ખંડકાવ્યો –૯

( આ ખંડકાવ્યમાં કવિ બોટાદકરે એક ખૂબ જ મહત્વની વાત કહી છે. તમે જો કોઈનું બુરૂં ઇચ્છો તો એ વ્યક્તિ પણ તમારૂં બુરૂં જ ઇચ્છશે. ભલે આ ક્રીયા-પ્રતિક્રીયા મનમાં ચાલતી હોય. આ ખંડકાવ્યમાં એક વાર્તાને સરસ લીધે વણી લેવામાં આવી છે.)

ચંદન

 (શિખરિણી)

સભામાં શ્રીમંતો, અમીર, ઉમરાવો, અનુચરો

અને આવે બીજા, બહુ નગરના યોગ્ય પુરૂષો;

મને પ્રીતિ  નિત્યે, સહુ જન પરે  પૂર્ણ  પ્રકટે,

પિતા પેઠે  મારું,  હૃદય  થઈને  વત્સલ  રહે. Continue reading ખંડકાવ્યો –૯

Advertisements

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૩૦ (દીપક ધોળકિયા)

પ્રકરણ ૩૦: ટીપુનું મૃત્યુ

એક બાજુથી ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની અને બીજી બાજુ કંપનીના સાથમાં મરાઠા સામ્રાજ્ય અને નિઝામઆમ ટીપુ પર ત્રણ જાતનું દબાણ હતું. ફ્રેંચ કંપની એને સાથ આપતી હતી પણ  એનાં હિતો ટીપુની યોજનાઓ સાથે સંપૂર્ણ મેળમાં નહોતાં. ફ્રેંચ કોઈના મિત્ર નહોતા, પણ અંગ્રેજો સામે એમને સૌની મદદ જોઈતી હતી. ટીપુ ધીમે ધીમે પોતાના પ્રદેશો પરથી કબજો ખોતો જતો હતોનીચે બે નક્શા સરખામણી માટે આપ્યા છે. Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૩૦ (દીપક ધોળકિયા)

રાહેં રોશન –૧૧ (ડો. મહેબૂબ દેસાઈ)

આદર્શનો આંબો : હશીમ આમલા

હાલ આઈપીએલની છઠ્ઠી સીઝન પુર જોશમાં ચાલી રહી છે. દરેક ટીવી ચેનલો પોતાના ટીઆરપીની ચિંતામા તેના પ્રસારણની હોડમાં લાગેલી છે. ક્રિકેટર અને ક્રિકેટના મૈદાન પરની નાનામાં નાની ઘટનાઓને બહેલાવીને રજુ કરવામાં દરેક ચેનલો મશગુલ છે. એક ચેનલે તો ૨૫ એપ્રિલ ૨૦૦૮ અર્થાત પાંચ વર્ષ પૂર્વે મહોલીમા ક્રિકેટર શ્રીસંતને હરભજન સિંગે મારેલા કહેવાતા લાફાની ઘટનાને બહેલાવીને રજુ કરવાની તક પણ ઝડપી લીધી. અને પ્રાઈમ ટાઈમનો પુરા સમય તેનું વિષ્લેષણ કરવામાં કાઢી નાખ્યો. આવી નકારત્મક ઘટનાઓને બહેલાવવાની આપણી ચેનલોની નીતિને સાચ્ચે જ દુ:ખદ છે. કારણે નકારત્મક ઘટનાઓનો અતિરેક જ આપણા સમાજના ઘડતર પર અવળી અસર કરે છે. તેમાંય આજના યુવા વર્ગ પર બે ક્ષેત્રોનો અત્યંત પ્રભાવ છે. સિનેમા અને ક્રિકેટ. આ બને ક્ષેત્રો પાછળ યુવાવર્ગ પાગલ છે. પરિણામે ક્રિકેટરો અને સિને તારકોની સારી નરસી નાનામાં નાની બાબતો પોતાના જીવનમા અપનાવી લેતા તેમને જરા પણ વાર નથી લાગતી. એવા સમયે એ ક્ષેત્રના મુલ્ય નિષ્ઠ વ્યક્તિત્વો અને ઘટનાઓને વધુમાં વધુ પ્રજા અને યુવાનો સમક્ષ મુકવાની કલમ નિવેશો અને માધ્યમોની પવિત્ર ફરજ છે. Continue reading રાહેં રોશન –૧૧ (ડો. મહેબૂબ દેસાઈ)

પૈસાવાળો અને અમીર (સંકલન – પી. કે. દાવડા)

બીલ ગેઈટ્સ જ્યારે વિશ્વના સૌથી ધનાઢ્ય વ્યક્તિ હતા, ત્યારે એક સમારંભમાં એમને કોઈએ પ્રશ્ન પુછ્યો, “શું દુનિયામાં તમારાથી અમીર કોઈ નથી?” Continue reading પૈસાવાળો અને અમીર (સંકલન – પી. કે. દાવડા)

સોળ કલાકનો સથવારો (પ્રવીણ શાસ્ત્રી)

 આકાંક્ષા એરઈન્ડીયાના મુંબાઈથી નૉવાર્ક જતા પ્લૅનમાં દાખલ થઈ. તે આડત્રીસ ‘એ’ નંબરની સીટ પાસે આવીને ઉભી રહી. એ વિન્ડો સીટ હતી. વચ્ચેની ‘બી’ સીટ પર એક માજી બેઠા હતા. એમણે એમના પોટલા ‘એ’ અને ‘સી’ સીટ પર પાથર્યા હતા. Continue reading સોળ કલાકનો સથવારો (પ્રવીણ શાસ્ત્રી)

કવિતામાં – ૪ (સંકલન – પી. કે. દાવડા)

(૪) કવિતામા સંબંધો

ગુજરાતી સાહિત્યમાં પ્રત્યેક પારિવારિક સંબંધ વિષે કવિતાઓ લખાઈ છે અને પ્રત્યેક કવિતામાં સંબંધોની લાગણી બહુ સારી રીતે વ્યક્ત કરવામા આવી છે. આપણે ‘દાદા’થી શરૂઆત કરીએ. Continue reading કવિતામાં – ૪ (સંકલન – પી. કે. દાવડા)

ભાષાને શું વળગે ભૂર: ૧૧ (બાબુ સુથાર)

ગુજરાતીમાં સર્વનામ:૧   (પુરુષવાચક સર્વનામ)

આપણે શાળામાં ભણતા હતા ત્યારે આપણને કહેવામાં આવતું હતું કે સર્વનામ નામના વિકલ્પે વાપરી શકાય. આપણે ત્યારે આ વ્યાખ્યા વિશે શંકા ન’તી કરી. અત્યારે પણ નથી કરતા. પણ હકીકત એ છે કે સર્વનામો કાયમ નામના વિકલ્પે નથી વપરાતાં. દાખલા તરીકે તમે પુરુષવાચક સર્વનામ લો. ‘હું રોજ સવારે છ વાગે ઊઠું છું’માં વપરાયેલો ‘હું’ મારા નામના વિકલ્પે નથી વપરાયો કે મારા વિકલ્પે પણ નથી વપરાયો. જ્યારે આ જ વાક્ય કોઈ નીતા બોલે ત્યારે ‘હું’ સર્વનામ ‘નીતા’ નામનું સૂચન નથી કરતું. એ તો ‘નીતા’ નામની સ્ત્રીનું સૂચન કરતું હોય છે. એ જ રીતે, દર્શક સર્વનામ કે પ્રશ્નાર્થ સર્વનામ લો. આપણે ‘તમને કયો રંગ ગમે છે’ એમ કોઈને પૂછીએ ત્યારે ‘કયો’ સર્વનામ વાસ્તવમાં તો વિશેષણનું સૂચન કરતું હોય છે; નામનું નહીં. એટલું જ નહીં, ત્રીજા પુરુષમાં આવતાં ‘તે’ અને ‘તેઓ’ જેવાં પુરુષવાચક સર્વનામો પણ આ વ્યાખ્યાને ગાંઠતાં નથી. જો કે, એમનું વર્તન ‘હું’ કે ‘અમે’ જેવું નથી હોતું. અને એથી જ તો ગુજરાતી ભાષકો ‘તે’ને દર્શક સર્વનામ તરીકે વાપરતા હોય છે. એ વિશે આપણે દર્શક સર્વનામ જોઈશું ત્યારે વિગતે ચર્ચા કરીશું. આ ઉપરાંત પણ સર્વનામ વિશેની પરંપરાગત સમજ સાથે બીજા પણ ઘણા પ્રશ્નો સંકળાયેલા છે. આપણે એમાં ઊંડા નહીં ઉતરીએ. પણ, એક વાતની આપણે અવશ્ય નોંધ લઈશું કે મોટા ભાગના ભાષાશાસ્ત્રીઓ સર્વનામની આ પરંપરાગત વ્યાખ્યાનો સ્વીકાર કરતા નથી. એટલું જ નહીં, એમાંના પણ મોટા ભાગના ભાષાશાસ્ત્રીઓ તો એમ પણ કહે છે કે આપણે સર્વનામોને બે વર્ગમાં વહેંચી નાખવાં જોઈએ. એક તે પહેલા અને બીજા પુરુષનાં સર્વનામ અને બીજાં તે બાકીનાં સર્વનામ. કેમ કે એ બન્નેનું વર્તન જુદું હોય છે. જેમ કે ‘હું’ સર્વનામનો અર્થ બોલનાર બદલાય એમ બદલાય. એ જ રીતે, ‘તું’ કે ‘તમે’નો અર્થ શ્રોતા બદલાય એમ બદલાય. પણ, ‘તે’નો અર્થ એ રીતે ન બદલાય. જો આપણે ‘તે’નો અર્થ બદલવો હોય તો આપણે એનો referent બદલાવો પડે. એથી જ તો ડી.એન.એસ. ભટ્ટે એમના સર્વનામો પરના એક પુસ્તકમાં પહેલા અને બીજા પુરુષનાં સર્વનામોને ‘પુરુષવાચક’ સર્વનામ કહ્યાં છે અને બીજા પ્રકારનાં સર્વનામોને proform કહ્યાં છે. જો કે, બધા ભાષાશાસ્ત્રીઓ આ પરિભાષા વાપરતા નથી. Continue reading ભાષાને શું વળગે ભૂર: ૧૧ (બાબુ સુથાર)

અખિલ બ્રહ્માન્ડમાં – ૧૧ (પી. કે. દાવડા)

૧૧. ગોડ પાર્ટિકલ

‘ગોર્ડ પાર્ટિકલ’ની શોધ ઈશ્વરના અસ્તિત્વની શોધ નથી. આ શોધ ફિઝિક્સના સંશોધનમાં અતિ મહત્વના કણ અંગે થઈ છે. અણુમાં ઈલેક્ટ્રોન, પ્રોટોન વગેરે કણો છે, જે mass ધરાવતા કણો છે. પાર્ટિકલ ફિઝિક્સમાં બીજા એવા કણો છે જેમાં mass નથી પણ શક્તિ (Energy) છે. આ કણોને બોઝોન કહેવાય છે. આ કણો પદાર્થ (mass) રુપમાં પરિવર્તિત થાય છે. Continue reading અખિલ બ્રહ્માન્ડમાં – ૧૧ (પી. કે. દાવડા)

ઈન્દુલાલ ગાંધીના બે અમર કાવ્યો

(ઇન્દુલાલા ગાંધીની કવિતા “આંધળી માનો પત્ર” એ અનેક લોકોની આંખોમાં આંસુ લાવી દીધેલા. લોક લાગણી જોયા પછી એમણે દેખતા દિકરાનો જવાબ પણ લખેલો. એ સમયે અતિશય ગરીબ ટપકાના લોકોની વેદના વર્ણવતી કવિતાઓ અનેક કવિઓએ લખેલી. હીંદીમાં કવિતા “ચિઠ્ઠી આઈ હૈ ચિઠ્ઠી આઈ હૈ” એ પરદેશમાં રહેતા લોકોને ખૂબ રડાવેલા)

આંધળી માનો પત્ર

અમૃત ભરેલું અંતર જેનું, સાગર જેવડું સત્,
પૂનમચંદના પાનિયા આગળ ડોશી લખાવે ખત,

ગગો એનો મુંબઇ કામે;
ગીગુભાઇ નાગજી નામે. Continue reading ઈન્દુલાલ ગાંધીના બે અમર કાવ્યો

એક વયે આકાશ ગમે ( તુષાર શુક્લ )

એક વયે આકાશ ગમે

        ને એક ઉંમરે માળો.

વયની સાથે સમય માંડતો

        સ્મરણોનો સરવાળો…

મળતો જીવતર કેરો તાળો. Continue reading એક વયે આકાશ ગમે ( તુષાર શુક્લ )