માનસ (છાયા ઉપાધ્યાય)

ઊંઘ પુરી થયાનો ભાવ જાગ્યો. રહી સહી નિંદરને ખસેડવા તેણે શરીર પરથી ચૉરસો હટાવી બંધ આંખે જ આળસ મરડી. “મરડાવાને બદલે શરીર આમ વળ્યું કેમ ?” તેલ પાયેલી રાશ જેવી લીસ્સી અને બળુકી અનુભૂતિએ તેની ઊંઘ ઉડાડી દીધી હતી. “શું હું ઊંઘમાંથી જાગી છું કે નવો જન્મ પામી છું?” તેને સવાલ થાય છે. જે સ્થળે શરીર ફેણ માંડીને બેઠું છે, તે તેને અજુગતુ લાગે છે. સામેની દિવાલેથી  ફેંકાતી ફિલ્ટર્ડ, ઠંડી હવા આમ તો સર્પદેહને ધર્માનુસાર કનડવી જોઈએ. “મને કેમ અહીં અનુકુળ લાગી રહ્યુ છે? આ સ્થાન તો કોઈ મનુષ્યને અનુકૂળ છે. હું અહીં કેવી રીતે હોઈ શકું? જો કે, આમ વિચારવું એ મનુષ્યજન્ય નથી શું? તો શું હું સર્પ નથી?” આ બધા વિચારોને છેડે તેના ચિત્તમાંથી ભારે વિજ પ્રવાહ પસાર થઈ જાય છે, જેને કારણે તેની સ્મૃતિ ફેણ માંડી બેઠી થઈ જાય છે. “હું તો માયા છું. આ મારો બેડરૂમ છે.” એ સાથે, માયાની આંખ સામે માયાની કાયા આવી જાય છે. શરીરમાં અનુભવાતો પરિચિત કંપ તેને દુવિધામાં નાખે  છે. “ઓહ! કેવું સ્વપ્ન હતું!” જો કે, પેલી લસલસતી બળુકી અનુભૂતિ માયાને એટલી જ વાસ્તવિક લાગે છે. એકસાથે સંસ્મરણ અને સ્વપ્નવત્ લાગતી એ અનુભૂતિની કાર્યકારણ ગડ બેસાડવા જાય, ત્યાં માયા જુએ છે કે તેની ત્વચા પર  સાપની ચામડી ચઢી રહી છે. Continue reading માનસ (છાયા ઉપાધ્યાય)

Advertisements

કંઈ નથી (નરેંદ્રસિંહ મકવાણા ‘અતુલ’)

(‘અતુલ’ ઉપનામથી છંદના નિયમો અનુસાર ગઝલ લખતા નરેંદ્રસિંહ મકવાણા સુરેંદ્રનગર જીલ્લાના ધ્રાંગધ્રાના વતની છે. એમણે B.A. (English), LL.B., PG DCS સુધીનો અભ્યાસ કર્યો છે. હાલમાં તેઓ માત્ર ગઝલ લખે છે. આજે એમની એક ગઝલ અહીં પ્રસ્તુત કરી છે. -સંપાદક)

કંઈ નથી (નરેંદ્રસિંહ મકવાણા ‘અતુલ’)

આપણી વચ્ચે હવે વિશ્વાસ જેવું કંઈ નથી,

છે હકીકત આ બધી આભાસ જેવું કંઈ નથી. Continue reading કંઈ નથી (નરેંદ્રસિંહ મકવાણા ‘અતુલ’)

આમંત્રણ

આંગણાંમાં વાચકોની સંખ્યા ઉત્તરોત્તર વધતી જાય છે. આંગણું સાહિત્ય રસિકોને અને કલાકારોને એક સાત્વિક મંચ ઉપલબ્ધ કરાવે છે. તમે કોઈપણ પ્રકારના સાહિત્યનું કે કોઈપણ પ્રકારની કળાનું સર્જન કરતા હો તો આંગણાંમાં તમારા સર્જનને પ્રદર્શિત કરી શકો છો. લખાણ વર્ડ ફોર્મેટમાં અને યુનિકોડમાં હોવું જોઈએ. ફોટોગ્રાફસ અને ચિત્રો PNG અથવા JPG ફોર્મેટમાં હોવા જોઈએ. તમારી રચના મને ઈ-મેઈલ દ્વારા pkdavda@gmail.com માં મોકલી આપો. સ્વીકારેલા સર્જનોની જાણ કરવામાં આવશે.

ખંડકાવ્યો – ૧

જે કાવ્યમાં કથા હોય, એ કથા જુદાજુદા ઘટનાક્રમમાં આગળ વધતી હોય અને જે તે ઘટનાના સાહિત્યરસને અનુરૂપ છંદવૈવિધ્ય આવતું જતું હોય તેને ખંડકાવ્ય કહેવાય. આમાં ઊર્મિકાવ્ય અને નાટ્યકાવ્યનાં તત્ત્વોનું સંમિશ્રણ થયેલું હોય છે. ખંડકાવ્યમાં પ્રસંગોને અનુરૂપ અનેક ભાવોનું સંમિશ્રણ હોય છે. Continue reading ખંડકાવ્યો – ૧

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૨૨ (દીપક ધોળકિયા)

પ્રકરણ ૨૨ પ્લાસીનું યુદ્ધ

૧૭૫૭ની ૧૩મી જૂને સિરાજુદ્દૌલા લશ્કર સાથે અંગ્રેજો સામે લડવા માટે નીકળ્યો, પણ ક્લાઇવની ફોજ એનાથી ત્રણ દિવસ પહેલાં જ મુર્શીદાબાદ તરફ નીકળી ચૂકી હતી. જો કે, ક્લાઇવ પોતે તરત જ હુમલો કરવાને બદલે રાહ જોવાની તરફેણમાં હતો. એની વૉર કાઉંસિલની મીટિંગમાં તેર જણ રાહ જોવાના  પક્ષમાં હતા અને સાત જણ તરત હુમલો કરવાની હિમાયત કરતા હતા. લશ્કરે કૂચ તો શરૂ કરી દીધી પણ ક્લાઇવને હજી મીર જાફર પર વિશ્વાસ નહોતો. એણે મીર જાફરને પ્લાસી પાસે પોતાની ફોજ ગોઠવી દેવાનો સંદેશો મોકલ્યો. એ વખતે સિરાજુદ્દૌલા પણ પ્લાસીથી દસેક કિલોમીટર દુર હતો. ક્લાઇવે કહ્યું કે મીર જાફર પોતાની જમાવટ નહીં કરે તો અંગ્રેજ સૈન્ય નવાબ સાથે સમજૂતી કરી લેશે. મીર જાફરને બંગાળના નવાબ બનવાનું પોતાનું સપનું રોળાઈ જતું દેખાયું. આ બાજુ એણે નવાબ તરફ પણ વફાદારી દેખાડવાની હતી.  ૨૩મી જૂન ૧૭૫૭ની સવારે પ્લાસી પાસે બન્ને લશ્કરો સામસામે આવી ગયાં. ગોઠવણ એવી હતી કે સિરાજુદ્દૌલા સામેથી હુમલો કરે, ડાબી અને જમણી બાજુએથી મીર જાફર અને રાય દુર્લભ હુમલા કરે. સવારે આઠ વાગ્યે નવાબની ફોજના તોપદળે હુમલો શરૂ કર્યો. પહેલા અડધા કલાકમાં જ દસ યુરોપિયનો માર્યા ગયા. આના પછી ક્લાઇવે પોતાની ફોજને આંબાનાં ઝાડો પાછળ ચાલ્યા જાવાનો હુકમ કર્યો. નવાબી ફોજ આથી જોશમાં આવી ગઈ. એનું તોપદળ હવે ભારે તોપમારો કરવા લાગ્યું. પરંતુ ત્યાં સૈનિકો તો હતા જ નહીં. અગિયારેક વાગ્યે અંગ્રેજ ફોજે વળતો હુમલો શરૂ કર્યો અને બપોરે બાર વાગ્યાની આસપાસ સિરાજુદ્દૌલાના લશ્કર તરફથી આવતો જવાબ મોળો પડવા લાગ્યો. Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૨૨ (દીપક ધોળકિયા)

રાહેં રોશન –૩ (ડો. મહેબૂબ દેસાઈ)

એક ફરિશ્તાની વિદાઈ

 ડૉ ધનવંતભાઈ શાહ એક ઉત્તમ દરજ્જાના સાહિત્યકાર. નીવડેલ જૈન સામાયિક “પ્રબુદ્ધ જીવન”ના સંપાદક. અને તેથી પણ વિશેષ એક આદર્શ ઇન્સાન. તેમની સાથેનો મારો નાતો મિત્ર અને સ્વજન સમો હતો. અમે અવાનવાર ફોન પર મળતા અને નિરાંતે વાતો કરતા. એ દિવસે પણ સવારે મને અચાનક તેમની સાથે વાત કરવાનું મન થઇ આવ્યું. અને મેં તેમના મોબાઈલ પર રીંગ મારી. બે ત્રણ રીંગ પછી ફોન ઉપડ્યો. મેં કહ્યું, Continue reading રાહેં રોશન –૩ (ડો. મહેબૂબ દેસાઈ)

હું જ પડી ગયો (ડો. પ્રતાપભાઈ પંડયા)

(એક નિખાલસ કબૂલાત)

મેં હાથ લંબાવ્યા, ટેકો આપવા અન્યને

અને હું જ પડી ગયો.

સંપ અને શાંતિ રાખવા સૌને કહેવા ગયો

અને હું જ લડી પડ્યો. Continue reading હું જ પડી ગયો (ડો. પ્રતાપભાઈ પંડયા)

હરખીમાસી (જયશ્રી વિનુ મરચંટ)

                મારી હરખીમાસીની વાત માંડવા બેસું તો મને એક જનમ પણ ઓછો પડે! આમ તો મારું મોસાળ સુરત પણ હરખીમાસી, એમના લગ્ન પછી માસાની પોસ્ટ ઓફિસની નોકરીને અને બાપદાદાની ખેતીવાડીને કારણે, સુરત પાસેના એક નાના કસબા, સુમેરપુરમાં રહેતાં હતાં. માસી જો મુંબઈ કે અમદાવાદ જેવા મોટા શહેરોમાં રહેતા હોત તો નાટકના તખ્તાના ધુરંધરો અને દિગ્ગજ કલાકારોને પણ નાટકના સ્ટેજ પર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીના ખિતાબ માટે તગડી હરિફાઈ આપત! મારી હરખીમાસી જેવી ડ્રામા ક્વીન મેં મારી આખી જિંદગીમાં નથી જોઈ! હું અમેરિકાથી ભારત આવવાની છું એનો ફોન મારી બાને ભલે હું ન કરું પણ માસીને ન કરું તો એની “શુદ્ધ દેશી સુરતી ગાળો” ખાવા માટે મારો આખો જનમ પણ ઓછો પડે! મેં ત્યારે માસીને મારા ભારત આવવાના ખબર આપવા જ્યારે ફોન કર્યો અને હરખીમાસીની ‘ફુલ ઓન’ નાટક કંપની શરૂ થઈ ગઈ. મને કહે, “લે..! આજે તને માહી યાદ આવી! આ મહિના પે’લા મને મલેરીયા થે’લો તીયારે તું રાં….ની કાં મરી ગેલી? તારી માહી તો મરવાની ઊતી, પણ વા’લા મૂઈ મારો જીવ તારામાં ભરાઈ’લો, તે ઉં ઉપરથી પાછી આવી! બાકી ઉં તો ઉપર જ પોંચી ગેલી ઉતી! તને તારી માઈએ કેઈલું ની ઓહે! એને તો રાં… ની ને પે’લેથી જ પેટમાં દુઃખે કે એની પોયરીને હું આટલી વા’લી કેમ! ઉં ગામમાં રે’મ પણ હમજું બધું જ!” આગળ મને બોલવાનો કોઈ મોકો મળે એ પહેલાં તો ગામમાં મલેરીયાનો રોગચાળો ફાટી નીકળ્યો એને માટે અમેરિકા કેવી રીતે જવાબદાર છે એ પોતાના જ મગજની પેદાશથી ઉપજાવી કાઢેલા ‘ફેક્ટસ એન્ડ ફીગર’ સાથે સમજાવી દીધું! હું માંડ હસવાનું ખાળીને એની સાથે વાતો કરતી. મને કલાકેકનો વખત ન હોય તો માસીને ફોન ન કરવો એટલું તો મને સમજાઈ ચૂક્યું હતું. હું અને મારા પતિ સાન ફ્રાન્સિસ્કોથી સાંજના, કારપુલ લેઈન મળે એટલા માટે સાથે જ ઘરે જતાં. અમને ઘરે પહોંચતાં સહેજે કલાક થઈ જતો. મહિને, બે મહિને, અમે આ સમયનો સદઉપયોગ કરીને, માસીને ફોન કરી લેતી. માત્ર એક જ તકલીફ એમા હતી કે હું કારના સ્પીકર સાથે મારા ફોનને બ્લુ ટુથ દ્વારા કનેક્ટ કરતી. માસીની લાંબી વાતો દરમિયાન, ફોન કાન પર મૂકીને સાંભળ્યા કરવાની મારામાં તાકાત નહોતી. આ સાથે એક ગેરફાયદો એ હતો કે મારી સાથે, મારા પતિને પણ આ વાતો સાંભળવાની ફરજ પડતી. પણ માસીની વાતો એટલી તો મજેદાર રહેતી કે રેડિયો પર જાણે સુરતી ગાળો સાથેનું પ્રહસન ચાલતું હોય! Continue reading હરખીમાસી (જયશ્રી વિનુ મરચંટ)

ભાષાને શું વળગે ભૂર:3 (બાબુ સુથાર)

ભાષાને શું વળગે ભૂર: ૩

આપણે જોયું કે ભાષા વાક્યોની બનેલી હોય છે અને વાક્યો શબ્દોનાં બનેલાં હોય છે. આપણે એ પણ જોયું કે શબ્દનાં બે અંગ હોય છે. એક તે, આકાર અને બીજું તે અર્થ. આમાંનું પહેલું અંગ વાણી કે લિપિ સ્વરૂપે હોય. એટલું જ નહીં, આપણે એ પણ જોયું કે આકાર અને અર્થની વચ્ચે કોઈ કુદરતી કે તાર્કીક સંબંધ નથી હોતો અને વાણી અને લેખન એકબીજાથી સ્વાયત્ત વ્યવસ્થાઓ છે. એટલે કે લેખન વાણીનું નહીં, ભાષાનું નિરુપણ હોય છે. આ લેખમાં હવે આપણે શબ્દ વિશે થોડીક વધુ વાત કરીશું. Continue reading ભાષાને શું વળગે ભૂર:3 (બાબુ સુથાર)

ખાલી મંદિર (અશોક વિદ્વાંસ)

મંદિરનું ગર્ભાગાર ખાલી છે,

આજે ત્યાં ભગવાન નથી,

એકવાર હતો એ ત્યાં, પણ આજે માત્ર ખાલી થાળું જ છે. Continue reading ખાલી મંદિર (અશોક વિદ્વાંસ)