જિંદગી એક સફર હૈ સુહાના – એપીસોડ ૩.

“મૈં જિંદગીકા સાથ નિભાતા ચલા ગયા!”

અમેરિકામાં ૪૦ વર્ષોથી વસવાટ કરતાં, મને હવે થોડા કેટલાક વર્ષોથી અહીંના પોલીટીક્સમાં પણ રસ પડવા માંડ્યો છે. આજ-કાલ અહીં રાજકરણનું બજાર ખૂબ ગરમ રહે છે. માર્ચ મહીનો ૨૦૧૬માં અમેરિકાની પ્રેસિડેન્સી માટે સીમાચીન્હ બની ગયો. અહીંની બે પોલીટીકલ પાર્ટી,-રિપબ્લીકન અને ડેમોક્રેટીક- બેઉના ઉમેદવારોએ સહુ પ્રથમ તો પોતપોતાની પાર્ટીના ઉમેદવારો સાથે પ્રાઈમરી ઈલેક્શનમાં લડવું પડે છે. લોકો તથા લોકોએ ચૂંટેલાં પ્રતિનિધિઓ –ડેલિગેટસ-ની સહમતી વત્તા પોતાની પાર્ટીના કન્વેનશનમાં સંમતિ મેળવીને પછી બેઉ પાર્ટી પોતપોતાના ઉમેદવારો પ્રમુખપદ માટે ઊભા રાખે છે જેમાં કાયદા-કાનૂન પ્રમાણે મતાધિકાર ધરવનારી સમગ્ર જનતા સજાગતાથી મતદાન કરે છે. આ ઈલેક્શન દરમિયાન, હું સતત જ ન્યૂઝ અમેરિકન ટીવી પર રોજ જોતી હતી. મારા સંતાનોએ મારી મજાક પણ કરી, ”કેમ, અમેરિકામાં દેશી ટીવી હવે આવતું બંધ થઈ ગયું કે શું કે આમ સતત અમેરિકન ટીવી જુએ છે?” કોને ખબર, પણ મને એક નિરાશા આ દેશમાં હંમેશા રહી છે કે આટલા બધા આંદોલનો અને વીમેન્સના રાઈટસ માટે આટલી બધી સજાગતા હોવા છતાં અમેરિકામાં એવો વર્ગ છે કે જેને આજની તારીખમાં પણ કે સ્ત્રી પ્રમુખ બને રાષ્ટ્રની, એ બિલકુલ પણ મંજૂર નથી. પ્રાઈમરીમાં જીતીને બીલીયનર ઉદ્યોગપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ રીપ્બલીકન પાર્ટીના અને હીલરી ક્લીન્ટન ડેમોક્રેટીક પાર્ટીના ઉમેદવારો તરીકે જુલાઈ ૨૦૧૬માં ઓફીસિયલી જાહેર કરાયા છે. ચૂંટાયલાં અમેરિકન પ્રમુખોની પત્નીઓને “ફર્સ્ટ લેડી” કહેવામાં આવે છે. ૨૦૧૬ સુધી અમેરિકાના ઈતિહાસમાં કોઈ સ્ત્રી પ્રમુખ થઈ નથી આથી આ વખતે, હીલરી ક્લીન્ટન જો ચૂંટાશે તો બીલ ક્લીન્ટન પહેલી વખત “ફર્સ્ટ જેન્ટલમેન” કહેવાશે એવો મને ઓચિંતો વિચાર આવ્યો. કેટલી બધી કપરી અને વિષમ પરિસ્થિતિમાંથી ક્લીન્ટન દંપતી પસાર થઈ ચૂક્યા છે અને આ ચૂંટણીમાં જે રીતે એમના પર પર્સનલ એટેક થઈ રહ્યા છે એ દર્શાવે છે કે આગળનો રસ્તો પણ એટલો જ કપરો ને વિકટ રહેવાનો છે! તદુપરાંત, જે વ્હાઈટ હાઉસમાં પોતે રાજાની જેમ આઠ વર્ષો સુધી રાજ કર્યું ત્યાં હવે પત્ની જો ચૂંટાઈ આવે તો “ફર્સ્ટ જેન્ટલમેન” તરીકે જવાનું જો થાય તો શું લાગણી અને સંવેદનાઓ બીલ ક્લીન્ટન અનુભવશે એવો વિચાર મને ઘણી વાર આવતો હતો, આ ચૂંટણીની સિઝનમાં. આજે પણ એ જ વિચાર મારા મનમાં ઘૂમરાતો હતો. રાતના દસ વાગ્યાના સમાચાર પૂરા થયા. ટીવી બંધ કરતાં, હું આવા વિચારોમાં જ ક્યારે નિદ્રાના ખોળે પોઢી ગઈ, મને એની ખબર જ ન રહી…! બસ, પછી તો હું હતી, મારા સ્વપ્નના મુક્ત પ્રદેશનો સ્વૈરવિહાર હતો અને હતી ઓલ ધ પોસીબિલીટીસ અનલીમીટેડ…અને, કોને ખબર, સમયનો ગાળો અને વર્ષોનો તાળો, સપનાના એ પ્રદેશમાં બિલકુલ તાલમેલ વગરનો થઈ ગયો….! ને, હું સ્વપ્નીલ સ્વૈરવિહારના મુક્ત ગગનમાં પહોંચી જ નહોતી ગઈ પણ અચેતન મનને ત્યાં ઝંઝોડી પણ આવી હતી. મારા એ સપનાનો એક, એક, અક્ષર મને આજે પણ યાદ છે અને યાદ કેમ ન હોય, બીલની વાત હતી! તો આ હતો મારા સ્વપ્ન પ્રદેશનો વૈભવ…!
****************************ને, હું બની ગઈ હતી, મારા એ સ્વપ્ન પ્રદેશમાં, ૨૩ વરસની! ૨૦૧૬ની સાલમાં, જે ૨૦૧૬માં હું સાચી જિંદગીમાં ૬૭ વરસની હતી! પણ, મારા એ શમણામાં, ૨૩ વર્ષની હું બીલ ક્લીન્ટનના ફાઉન્ડેશનની ન્યૂયોર્કની ઓફિસમાં છેલ્લા એક મહિનાથી જોબ કરતી હતી. સવારના સાડા નવ થવા આવ્યા હતા. બીલ ક્લીન્ટન હજી આવ્યા નહોતા. જ્યારે પણ શહેરમાં હોય ત્યારે સવારના નવના ટકોરે એ હાજર થઈ જ જતા. હું મુંબઈમાં, બી એસ.સી. પાસ કરીને અમેરિકામાં ફાર્મસીનું ભણવા આવી હતી. ભણવાનું સહેલું હતું પણ કોર્ષવર્ક પૂરો થઈ જાય પછી, કોઈ પણ ફાર્મસીમાં ૧૫૦૦ કલાક ની ઈન્ટર્નશીપ કરવાની હતી જે મને જરાય ગમતી નહોતી. પ્રીસ્ક્રીપ્શન ભરવાના અને અમેરિકાની જટિલ વિમા કંપનીઓને મંજૂરી માટે ફોનો કરવાના જેથી કરીને ફાર્મસીને $માં વળતર પૂરતું મળે! આ ન ગમતી ઈન્ટર્નશીપ મેં પૂરી કરી લીધી અને લાયસન્સ પણ લઈ લીધું. આગળ હવે મારે ફાર્મસીની લાઈન છોડી, યેલ યુનિવર્સીટીમાં લો સ્કૂલમાં ભણવા જવું હતું. આમ સાયન્સમાંથી લો સ્કૂલમાં ભણવા જવું એવું ફક્ત અમેરિકામાં જ કોઈ પણ છોછ વિના થઈ શકે! મારી ઈચ્છા તો હીલરી ક્લીન્ટનની ઓફિસમાં ઈલેક્શનની સીઝનમાં ઈન્ટર્ન તરીકે કામ કરવાની હતી જેથી મને લો સ્કૂલમાં એડમીશન માટે રેકમન્ડેશન મળી શકે ને યેલમાં કદાચ એડમીશન મળી પણ જાય! પરંતુ હીલરીની ઈલિક્શન મેનેજમેન્ટમાં જે પોઝીશન ખાલી હતી એ મારી પસંદગીની નહોતી. મારી પસંદગીની ઈન્ટર્નની પોઝીશન ક્લીન્ટન ફાઉન્ડેશનમાં ખાલી હતી, ને, હું આથી જ આ ફાઉન્ડેશનમાં ઈન્ટરવ્યુ માટે આવી હતી અને મને અહીં જોબ મળી ગયો. આજે, પૂરા એક મહિના પછી, મને મારો એ ઈન્ટરવ્યુનો દિવસ આજે ઓચિંતો યાદ આવી ગયો હતો. બીજા બધા સાથે ઈન્ટરવ્યુની વિધી પત્યા પછી મને એ દિવસે જ્યારે કહેવામાં આવ્યું કે છેલ્લે મારે પુર્વ પ્રેસિડન્ટ ક્લીન્ટનને હવે મળવાનું છે, ત્યારની મનોસ્થિતિ નું વર્ણન શું કરું! એ જ્યારે મળ્યા ત્યારે એમના વ્યક્તિત્વની સાદગીસભર આભામાં હું તો આખેઆખી ઝબોળાઈ ગઈ હતી. એમણે જ્યારે મને પૂછ્યું, “Miss Kapadia, do you have any questions for me?” ને, કોણ જાણે કેમ, ત્યારે, મારાથી બેવકૂફીભર્યો સવાલ પૂછાઈ જવાયો! “Yes Sir. I have only one question. Do you come to office every day, right?” બાળકની જેમ એ ખડખડાટ હસી પાડ્યા. એ બોલ્યા, “Of course, I do if and when I am in the town. Is there anything specific with my presence in the office? Do not worry. Whether I am here or not, people in our office are extremely helpful. We all have a common mission and that is to serve public. I am confident that you will do a great job. If I can be of any help, please do not hesitate to approach me. All the best.” એ ઊભા થયા અને હેન્ડ-શેક કર્યું. ને, મેં ઘરે આવીને પહેલો ફોન, ભારતમાં રહેતી મારી બેસ્ટ ફ્રેન્ડ મેધાને કર્યો. મેધા અને હું હાઈસ્કૂલથી ખાસ મિત્રો હતા અને હજુ સુધી રહ્યા હતાં. મેં મારા આ ઈન્ટરવ્યુની વાત કરી ને અમે બેઉ મારા બેવકૂફી ભરેલા સવાલ પર મન મૂકીને હસ્યા હતા!
આજે, ઓફિસમાં બેઠી, બેઠી, એક મહીના સુધી આ ઈન્ટર્નશીપનો જોબ કર્યા પછી પણ મારી પાસે કોઈ પ્લાન નહોતો કે હું કઈ રીતે માતા-પિતા અને મારા વડીલ ભાઈ-બહેનોને સમજાવીશ કે હું સાયન્સ છોડીને આ પોલીટીક્સના જોબમાં શું કરી રહી હતી! હું વિચાર કરતી હતી કે મા અને ભાઈને ઈન્ડીયામાં શું કહીશ કે મીશીગન યુનિવર્સીટીમાં ફાર્મસીનો અભ્યાસ પૂરો કર્યા બાદ અને ફાર્મસીસ્ટનું લાયસન્સ લીધા પછી, હું કેમ આ લો સ્કૂલના ચક્કરમાં પડી? અહીં ઉત્સાહમાં ને ઉત્સાહમાં મેં આ ઈન્ટર્નશીપનો જોબ તો શરુ કરી દીધો હતો પણ ઘરે હજુ કહ્યું નહોતું આથી મારું ફેસબુક સ્ટેટસ કે લીંક્ડઈન એકાઉન્ટ કશું જ અપડેટ કર્યું નહોતું, સિવાય મારા બે ખાસ મિત્રો, મેધા અને આયેશા સિવાય. મેધા અને હું, એકડિયાથી સાથે ભણ્યા હતા પણ કોલેજ અને અભ્યાસની શાખા અલગ થઈ ગઈ હતી, છતાં પણ અમારી દોસ્તી સમય અને સ્થળના અંતર સામે અડગ અને અડીખમ રહી હતી. આયેશા અને હું કોલેજના મિત્રો હતા. બેઉ મારી સખીઓ મને જીવથી પણ અધિક વ્હાલી હતી. આજે મેધા ઓચિંતી જ યાદ આવી ગઈ. બીલની રાહ જોતાં મને થયું કે ઘણા જ વખતથી મારી મેધા સાથે કોઈ વાત થઈ નથી. મેં મારું લેપટોપ ખોલ્યું. ફેસબુકમાં લોગ-ઇન કરીને મેં જોયું કે મેધા પણ ઓન-લાઈન હતી અને મેં ચેટ કરવાનું ચાલુ કર્યુંઃ
હુંઃ “આઈ એમ વેઈટીંગ ફોર બીલ. આજ માટે મારી બોસે મને કઈં કામ સોંપ્યું નથી આથી સમય છે. તો મને થયું, તારી સાથે ઘણા સમયથી વાત નથી થઈ તો તને બોર કરું. બીલ કે મારી બોસ હજુ આવ્યા નથી, હું એમની રાહ જોઉં છું. શું કરે છે તું?”
મેધાઃ “તને તો મજા છે, યાર! તું તારા ગોરા, હેન્ડસમ ક્લીન્ટનની રાહ જો! અમારે ભાગે તો કોઈ દેશીની રાહ જોવાનું યે નસીબમાં નથી હજુ સુધી! અહીં બેઠી મમ્મીની બૂમો સાંભળું છું કે કામવાળી આવી જશે, નહાવા જા! ટેલ મી, વન થીંગ, શું ક્લીન્ટન હજુયે એટલા જ હેન્ડસમ લાગે છે?”
હુંઃ “ઓફ કોર્સ. વોટ અ પર્સનાલીટી! કેટલી એનરજી! નોન-સ્ટોપ કામ કરી શકે છે. ચલ, આઈ હેવ ટુ ગો. આઈ સી હીમ. હી ઈઝ કમીંગ હીયર. પછી વાત કરીશું.!”
મેં ફેસબુક બંધ કરી. બીલ વોઝ હીયર. મારી ક્યુબની સામે જ એમની ઓફિસ હતી. મને એમની ઓફિસના ફોન એક્સટેનશન પરથી ફોન આવ્યોઃ “હેલો, કાપડિયા, મે આઈ સી યુ ઈન માય ઓફિસ રાઈટ નાઉ?” મેં કહ્યું, “સ્યોર!” અને હું એમની ઓફિસમાં ગઈ. (મારા અને એમની વચ્ચેની વાતો, અલબત્ત, એ સપનામાં થઈ હતી પણ મને તો અક્ષરસઃ હજુ યાદ છે અને એજ સંવાદ અહીં અંગ્રેજી મિક્સ ગુજરાતીમાં રજુ કરું છું.)
બીલઃ “મીસ કાપડિયા, તમે થોડા દિવસોથી કઈંક પરેશાન લાગો છો. અહીં તો બધું બરાબર છે ને? ઓફિસમાં કોઈ તકલીફ તો નથી?”
હુંઃ “સોરી સર, જસ્ટ ફેમીલી ઈસ્યુ. મને મારા માતા-પિતાને સમજાવવા પડશે કે હું ફાર્મસીનો અભ્યાસ કર્યા પછી, લો સ્કૂલની પાછળ કેમ પડી ગઈ છું. યુ નો, ઈટ ઈઝ વેરી કોમ્પલીકેટેડ ઇન ધ ઈન્ડીયન હોમ! નથીંગ એલ્સ. પણ સર, હું તમને અને મીસ હીલરી ક્લીન્ટનને મારા આદર્શ માનું છું અને ભારત પાછા જઈ મારે, પોલિટીક્સમાં કામ કરવું છે અને દેશની સેવા કરવી છે.”
બીલઃ “એ તો ખૂબ જ સારી વાત છે કે તમે પાછા જઈને તમારા દેશ માટે કામ કરવા માગો છો. ન્યુ બ્લડ ઓલવેઝ બ્રીંગસ ન્યુ એનર્જી. શું એક્ઝેટલી કરવા માગો છો?
હુંઃ “નહીં સર, એટલો બધો વિચાર નથી કર્યો. પણ સર, મારે તમને એક સવાલ પૂછવો છે. તમારી પરવાનગી હોય તો આ સવાલ પૂછું. મને થોડો અચકાટ થાય છે.”
બીલઃ “કોઈ પણ મૂંઝવણ વિના પૂછો.”
હુંઃ “સર, સાચે જ પર્સનલ છે અને આપને જવાબ ન આપવો હોય તો ન આપશો પણ હું આપને તથા મીસ ક્લીન્ટનને મારા રોલ મોડલ માનું છું અને મારા માટે આ સવાલનો જવાબ તમારા તરફથી મળે તો એ મને નવી દિશા ચીંધશે. એટલે, પ્લીઝ, કોઈ ખોટી રીતે ના લેવાના હો, તો જ સર, હું આ સવાલ પૂછીશ. મારે હરગીજ તમને હર્ટ નથી કરવા.”
બીલઃ “જરા પણ મૂંઝાયા વિના પૂછો મીસ કાપડિયા. મારાથી જેટલી પ્રામાણિકતાથી જવાબ અપાશે એટલો આપીશ. પણ એક શરત છે કે આ સવાલનો જવાબ તમને કઈંક સારું શીખવા માટે અને ખોટું ન કરવા માટે પ્રેરણા આપે તો જ પૂછશો.” પછી એમની લાક્ષણિક ઢબમાં હસીને બોલ્યાં,” આજે મારી ફ્રેન્કનેસની સાથે તમારી વિવેકબુધ્ધિની એક સાથે આ પરીક્ષા છે, એ ભૂલશો નહીં. પૂછો.”
હુંઃ (હસીને) “સર, આ સવાલનો જવાબ આપ્યા પછી આપને પણ મને કહેવું પડશે કે હું આ examમાં પાસ થઈ કે નહીં. હું ખૂબ હિંમત કરીને પૂછી રહી છું, સર. તમે આઠ વર્ષો સુધી વ્હાઈટ હાઉસમાં કીંગની જેમ રહ્યા અને મીસીસ ક્લીન્ટન ફર્સ્ટ લેડી તરીકે રહ્યા હતા. પરંપરાગત, ફર્સ્ટ લેડી, વ્હાઈટ હાઉસમાં, પ્રેસીડન્ટના રહેઠાણ અને ઓફીસના રેમોડેલીંગ, કીચનમાં ડિનર શું બનાવવું, ખાસ મહેમાનોની આગતા-સ્વાગતા કેવી રીતે કરવાની અને લોક-કલ્યાણના કામકાજમાં ઈનીશીયેટિવ લેવાનો. બસ, આવા કાર્યોમાં, આજ પર્યંત બધા જ ફર્સ્ટ લેડી વ્યસ્ત રહેતા હોય છે. હવે આ વર્ષે જો મીસ ક્લીન્ટન ઈલેક્શન જીતીને વ્હાઈટ હાઉસમાં પ્રેસીડન્ટ બનીને જશે તો આપ, આપનો સમય કેવી રીતે ફાળવશો? આપ “ફર્સ્ટ જેન્ટલમેન” તરીકે શું કરશો? હું માનું છું કે આપ પાસે હમણાં પણ ઘણું જ કરવાનું છે. પણ આજ સુધી વ્હાઈટ હાઉસમાં આવું થયું નથી કે “ફર્સ્ટ જેન્ટલમેન” વિષે વિચાર પણ કરવો પડે. આ બાબતમાં આપ અને મીસ ક્લીન્ટન ટ્રેન્ડ સેટર છો! તો, સર, બીઈંગ અ મેન, તમે જો પરંપરાગત ડ્યુટીસ ન કરો તો શું મીસ ક્લીન્ટનને આ બધી જ બાબતો માટે કોઈને હાયર કરીને, એ સ્ટાફ મેમ્બરને પણ પોતાનું ધ્યાન આપવું પડશે? તમે શું કરશો, સર?”
બીલઃ (એક આંગળી પોતાના જમણા ગાલ પર મૂકી, ખુરસી થોડી ટેબલ તરફ ખસેડી ને ટેબલ પર જમણા હાથની કોણી ટેકવી, સહજ સ્મિત સાથે) “ખૂબ જ સરસ સવાલ પૂછ્યો છે તમે. હું પણ તમને જવાબ તાત્કાલિક અને ખૂબ પ્રામાણિકતાથી આપું છું. અત્યાર સુધી સાચા અર્થમાં મેં કઈં જ વિચાર્યુ નથી પણ સાથે એટલું તો માનું છું કે દરેક પરંપરા-ટ્રેડીશન તે એક સમયની ખાસ ડીમાન્ડમાંથી જન્મે છે. જે કામ અથવા જવાબદારી ફર્સ્ટ લેડી તરીકે હીલરી નિભાવતી હતી એ હું શીખીને કરી ન શકું એવું તો છે જ નહીં. હજુ ૩-૪ મહીનાની વાર છે. મેં આજ સુધી તો આવું કઈં વિચાર્યું નહોતું પણ આજથી ,જ હું મારી જાતને તૈયાર કરવા માંડીશ. જે પણ મારે કરવાનું છે તે હું કરીશ જેથી કરીને દેશની બાગડોર સંભાળવામાં જ હીલરીનો સમય જાય. તમારા સવાલે મને વિચાર કરતો તો કર્યો છે પણ વિચાર્યું ન હોત તોયે જે સમયની ડિમાન્ડ છે તે પ્રમાણે હું સહજ રીતે વર્તી શકું છું અને વર્તીશ જ, ઓન ધ સ્પોટ, એટલો કોન્ફીડન્સ મને છે જ. ”લુક, ટાઈમ પ્રમાણે જિંદગી જે પણ સ્ટેજમાં આપણને લઈ આવે કે મૂકે એમાંથી સારું અને સાચું તારવીને, સમય-સંજોગને honor કરીને, આપણું કર્તવ્ય નિષ્ઠાથી અદા કરવાની જવાબદારી આપણી છે.” જો હીલરી પ્રેસિડન્ટ બને છે તો એનું કામ છે, રાત-દિવસ દેશની સેવા કરવાનું. અમેરિકન લોકો એના પર એવો ભરોસો મૂકીને જ ઈલેક્ટ કરશે કે ઈલેક્ટ થયા પછી, એ દિલથી નિઃસ્વાર્થ ભાવે અમેરિકાને પોતાની સર્વીસ આપે અને એણે આપવી જ જોઈએ. વ્હાઈટ હાઉસમાં કેવા પડદા લગાડવા કે લંચ ડિનરમાં શું બનાવવું એ નકી કરવાનું કામ એઝ અ પ્રેસીડન્ટ ઓફ અમેરિકા, એનું નથી. એ મારી બેટર હાફ છે એટલે બાકીનું ડોમેસ્ટીક કામ મારે ભાગે આવવું જ જોઈએ અને પછી એ કઈં પણ ટ્રીવીયલ કામ કેમ ન હોય, હું ખુશીથી કરીશ. હા, મને શરુઆતમાં જે પણ નથી આવડતું એ શીખવામાં થોડીક હેલ્પ લેવી પડશે પણ મને કોઈ ઈગો ઈસ્યુ નથી. મને હીલરી પર ખૂબ જ ગર્વ છે. હું મારી જાતને ભાગ્યશાળી સમજીશ જો હું “ફર્સ્ટ લેડી” તરીકે જે કામ હીલરીએ કર્યું છે, એ બધા કામ હું એના જેટલા સરસ તો શું પણ એના જેવા ડેડીકેશનથી કરી શકું! શી ઈઝ એન અમેઝીંગ વુમન! હીલરીનો સાથ નિભાવવાનો ટર્ન હવે મારો છે.”
હુંઃ “મને જરા પણ નવાઈ નથી લાગી આ જવાબ સાંભળીને, સર! મને ગર્વ છે કે હું આપની જોડે આજે ક્લીન્ટન ફાઉન્ડેશનમાં બેસીને કામ કરી રહી છું અને આ વાતો “ફર્સ્ટ હેન્ડ” કરવાની તક મને મળી છે.” આ બોલતાં બોલતાં મારો અવાજ ગળગળો થઈ ગયો અને આંખો થોડી ભીની પણ થઈ ગઈ.
—–આંખો લૂછવા, હું મારા ચશ્મા કાઢવા મથું છું ત્યાં જ મારી આંખો ખુલી જાય છે. વધુ કઈં વિચાર્યા વિના, મારી પથારીમાંથી ઊભી થઈ, બાજુના ટેબલ પર પડેલા મારા ચશ્મા પહેરી, સમય જોયો તો સવારના ૩ વાગ્યા હતા. હું બાથરુમમાં જાઉં છું. ને, મારી નજર, બાથરુમના અરીસામાં જાય છે. હું જોઉં છું મારા વાળ સામે. અડધાથીયે ઓછા કાળા અને બાકી બધા સફેદ હતા. મને સપનાનો એ સંવાદ અને બીલનું વાક્ય યાદ આવી ગયા! ”લુક, ટાઈમ પ્રમાણે જિંદગી જે પણ સ્ટેજમાં આપણને લઈ આવે કે મૂકે એમાંથી સારું અને સાચું તારવીને, સમય-સંજોગને honor કરીને, આપણું કર્તવ્ય નિષ્ઠાથી અદા કરવાની જવાબદારી આપણી છે.”
——ને, એ સાથે જ, મને યાદ આવી ગયું એ ગીત “મૈ જિંદગીકા સાથ નિભાતા ચલા ગયા…!” ઊંઘ પાછી આવે એવા ચાન્સીસ તો ઓછા હતા. મને મારી અર્ધ તંદ્રામાં પણ કોણ જાણે કેમ, ઓચિંતુ જ થયું કે રાતના આ સુંદર સપનાની વાત મારે મેધાને તો કરવી જ રહી. આમેયે સપનાંમાં બીલને પૂછવાનું રહી ગયું હતું કે વિવેકબુધ્ધિની પરીક્ષામાં હું પાસ થઈ કે નહીં, તો મેધાને પૂછી શકાશે! ફેસબુક ખોલીને, આઈ ફોન પર…હું મેધા ટાઈપ કરું છું! હું હજુયે અડધી તંદ્રામાં જ હતી. પછી યાદ આવ્યું કે અરે, રીયલ લાઈફમાં તો ચાર દસકાનો સમય સરી ગયો છે, મેધાને મળે કે એની સાથે કોઈ પણ કોન્ટેક કરે! મેધા લગ્ન કરીને મસ્કત જતી રહી હતી ૧૯૭૫માં. એનો ત્યાર પછી કોઈ જ સંપર્ક નહોતો. ન જાણે ક્યાંથી ઓચિંતી મેધા મારા સપનામાં ફેસબુક પર ચેટ કરતી આવી ગઈ? મેધાની અટક પરણ્યા પછી શું હતી? આ સપનાએ મને હચમચાવી દીધી કે હું આટલા વરસોમાં મારી એ ખૂબ વ્હાલી સખીના સંપર્કમાં કેમ ન રહી? હવે મને મારી એ સમયની ખાસ મિત્રને શોધવી જ રહી. રીયલ લાઈફમાં તો હું ફેસબુક નવી જ શીખી હતી અને કમ્પ્યુટર પર ડાફાં જ મારતી હતી! ફેસબુકના બધા ફીચર હજુ તો આવડતા પણ નહોતા, પણ, મેધા વરસોનો આ ગાળો ઓળંગીને મનમાં ઘર કરી ગઈ હતી. મેધાનો વિચાર ખસતો નહોતો. મેધાને શોધવી જ રહી. હું મનમાં મનમાં ગણગણતી હતી “મેં જિંદગીકા સાથ નિભાતા ચલા ગયા!” અને ફેસબુક પર મારું સ્ટેટસ અપડેટ કર્યું “તુ કહાં યે બતા…! માને ના મેરા દિલ દિવાના”, મેધા…!”
બસ!

Advertisements

ધરતીના કલાકાર-૬

સંસ્કૃતિમાં નિરૂપાયેલા જોમજુસ્સાથી ભરપૂર પાત્રોને તેઓએ ધીંગી રેખાઓથી કંડાર્યા છે.  વિવિધ ઉત્સવોની ઉજવણી, વિવાહ સંસ્કાર, તહેવારો, કૃષ્ણ કે રામ જીવન કથાના પાત્રો, કાલિદાસની કૃતિ પરના પાત્રો વગેરે તેમની આગવી ઓળખ સમા બની ગયાં છે. આજે અહીં મેં સામાજીક ઉત્સવોના બે અને કૃષ્ણકથામાંથી એક ચિત્ર રજૂ કર્યા છે.

(સીમંત)

સ્ત્રી ગર્ભવતી થાય પછી સાતમે મહિને સીમંત વિધી કરવાનો અમુક કોમોમાં રિવાજ છે. ચિત્રમાં ગર્ભવતીને બાજઠ ઉપર બેસાડી અને સગાં-સંબંધીઓની પરણેલી સ્ત્રીઓ સીમંત વિધિ માટે એકઠી થઈ છે. એક સ્ત્રી સાથે બાળકની હાજરી ખાસ ધ્યાન ખેંચે છે. સીમંત વિધિ માટે જરૂરી વસ્ત્ર અને અન્ય સાજ-સામાન પણ દેખાય છે. બધી સ્ત્રીઓના એક સરખા વસ્ત્રો પણ કદાચ રીત-રિવાજનો હિસ્સો હશે.

(લગ્નવિધિ)

પ્રત્યેક કોમની લગ્નવિધિ અલગ અલગ હોય છે. અહીં વરરાજાને બાજઠ ઉપર ઊભેલો બતાવ્યો છે, એના હાથમાં તલવાર છે. કન્યા વરમાળા લઈને સામે ઊભેલી છે. બન્ને પક્ષના સ્ત્રી-પુરૂષો અને બાળકોના સુરેખ ચિત્રો, એમના વસ્ત્રો અને ઉઘાડા પગ વગેરે રિવાજ અનુસાર દર્શાવ્યા છે.

(નાગ દમન)

નાગ દમન એ ખોડિદાસભાઈના ખૂબ જ પ્રખ્યાત ચિત્રોમાંનું એક છે. વચ્ચે નાગને નાથીને શ્રીકૄષ્ણ ઊભા છે અને બન્ને બાજુ નાગણો રત્નોના થાળ ભરી શ્રીકૃષ્ણને વધાવે છે. “જળકમળ છાંડી જાવ ને બાળા” ની અંતિમ પંક્તિઓનું આ સંપૂર્ણ ચિત્ર છે. નાગણો દર્શાવવા માટે  અર્ધું માનવ અને અર્ધું સર્પ શરીર દોરીને ચિત્રકળાને એ એક ઉચ્ચ સ્તરે લઈ ગયા છે. ગ્રામ ચિત્રકળાનો ઉપયોગ કરીને એમણે એક કલાજગતમાં સ્થાન પામેલું ચિત્ર આપ્યું છે.

મળવા જેવા માણસ-૫૧ (શ્રીમતિ પ્રજ્ઞા વ્યાસ)

પ્રજ્ઞાબહેનનો જન્મ ૧૯૩૯ માં સુરતમાં થયો હતો. પિતા શ્રી કુમુદચંદ્ર મુંબઈની પ્રખ્યાત એંજીનીઅરીંગ કોલેજ V.J.T.I. માં મિકેનીકલ એંજીનીયરીંગનો અભ્યાસ કરી, રેલ્વેમાં નોકરી કરતા હતા. માતા ઇશ્વરીબહેન સાતમા ધોરણ સુધી ભણેલા હતા. આર્થિક રીતે આ સુખી કુટુંબમાં સંગીતમય અને ધાર્મિક વાતાવરણ હતું.

(શાળાના સમયે)

પ્રજ્ઞાબહેનનો પ્રાથમિક શાળાનો અભ્યાસ ફ્રીલેન્ડગંજની રેલ્વેની શાળામાં ૧૯૪૫ થી ૧૯૪૯ સુધી થયો હતો. અહીં અભ્યાસ દરમ્યાન સંગીત ને નાટ્ય પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લીધો હતો. ત્યારબાદ ભાવનગરની માજીરાજ ગર્લસ હાઈસ્કૂલમાં અભ્યાસ કરી, ૧૯૫૫ માં S.S.C. ની પરીક્ષા પસાર કરી હતી. હાઈસ્કૂલના શિક્ષણ માટે એમને ક્યારેક ટ્રેનમાં તો ક્યારેક સાઈકલ ઉપર શાળામાં જવું પડતું. રાષ્ટ્રશાયર ઝવેરચંદ મેધાણીના પુત્રી પદ્મલા પ્રજ્ઞાબહેનના વર્ગમાં હતા.

બે વર્ષ માટે ભાવનગરની S.N.D.T. કોલેજમાં આર્ટસ વિભાગમાં અભ્યાસ કર્યા બાદ, ૧૯૫૭ માં લગ્ન થઈ જતાં અભ્યાસ અધુરો મૂકવો પડ્યો હતો. પ્રજ્ઞાબહેનના પતિ શ્રી પ્રફુલ્લચંદ્ર વ્યવસાયે તબીબ છે.

(લગ્ન પછી)

પ્રજ્ઞાબહેને સ્વેચ્છાએ ગૃહીણીનો રોલ સ્વીકારી, એક દિકરા અને ચાર દીકરીઓની સુખાકારી અને શિક્ષણની જવાબદારી નીભાવી. પાંચે સંતાનો સારું શિક્ષણ પ્રાત્પ કરી જીવનમાં સ્થાયી થયા છે. આ સમય દરમ્યાન એમણે સામાજીક સંસ્થાઓમાં કામ કરી પોતાનો ફાળો નોંધાવ્યો. બારડોલી સાર્વજનિક મહિલા મંડળ અને જાયન્ટસ કલબ જેવી સંસ્થાઓનું પ્રમુખપદ પણ શોભાવ્યું. આસપાસના ગામોમાં જઈ સમાજ સેવાની પ્રવૃતિઓ કરી, એમણે એમની માનવીય ફરજ નીભાવી.

૧૯૯૬ માં એમની અમેરિકા સ્થિત દિકરી રોમાએ એમનું ગ્રીનકાર્ડ સ્પોન્સોર કર્યું, અને એ મંજૂર થતા પ્રજ્ઞાબહેન એમના પતિ સાથે અમેરિકા આવ્યા. હાલમાં તેઓ અમેરિકન નાગરિક છે.

૨૦૦૬ માં એમને ગુજરાતી બ્લોગ્સની જાણ થઈ અને એમણે એમાં રસ લેવાનું શરૂ કર્યુ. એમણે અનેક બ્લોગ્સમાં મૂકાયલી કૃતિો વિષે પ્રતિભાવ આપવાના શરૂ કર્યા. એમના વિદ્વતાભરેલા પ્રતિભાવો ઉપર અનેક વાંચકો અને બ્લોગ્સના સંચાલકોનું ધ્યાન દોરાયું, અને અનેક સર્જકો એમના સંપર્કમાં આવ્યા. ૨૦૦૮ માં એમણે “નીરવ રવે” નામનો પોતાનો બ્લોગ શરૂ કર્યો.

“નીરવ રવે”માં પ્રજ્ઞાબહેને પોતાના સર્જન ઉપરાંત એમના સંતાનોના સર્જન અને અન્ય મિત્રોના સર્જન મૂકવાનું શરૂ કર્યું. ગુજરાતી બ્લોગ્સમાં ઊંચું સ્થાન ધરાવતા બ્લોગ “વેબ ગુર્જરી” ના સંપાદક મંડળના એમને પ્રમુખ બનાવવામાં આવ્યા.

એમની ખાસ ખાસિયત એ રહી કે એ પ્રત્યેક વ્યક્તિના પ્રત્યેક ઈ-મેઈલનો જવાબ આપે છે, અનેક બ્લોગ્સમાં કૃતિઓ વાંચી એમાં મનનીય પ્રતિભાવ લખે છે. જે વિષય ઉપર પ્રતિભાવ લખે છે, એ વિષય ઉપરનું સાહિત્ય ઉપલબ્ધ કરાવે છે. ગુજરાતી ઉપરાંત અંગ્રેજી અને ઉર્દુ ભાષાઓ ઉપર પણ એમની સારી પકડ છે.

લેક્ષિકોનમાં પ્રજ્ઞા શબ્દના ઘણાં અર્થ આપેલા છે. પ્રજ્ઞા એટલે બુધ્ધી, મેધા, મતિ, સમજશક્તિ, એકાગ્રતા, વિશેષ જાણીકારીવાળી, પરિપક્વ બુધ્ધિવાળી, સમજણશક્તિ, ડહાપણ, અને સંવેદના. આ પ્રજ્ઞાબહેન માટે તો આ બધા અર્થ એક સાથે લાગુ પડે છે, કદાચ બધાનો સરવાળો કરી એક નવો અર્થકારક શબ્દ બનાવવો પડે. ખૂબ જ મિલનસાર અને પ્રેમાળ સ્વભાવના બહેન પ્રજ્ઞા વ્યાસે એક દાયકામાં મિત્રો અને ચાહકોનો વિશાળ વર્ગ ઊભો કરી લીધો છે.

બ્લોગ જગતની ખૂબ જ જાણીતી અને સન્માનનીય વ્યક્તિઓના અભિપ્રાયોનું સંકલન કરીને કહું તો બહેન પ્રજ્ઞા વ્યાસ એક મેઘાવી વ્યક્તિ છે. વિશાળ વાંચન એમની મૂડી છે. એમના હાસ્યમાં પણ એમનું ગાંભીર્ય છે. એમની સહાનુભુતિમાં કરૂણા છે. કોઈ પણ વીષય કેમ ન હોય, તેઓ કોણ જાણે કયા ખજાનામાંથી માહીતી ફંફોળી લાવે છે. ને તેય પાછી અત્યંત ઉંચી કક્ષાની અને સાંદર્ભીક. જાણે કે એમની પાસે કોઈ અદભુત વીકીપીડીયા ન હોય?

આટલા સંદર્ભો અને આટલા વીષયો પરની આટલી ઉંચી કોમેન્ટ્સ મેં તો બીજે ક્યાંય જોઈ નથી. પ્રજ્ઞાબેનનું ગુજરાતી, અંગ્રેજી, હિંદી, અને સંસ્કૃત ઉપર્ પ્રભુત્વ તો છે જ, પરંતુ તેઓ ઉર્દુ ભાષા અને સાહિત્યમાં પણ એટલાં જ અભ્યાસુ છે. એમના પ્રતિભાવોમાં સંસ્કૃત શ્ર્લોકો હોય તો વળી ઉર્દુની શેર-શાયરીઓ પણ હોય! શ્રેષ્ઠ ગુજરાતી બ્લૉગ-વાચકનો પુરસ્કાર કોઈને આપવો હોય તો એમનું નામ સૌથી મોખરે હોય. કેટલીકવાર તો મૂળ કૃતિ કરતાં પણ પ્રજ્ઞાબહેનની કોમેંટ વધુ રસદાયક હોય છે. કવિતાનો રસાસ્વાદ તેઓ અદભુત રીતે કરે છે,

(નિવૃતિનો સમય)

(કુટુંબ)

તેઓ કહે છે, “મને ભજન ગાવાં વધુ ગમે છે; કારણ ગાતી વેળાએ એમાં રહેલ ભાવ સાથે મારું સહજ સંધાન થઈ એમાં તાદાત્મ્ય સધાતાં ભજનના ભાવમાં ભીંજાવાનું સહજ બને છે.”

પ્રજ્ઞાબહેન માને છે કે માણસ ગરીબ હોય કે પૈસાદાર હોય, પણ આખી જીંદગી માણસ તરીકે જીવે, અને માણસાઈ સાથે જીવે એ ખૂબ અગત્યનું છે. ઈન્સાનિયત એ  જ અગત્યની બાબત છે.  આજકાલની દોડધામવાળી જીંદગીમાં કોઈને બીજા માટે સમય નથી, આ પરિસ્થિતીમાં બદલાવની તાતી જરૂરત છે. પ્રજ્ઞાબહેન કહે છે, સદા સંતવાણી યાદ રાખો, વર્તમાનમા રહો, સ્નેહનું રાખો , કટુ  વિચાર- વચન ત્યાગો, ગુણદર્શન કરો અને સદા માનો આપને તો નિમિત માત્ર !

-પી. કે. દાવડા

(ફ્રીમોન્ટ, કેલિફોર્નિયા, ૨૭ જુલાઈ, ૨૦૧૭)

ધરતીના કલાકાર-૫

લોકકલા

આજે ખોડિદાસ પરમારને જે સૌથી વધારે પ્રિય હતા એવા ગામડાની લોકકલાના ચિત્રો રજૂ કર્યા છે.

મોર, વાઘ અને હાથીઓ સાથેનું આ એક કલાત્મક ચિત્ર અનેક પ્રકારના આર્ટફોર્મમાં વાપરી શકાય એમ છે. કેનવાસ, વસ્ત્રો ઉપર ચિત્રકામ કે ભરતકામ કે દિવાલ ઉપરનું ચિત્રામણ. આ એક ખાસ પ્રકારની ચિત્રકળાનો નમૂનો છે.

નયન રમ્ય રંગોમાં આ ચિત્રમાં પારણું, બાલિકા અને એની ઢીંગલી દેખાય છે, પણ દરેકની સાથે પ્રતિકો જોડાયલા છે. આવા ચિત્રોનું રસદર્શન કોઈ નિષ્ણાત જ કરાવી શકે. પગમાં જે ગતિના પ્રતિક છે, એવા જ ગતિના અને હલન ચલન પ્રતિકો બધે જ નજરે પડે છે.

આ રથનું ચિત્ર તો ખોડિદાસભાઈ જ સમજાવી શકે. ઉપર અને નીચે ઘોડા, વચ્ચે સારથી, રથમાં રાજા, રાણી અને કુંવરી, ગ્રામકળા અને આધુનિક કળાના મિશ્રણવાળું આ ચિત્ર સમજવું-સમજાવવું એ મારા વશની વાત નથી.

 

સુરેશ જાનીની સૈડકાગાંઠ

સૈડકાગાંઠ

      બાથરૂમમાં ગયા પછી, પહેલું કામ – નાડાની ગાંઠ છોડવાનું! એ સૈડકાગાંઠ હતી; અને છોડતાં ખોટો છેડો ખેંચાઈ ગયો હતો.આગળની પ્રક્રિયાની ઉતાવળમાં વળી એ છેડો વધારે ખેંચાઈ ગયો. અને જે થઈ છે!

    વાત એ પછી શું થયું, અને એ સમસ્યાનો શો ઉકેલ લાવવામાં આવ્યો, તે નથી. એ તો જાણે પતાવી દીધું મારા ભાઈ! વાત સૈડકાગાંઠની છે.

     સમસ્યા ઉકલી ગયા પછી, આદતવશ અવલોકનો શરૂ થઈ ગયા. સૈડકાગાંઠ કોને કહેવાય? એ શોધવા લેક્સિકોનનો સહારો લીધો; ગુગલ મહારાજને કામ સોંપ્યું, અને એમણે હાથ હેઠા કરી દીધા! પછી એમ વિચાર્યું કે અંગ્રેજીમાં તપાસ કરું.

અને લો! આખું ગાંઠ શાસ્ત્ર ટપ્પાક ટપકી આવ્યું! અનેક જાતની, અનેક જાતના ઉપયોગો માટે ગાંઠો બાંધવાની એનિમેટૅડ રીત સાથે!

પશ્ચિમી જગતની વિદ્યાવ્યાસંગિતાને સો સલામ. આપણે એમની ભોગવિલાસીતાને/ શોષણવૃત્તિને બહુ વગોવ્યે રાખી છે. પણ એ લક્ષ્મીદાસો એ પછી છે, પહેલાં તો એ સરસ્વતીપૂજકો છે.

     જાહેર જનતા માટે ઈન્ટરનેટનો ઉપયોગ બહુ બહુ તો વીસ વર્ષથી શરૂ થયો છે, અને આટલા ટૂંકા ગાળામાં એનો વ્યાપ કેટલો બધો વધી ગયો? આ કિસ્સામાં તો મને તરત ઉકેલ મળી ગયો. પણ ન મળ્યો હોત તો સવાલ પૂછવાની પણ સવલત- અને એય આ અમદાવાદીને મનભાવતી સાવ મફત! ચોવીસ કલાકમાં કોઈક સેવાભાવી તજજ્ઞ એનો જવાબ તમને શોધી આપે જ- ગમે તે શાસ્ત્રનો સવાલ ભલે ને હોય.

     આપણે તો પરમધામમાં મોક્ષ સાધનારા – અનંત, આંતર યાત્રાના પ્રવાસી. ઉન્નત આકાશમાં મ્હાલનારા! જેટલા વધારે ઊંડા ઉતરો એટલા વધારે ફસાવ. વધારે ને વધારે ગાંઠો પડતી જાય. કશી મોહમાયા જ ન હોય તો ગાંઠો જ ન હોય. દિગંબરને સૈડકાગાંઠ જ ન હોય! અને આમ જ આખો સમાજ પલાયનવાદી બનતો જ રહ્યો, બનતો જ રહ્યો.

હવે ત્રીજી વાત. અને બહુ કામની વાત.

જીવનમાં આમ તો બધું સમેસૂતર ચાલતું હોય. પણ ક્યારેક તો ગાંઠ પડે, પડે ને પડે જ. આ અવલોકનકારે હમણાં જ બનેલી આ મોંકાણની પેટ છૂટી વાત કરી નાંખી. પણ તમે જ કહો! સૈડકાગાંઠની આ મોંકાણ કોને વેઠવી પડી નથી?

ગાંઠ પડે, તેનો ઉકેલ લાવવો જ પડે. ગાંઠ ઉકેલાય તો ઉકેલીને. નહીં તો કાપીને! સિકંદરે તલવારથી કાપી હતી., આપણે કાતર ચલાવવી પડે. ગાંઠને પકડીને બેસી ન રહેવાય! આપણી ક્ષમતા બહારની વાત હોય તો કોઈક તજજ્ઞનો/ ગુરુનો સહારો લેવો પડે.

અને એનીય ગાંઠ પડી શકે હોં!

-સુરેશ જાની

જિંદગી એક સફર હૈ સુહાના – એપીસોડ ૨ (જયશ્રી વિનુ મરચંટ)

“ગાતા રહે મેરા દિલ”

અમારી કોલેજ એક ૨૧ એકરની એસ્ટેટના આગળના ૭ એકરમાં બનાવી હતી. સાઈઠના દસકામાં પણ ૭ એકરના કેમ્પસવાળી કોલેજ મુંબઈના પરામાં હોવી એ બહુ મોટી વાત હતી. માયાનગરી મુંબઈની મોટામાં મોટી સમસ્યા હંમેશા જગ્યાનો અભાવ અને સતત વધતા જતા ભાવ રહ્યા છે. અભાવ અને ભાવની વચ્ચે ઝૂલતી આ નગરીનું આકર્ષણ અહીં રહેનારાઓને અને આવનારાઓને કઈંક અદભૂત બીના જેમ જ સતત અને સદૈવ રહ્યું છે. અમારી કોલેજની માઈક્રોબાયોલોજીની લેબોરેટરી પહેલા માળ પર હતી. અને કોલેજનું મકાન અંગ્રેજી “Z” shape માં હતું. અમારી માઈક્રોબાયોલોજીની લેબની બારીઓ એસ્ટેટના પાછળના હિસ્સામાં ખૂલતી હતી. ત્યાં ઓછામાં ઓછા ૨૫-૩૦ નાના કોટેજીસ હતા, જે વર્તુળ આકારમાં પથરાયેલા હતા. આપણા રામનો ત્યારે પણ સીધો જ હિસાબ હતો, જો એક્સપરીમેંન્ટ જલદી પતે તો અને ન ગમતો હોય કે રસ ન પડતો હોય તો, બારીબહાર, જમીન અને આકાશ વચ્ચે પથરાયેલી આ કોટેજીસની માયાને અપલક નીહાળતા રહેવાનું અને ચાની ચુસકી લેતાં જેમ મજા આવે એવી જ મજા આ બારીબહારના દ્રશ્યો જોતાં ને માણતાં લેવાની. અમારી લેબની બરાબર સામેના કોટેજનો વરંડો જોવાનો એ જુનિયર વરસ દરમિયાન મારો નિત્યક્રમ બની ગયો હતો. ૧૮-૧૯ વર્ષની એ ઉમરનો તકાજો એટલો તો મજેદાર હતો કે બસ, એમ જ થતું, “મૈં હી મૈં હું દૂસરા કોઈ નહીં”. એ વખતે અને એ ઉમરે આ ફનાખોરીવાળી દુનિયાનું સત્ય સમજાયું નહોતું કે, “ખુદા હમકો ઐસી ખુદાઈ ન દે! કે અપને સિવા કુછ દિખઈ ન દે!”
અમારી, જુનિયર વરસવાળાની, લેબ સોમવારથી ગુરુવાર- રોજ સવારે આઠ વાગે શરુ થતી. સમયસર, લગભગ, પોણા આઠની આજુબાજુ, હું લેબમાં પહોંચીને, મારા ડેસ્ક પર તે દિવસના પ્રયોગ માટેના બધા જરુરી સાધનોને ગોઠવી દેતી. જેથી અમારા લેબ ઈન્સ્ટ્રક્ટર આવે એ પહેલાં બધું તૈયાર હોય. મારું આ જુનિયર વર્ષ શરુ થયાને હજુ બે અઠવાડિયા જ થયા હતા. મને આજે પણ બરબર યાદ છે, એ જુનિયર વર્ષનો દિવસ. રોજના આ ક્રમ મુજબ તે દિવસે હું બધું ગોઠવતી હતી કે અચાનક જ મારું ધ્યાન, સવારના સાત વાગીને પચાસ મિનીટ પર, બિલકુલ સામેના કોટેજ પર ગયું. પહેલા માળ પર આવેલી અમારી લેબ અને સામેના કોટેજ વચ્ચે ૨૦ ફૂટના રસ્તા સિવાય બીજું કઈં નહોતું આથી બધું જ સાફ જોઈ શકાતું હતું. એ કોટેજના વરંડામાં હિંચકા પર અડોઅડ બેસીને આધેડવયના પતિ-પત્ની, સવારનો નિત્યકમ જાણે પતાવીને, ઓફિસ માટે તૈયાર થઈને, ચા કે કોફી પી રહ્યા હતા. બેઉ જણાં પોતામાં મસ્ત હતાં. બેઉની ઉમર લગભગ ૪૫ અને ૫૦ની વચ્ચે લાગતી હતી. બેઉના મોઢા પર આછું સ્મિત હતું અને માથું હલાવીને તેઓ કઈંક વાતો કરતાં હતાં. અંકલ તો આન્ટીને પ્રેમ નીતરતી આંખે જોતાં એટલું જ નહીં પણ એમણે આન્ટીના હાથને એકાદ બે વાર આમતેમ જોઈને ચૂમી લીધો હતો. મને થયું, કેટલા સુખી છે બેઉ? મારા ક્લાસમાં ભણતી, મારી ખાસ મિત્ર, આયેશાને આ યુગલ ત્યારે જ બતાવીને કહ્યું “યાર, આપણને પણ આવો જ કોઈક જીવનસાથી મળવો જોઈએ જેની સાથે વૃધ્ધ થવાની રાહ જોવાની મજા, જુવાની જીવતાં જીવતાં માણી શકાય! અને હા, મને ફિલ્મોનો અને ફિલ્મી ગીતોનો ચસકો કેટલો બધો છે! મનોમન મેં તો નક્કી પણ કરી લીધું છે કે જ્યારે મા અને બાપુજી છોકરાઓ જોવાનો પ્રોગ્રામ મારે માટે શરુ કરશે ત્યારે આ એક સવાલ જરુરથી જ પૂછીશ એ પોટેન્શિયલ કેન્ડિડેટને કે, તમે તમારી જાતને, આજથી ૨૦-૨૫ વર્ષો પછી, તમારા જીવનસાથી સાથે ફુરસદની પળો કઈ રીતે વિતાવતાં કલ્પી શકો છો? જેનો પણ જવાબ હશે કે મારી જીવનસંગિની સાથે વરંડામાં હિંચકા પર ઝૂલતાં, ફિલ્મી ગીતો સાંભળવું અને ગાવું ગમે, હું એની સાથે લગ્ન કરીશ! અને હું તો મારું ફેવરીટ ગીત, “ગાતા રહે મેરા દિલ” એની સાથે ગાઈશ જ, બરાબર, આમ વરંડાના હિંચકે ઝૂલતાં!” આયેશા મારા માથામાં ટપલી મારીને બોલી, “મને તો પહેલેથી જ ખબર છે કે તારા મગજના વાયરીંગમાં કઈંક માલફંક્શન છે! કોઈ આવી રીતે પોતાના પતિની પસંદગી કરતું હશે અને ખુલ્લે આમ, વરંડામાં હિંચકે એને બેસાડીને મેમસાબ, “ગાતા રહે મેરા દિલ” ગાશે? કેમ તું તારા પતિદેવને દેવાનંદ સમજે છે? વોટ ઈઝ રોંગ વીથ યુ? મારી મા, તું છે ને, તારા મા અને બાપુજી જેને કહે તેને પરણજે નહીં તો નક્કી દુઃખી થશે!” મેં આ સાંભળી ગંભીરતાથી એને કહ્યું, “એક કરેક્શન છે.” આયેશા બોલી, “તારું એ કરેક્શન પણ તું બોલી નહીં નાખે ત્યાં સુધી આપણે એક્સ્પરીમેંન્ટ પર ધ્યાન નહીં આપી શકીએ! તો બોલો મેડમ? બોલ, કહી નાખ!” મેં આયેશાને ધીરેથી કહ્યું,”વાત જાને મન, જાણે એમ છે ને કે, મારા “એ” દેવાનંદ હો કે ન હો, પણ, હું, મને વહીદા રહેમાન સમજું છું! વોટ યુ સે? હં?” અને અમે બેઉ હસી પડ્યાં.
પછી તો આ મારો અને કઈંક અંશે આયેશાનો, રોજનો ક્રમ થઈ ગયો હતો. ભલેને એક્સ્પરીમેંન્ટ કેટલો પણ રસપ્રદ હોય કે ન હોય, સોમ થી ગુરુ, રોજ એ આધેડ દંપતીને, વરંડાના હિંચકે બેસી ચા-કોફી પીતાં જોવાનું અમને તો જાણે કે વ્યસન થઈ ગયું. આમ ને આમ સમય વિતતો ગયો અને અમારું જુનિયરનું વરસ પૂરું થયું. અમારા કોલેજના છેલ્લા દિવસે અમે બધાં જ એકમેકના સંપર્કમાં રહેવાના કોલ કરતા હતાં અને વેકેશનમાં કોણ શું કરવાના છે એની વાતો અને મજાક મસ્તી ચાલતી હતી. મને મનમાં થતું હતું કે મારું આ સવારનું રોજિંદુ દ્રશ્ય મને ખૂબ જ મીસ થશે. મેં આયેશાને કહ્યું, “યાર, મને આ સામેવાળા અંકલ અને આંટીને મળવું છે, ઉનાળાની છુટ્ટી પર જતાં પહેલાં મારે એમને કહેવું છે કે એમને જોઈને, મને સાચે જ સાયુજ્યની સાચી સમજણ આવી છે જે કદાચ વડીલો કે મિત્રોના સમજાવવાથી પણ ન આવત!” આયેશા મારો હાથ પકડીને બોલી, “તારું મગજ છે ને, તે સાચે જ સાવ ચસકી ગયું છે! જાન ન પીછાન, મૈં તેરા મહેમાન! એમ તે કોઈના ઘરમાં જવાતું હશે?” પણ મેં તો નક્કી જ કર્યું હતું કે મારે બે મહીનાની રજાઓ શરુ થાય અને સિનીયર વરસ શરુ થાય તે પહેલાં એમને મળવું જ છે. હું આયેશાને મારી સાથે હાથ પકડીને ઘસડીને લઈ ગઈ. બપોરનો ત્રણ વાગ્યાનો સમય હતો. અમે કોટેજની બેલ મારી તો કામવાળી બાઈએ દરવાજો ખોલ્યો. મેં પૂછ્યું, “આંટીજી કે અંકલ કોઈ ઘરે છે?” બાઈએ કહ્યું, “આજે સાહેબની તબિયત સારી નહોતી તો શેઠાણી એમને ડોક્ટર પાસે લઈ ગયા હતા”. કોણ જાણે કેમ મારાથી પૂછાઈ જવાયું, “બીજું કોઈ ઘરમાં નથી? મેડમના બાળકો કે કોઈ?” કામવાળીએ કહ્યું, “મેમસાબને એક જ દિકરી છે જેના લગ્નને દોઢ વરસ થયા છે અને એ અમેરિકા રહે છે. તમારે કોઈ સંદેશો આપવો છે?” અમે નમ્રતાથી ના પાડી. અમે પાછા વળતાં હતાં, ત્યાં મેં દરવાજા પરની નેઈમ પ્લેટ વાંચી, જેના પર લખ્યું હતું. ”Mr. and Mrs. Aanand R. Desai, MA, LLB, Advocate, High Court”. હું ને આયેશા બેઉ એ વાંચીને બોલ્યાં, એકી સાથે, “ઈમ્પ્રેસીવ!” અને મલકી પડ્યાં.
વેકેશન, આવ્યું એવું જ જાણે પૂરું થઈ ગયું હોય, એવું લાગતું હતું. માઈન્ડ ઈટ, આ બધા પ્રી-ફેસબુક અને પ્રી-સોશ્યલ મીડીયાના દિવસો હતા. આ વેકેશન દરમ્યાન, હું અને આયેશા બે ચાર વાર મળ્યા પણ હતાં અને હસતાં હસતાં, એડવોકેટ આનંદ દેસાઈને અને હિંચકાને યાદ કરી લીધો હતો. ૧૫મી જૂન આવી અને અમારી કોલેજનો પ્રથમ દિવસ. અમારું સ્કેજ્યુલ આવી ગયું હતું. સિનીયર વરસમાં લેબ પાંચે પાંચ દિવસ હતી. આયેશાએ મારી મશ્કરી પણ કરી કે હવે હું સોમથી શુક્ર, રોજ જ એડવોકેટ અને એમના પત્નીના “હિંડોળા”ના દર્શન કરી શકીશ. બીજે દિવસે, રાબેતા મુજબ હું તો સવારના ૭ ને ૪૫ મિનીટે લેબમાં પહોંચી ગઈ અને હિંચકા પર ક્યારે મીસ્ટર અને મિસીસ એડવોકેટ આવે એની રાહ જોતી હતી અને બરબર સાત ને પચાસે, ધેર ધે વેર, બિલકુલ પહેલાંની જેમ જ. પણ પહેલાં કરતાં થોડો ફરક એ હતો કે બહેન થોડા વધારે સરસ રીતે તૈયાર થઈને આવ્યાં હતાં અને ભાઈ પણ સુટેડબુટેડ હતાં પણ કોઈ બીજા જ હતાં. ટૂંકમાં, ભાઈનું રીપ્લેસમેન્ટ થઈ ગયું હતું! મેં આયેશાનું ધ્યાન દોર્યું. આયેશા કહે, “કોઈ મહેમાન આવ્યાં હશે.” અને વાત પછી તો રોજના કામમાં ભૂલાઈ ગઈ.
બીજે દિવસે, ફરી આગલા દિવસવાળા જ ભાઈ અને બહેન એના એ જ. આમ આખુંય અઠવાડિયું નીકળી ગયું. હું રોજ જ રાહ જોતી કે ક્યારે ઓરિજીનલ એડવોકેટ આવે, બહેનની સાથે હિંચકે ઝૂલવા..! આ નવા ભાઈ તો હિંચકે બેસતાં ને ચા-કોફી પીતાં, બહેન સાથે બેસીને પણ એકાદ આછા સ્મિત સિવાય, બેઉ વચ્ચે પેલા ઓરિજીનલ ભાઈ સાથેનું, ઊડીને આંખે વળગે એવું જે જાદુભર્યું કનેક્શન હતું તે ગાયબ હતું! બીજા અઠવાડિયે, પણ એ જ પેલા નવા ભાઈ, બહેનની સાથે હિંચકે ઝૂલતાં જોયા. આયેશા અને મને થયું કે ભાઈ માંદા હતાં ને કદાચ કઈંક એમને થઈ ગયું હશે અને બહેને નવા લગ્ન કરી લીધાં હશે! આયેશાના ફળદ્રુપ ભેજામાં વિચાર આવ્યો કે “કદાચ એમ પણ હોય કે બહેને છૂટાછેડા પણ આપી દીધા હોય! ને નવા લગ્ન પણ કર્યા હોય!” કોણ જાણે કેમ પણ આ વખતે આયેશાને તાલેવેલી હતી જાણવાની કે ઓરિજીનલ ભાઈનું શું થયું! ઓચિંતી જ આયેશા બોલી “ચલ, એક કામ કરીએ, આજે સાંજના, લાઈબ્રેરીમાંથી ઘરે જતાં પહેલાં ડોરબેલ મારીને પહોંચી જઈએ એમના ઘરે. બધા જવાબો મળી જશે.” મારે માનવા ન માનવાનો તો સવાલ જ ન હતો, કારણ અમારી બેચેની વધી ગઈ હતી. અમને જવાબ જોઈતો હતો કે પેલા ઓરિજીનલ એડવોકેટભાઈને શું થયું હતું?
અમે લાઈબ્રેરીમાંથી છ વાગે નીકળ્યાં અને સીધા સામેના કોટેજ પર પહોંચીને ડોરબેલ મારી. નજર અનાયસે જ પડી નેઈમ પ્લેટ પર, “Mr. and Mrs. Aanand R. Desai, MA, LLB, Advocate, High Court” જ હતું. એ વાંચીને મેં અને આયેશાએ નજર મેળવીને જાણે છાનો હાશકારો કરી લીધો. ડોર ખોલવા, નવી કામવાળી આવી. એણે દરવાજો ખોલ્યો કે એની પાછળ જ પેલા નવા સુટેડબુટેડ ભાઈ જ આવ્યા અને બોલ્યા, “યસ, હાઉ કેન આઈ હેલ્પ યુ?” હું થોડું થોથવાતાં બોલી, “યુ સી સર, અમારે એડવોકેટ, મી. આનંદ દેસાઈને મળવું હતું.” ભાઈ બોલ્યાં, “હા, બોલો, હું જ એડવોકેટ આનંદ દેસાઈ છું. શું કામ છે અને તમે કોણ છો?” ત્યાં જ અંદરથી અવાજ આવ્યો, “આનંદ, કોણ છે, દરવાજા પર?” અને પેલા બહેન બહાર આવ્યાં. “કોણ છો તમે અને શું કામ છે?” હું તો ગુંચવાયેલી ઉંબરા પર જ ખોડાઈ ગઈ હતી પણ આયેશાએ સમયસૂચકતા વાપરીને કહ્યું, “કઈં નહીં આન્ટી, અમારે સાહેબનું ઓફીસનું કાર્ડ જોઈતું હતું.” એડવોકેટ આનંદે પૂછ્યું, ‘તમને મારું નામ ઠામ કોણે આપ્યું?” હું તો સાવ બાઘા જેવી જ થઈને ઊભી હતી પણ આયેશા બોલી, “સર, મારા પિતાજીને હાઈકોર્ટના કેસ બદલ કઈંક સલાહ લેવી છે અને અમે આ નેબરહુડમાં નવા છીએ. સાંજના પિતાજી ચાલવા નીકળ્યાં હતાં ત્યારે એક નેબરે આપનો હાઉસ નંબર આપીને કહ્યું કે આપ હાઈકોર્ટના વકીલ છો પણ એમને તમારી ઓફીસ ક્યાં છે એ નહોતી ખબર. આથી મારા પિતાજીએ કહ્યું કે આપના ઘરે ઊભી રહીને આપનું કાર્ડ લઈ આવું. અમે પાછળની ગલીમાં જ રહીએ છીએ, સર.” આયેશાનો અવાજ એટલો તો કન્વીન્સીંગ હતો કે વધુ કઈં ન પૂછતાં, એડવોકેટે પોતાના ખિસ્સામાંથી કાર્ડ કાઢ્યું અને આપીને કહ્યું, “આ હું એક વરસ માટે ઈંગ્લેંન્ડ ગયો અને પાછા આવીને નવા કાર્ડ છપાવ્યા છે, જેમાં એક છેલ્લો ૦ ડીજીટ પ્રિંન્ટીંગ મીસટેકને લીધે છપાયો નથી. તો જરા કરેક્ટ કરી લેજો. ઓકે? અને શું નામ કહ્યું તમારા પિતાજીનું?” આયેશાએ ફરીથી સમયસૂચકતા વાપરી, તરત જ બોલી નાખ્યું, “બી.પી. પટેલ, સર. એ તમને ઓફીસમાં ફોન કરશે. થેંક યુ.” અને ઝડપથી કાર્ડ લઈ, મારો હાથ પકડી, પ્રેક્ટીકલી, મને ખેંચીને ચાલવા માંડ્યું. મિસ્ટર અને મીસીસ આનંદના ઘરનો દરવાજો બંધ થયો. આયેશાની પાછળ ઘસડાતાં હું આયેશાને પૂછતી રહી, “અરે, પણ આ બી.પી.પટેલ કોણ છે?” મારી સામે આંખો કાઢીને એ બોલી, “ચૂપ રહે છે કે નહીં? જલદી ચાલ!”
હું અને આયેશા એક-બે મિનીટ તો ચૂપચાપ સ્ટેશન સુધી પહોંચવા માટે ચાલતાં રહ્યાં. કોઈ કઈં બોલતું નહોતું! અમને એક સવાલનો જવાબ જોઈતો હતો કે કોણ હતાં એ ઓરિજીનલ ભાઈ, જેમની સાથે એ મેજીકલ કેમેસ્ટ્રી છલકાતી હતી? શું દૂરના સંબંધી હતાં? શું ફેમીલી મેમ્બર હતાં? કોઈ જૂના યાર-દોસ્ત હતાં? એના બદલે અમે બીજા અનેક સવાલો લઈ પાછા ફર્યા હતાં! એમાં આ બી.પી. પટેલ વધારામાં ઓછાં હતાં કે ઉમેરાયા! છેવટે મૌન તોડી, આયેશા જ બોલી, “તેં નોટીસ કરી એક વાત? આજે જે કામવાળી હતી તે પહેલીવાર આપણે ગયા હતાં તે નહોતી! કામવાળી પણ બદલાઈ ગઈ હતી!” મેં કહ્યું, “યાર, યુ આર રાઈટ, મેં તો એ જોયું જ નહીં કે નવી કામવાળી હતી! “યાર, યુ આર રાઈટ, મેં તો એ જોયું જ નહીં કે નવી કામવાળી હતી! એક વાત તો છે કે આ મિસીસ દેસાઈની હિંમતની દાદ દેવી પડે! ખુલ્લે આમ, વરંડામાં બેસીને, આમ છડેચોક ઝૂલવું, તો એમને ડર નહીં લાગ્યો હોય કે કોઈ એમના પતિને કહી દેશે તો?” “દાદ તો આપવી જ પડશે દુનિયા કી ઐસી કે તૈસી કરવાની એમની હિંમતની!” કહીને, આયેશા એક મિનીટ માટે ઓચિંતી ઊભી રહી ગઈ અને મોઢા પર બનાવટી ચિંતાના ભાવ લાવીને બોલી, “યાર, મને એક જ હવે ચિંતા થાય છે. લગ્નના ૨૦-૨૫ વર્ષો પછી, તારા “ગાતા રહે મેરા દિલ, તુ હી મેરી મંઝિલ”ના પ્રોગ્રામનું શું થશે હવે?” મેં હસીને આંખ મિંચકારીને કહ્યું, “ગીત ગાવાનો ઈરાદો હવે તો વધુ પાક્કો થયો છે! એ પણ બે જણની સાથે ગાવાની હિંમત આવી ગઈ છે! અને, સાથે મેન્ટલ હીંન્ટ પણ નોટ કરી લીધી છે કે આવું કઈં થાય તો કામવાળી બદલી નાંખવી!” અમે બેઉ ખડખડાટ હસતાં હતાં અને સ્ટેશન તરફ ચાલતાં હતાં. રસ્તા પર ચા કોફીની લારી હતી. લારીવાળાના ટ્રાન્સીસ્ટરમાંથી ગીત સંભળાયું, “મૈં જિંદગીકા સાથ નિભાતા ચલા ગયા, હર ફિક્રકો કુંવેમેં ઉડાતા ચલા ગયા!”
બસ!

*****************************************************************************************

આંગણાંને ભેટ

 

આંગણાંના એક મહેમાન શ્રી નૂરદિન દરેડિયાને આંગણું ગમ્યું. એમણે પોતાની ખુશી વ્યક્ત કરવા મને પાંચ પુસ્તકો અને એમના કુટુંબ દ્વારા પ્રગટ થતાં માસિક “ગુજરાત ગૌરવ”નો જુલાઈ,૨૦૧૭ નો અંક ટપાલ દ્વારા ભેટ તરીકે મોકલ્યા છે.

શ્રી નૂરદિનભાઈનો આંગણાંવતી હું આભાર માનું છું. આ પુસ્તકોમાંથી ઉપયોગી લખાણોનો લાભ આંગણાંના અન્ય મહેમાનોને મળે એવી કોશીશ કરીશ.

-પી. કે. દાવડા

બે દૃષ્યો (દીપક ધોળકિયા)

(“આ આકાશવાણી છે. સમાચાર દીપક ધોળકિયા વાંચી સંભળાવે છે.” મારી પેઢીના લોકોને આ શબ્દો નવા નહીં લાગે. આકાશવાણીના ભૂતપુર્વ ગુજરાતી ન્યુઝ રીડર શ્રી દીપક ધોળકિયા એક સક્ષમ વિચારક છે. અનેક વિષય ઉપર એમણે વિચાર પ્રેરક લેખ લખ્યા છે. મારી સાથેના મિત્રપ્રેમને કબૂલ રાખી, આંગણાંના મહેમાનો માટે આ લેખ મોકલ્યો છે.)

કેટલાંક દૃશ્યોનાં કજોડાંએ એક નવી કથા ઊભી કરી દીધી અને મગજમાં એક અર્થહીન વિચાર વંટોળ ઊમટ્યો જેની સાથે મને પોતાને સીધી કશી જ લેવાદેવા નથી. આમ છતાં એ દૃશ્યો મગજને કીડાની જેમ કોરતાં રહ્યાં.
આમ તો કંઈ જ નથી. મૈસૂરની પાસે કાવેરી, હેમાવતી અને લોકપાવની નદીઓનો સંગમ છે. આ ત્રિવેણી સંગમ અલ્હાબાદના ત્રિવેણી સંગમ જેવો જાજરમાન નથી. લોકોમાં એની ચર્ચા પણ નથી. સંગમને નામે ભીડ પણ એકઠી નથી થતી. ટૂંકમાં બધું ‘રાબેતા મુજબ’ ચાલે છે. અહીં કાવેરી અને હેમાવતી પહેલેથી જ સાથે મળીને આવે છે અને ત્રીજી લોકપાવની એને મળે છે. ત્રણેય નદીઓ અહીં તો તદ્દન શાંત અને નાના વહેળા જેવી છે. ખાસ પહોળી, અહોભાવ જગાવે એવી પણ નથી. માહૌલ એવો કે કોઈ નાની ઘટના જ કદાચ અહીં બની શકે અને આ બસ, નાની ઘટના જ છે.
આ ઘાટ ખરેખર તો અસ્થિવિસર્જનનો ઘાટ છે. એક જગ્યાએ પૂજા ચાલે છે. એક પુરુષે મુંડન કરાવેલું છે. દક્ષિણ ભારતીય શૈલીમાં ધોતી વીંટેલી છે, ઉપર શરીર ખુલ્લું છે. પુરોહિત પિંડોની પૂજા કરાવે છે, એક છોકરી પણ છે. સ્લેક્સ કહેવાય કે શું, એવું પહેરેલું છે. અને ટૉપ. હાથ જોડીને ઊભી છે. બે જ વ્યક્તિ. ત્રીજો પુરોહિત. ત્રણેય નદીનાં પાણીમાં ડૂબેલા પગથિયા પર છે અને ચોથો હું…એક દર્શક. એમનાથી વીસેક ફૂટ દૂર અને ઊંચે.
પૂજા પૂરી થઈ હતી. પિંડ રાખ્યા હતા તે ભીની થઈ ગયેલી પતરાવળી એમણે બન્નેએ પુરોહિતની મદદથી સંભાળીને ઉપાડી અને પગથિયાં ચડીને બન્ને ઉપર ગયાં. એક ઝાડ નીચે પિંડ રાખ્યા. કદાચ ગૌમાતા આવીને ખાઈ જશે. મનમાં થયું કે આમ કેમ? માત્ર બે જ જણ? કોનું મૃત્યુ થયું હશે? કુટુંબમાં બીજું કોઈ નહીં હોય? મૃતક પુરુષ હતો કે સ્ત્રી? એ જો આ પુરુષની પત્ની હોય તો શું આ છોકરીની એ માતા હોવી જોઈએ? મૃતક સ્ત્રી જ હોય તો એની ઉંમર પણ પચાસથી વધારે ન જ હોવી જોઈએ, કારણ કે પુરુષની ઉંમર પણ લગભગ એવી જ લાગતી હતી. મૃત્યુ જેવી ઘટનાના અંતિમ સાથી માત્ર બે જ જણ? એક આંચકો લાગ્યો. સંબંધોનાં વિવિધ રૂપો સામે આવી ગયાં. પરંતુ આ ઘડીએ પિતાપુત્રી એકલાં હોય એમાં મને એવું લાગ્યું કે એમાત્ર એકલાં નથી, એકલવાયાં પણ છે.
હું વિચારોને બીજે વાળવા પ્રયત્ન કરતો રહ્યો છું પણ આંખ સામેથી અર્ધા ખુલ્લા શરીરવાળા પુરુષની અને એની સાથેની સ્લેક્સ અને ટૉપ પહેરેલી છોકરી હટવાનું નામ નથી લેતાં.
કંઈક એવો જ ખાલીપો બાળકોને મઝા આવે એવા રેલવે મ્યૂઝિયમમાં સવારે અનુભવ્યો હતો. બન્ને બાળકો હીંચકા પાસે ગયાં ત્યારે બે-ત્રણમાંથી એક હીંચકો એકલો એકલો આમતેમ ઝૂલતો હતો. ઝુલતો જ રહ્યો. કોણ બેઠું હશે અને કોણ ઊઠી ગયું હશે, ખબર નહીં. મેં મશ્કરીમાં કહ્યું કે આ હીંચકા પર ભૂત ઝૂલે છે. પછી ખરેખર જ મારા મનમાં વિચિત્ર ભાવ જાગ્યા. જાણે ભરપૂર જીવન મૂકીને કોઈ અચાનક નેપથ્યમાં સરકી ગયું હોય. બસ, એ જ સાંજે કાવેરી-હેમાવતી-લોકપાવનીના સંગમ પર જાણે મને જવાબ મળ્યો કે હીંચકો ઝૂલતો મૂકીને જનારનો પતિ અને પુત્રી આ જ છે. જનારનો હીંચકો તો ઝૂલ્યા જ કરે છે! કેટલા દિવસ થયા હશે? બાર દિવસ તો ખરા જ?
બન્ને દૃશ્યો વચ્ચે કશો જ સંબંધ નથી. એ દૃશ્યો વચ્ચે ચાર કલાકનો સમયગાળો છે અને ત્રણેક કિલોમીટરનું અંતર છે. કદાચ ઝૂલતો હીંચકો મનમાંથી ખસ્યો નહીં હોય? એવું નથી કે કદી મૃત્યુ જોયાં નથી કે કદી શ્મશાને જવાનું બન્યું નથી. ઉલટું ગણતાં થાકી જવાય એટલી વાર બન્યું છે. ઘણાંય મૃત્યુ ઓચિંતાં જ થયાં છે. પણ “શું થયું” એ પૂછી શકાયું છે, અથવા એ પૂછ્યા વગર જ ખબર હોય છે. શોક વ્યક્ત કરી શકાયો છે. નિગમબોધ ઘાટ જેવાં શ્મશાને પહોંચો તો કેટલીયે ચિતાઓ ભડકે બળતી હોય અને તમે “એ માત્ર આગ છે” એવા ભાવ સાથે કોઈ એવી ચિતા શોધતા હો કે જ્યાં તમારા ઓળખીતા ચહેરા દેખાય – ત્યારે ખરેખર તો મનમાં આનંદ થાય કે ચાલો સાચી જગ્યાએ પહોંચી ગયા!
પણ આવું મૃત્યુ? જેને દિલાસો આપવાનો હોય તેમના સિવાય કોઈ જ ન હોય? બહુ ઓછાં મૃત્યુ છે કે જે મને અંદર સુધી અડકી શક્યાં છે. મૃતકના શરીરનું તો કંઈ કામ ન હોય એટલે નિકાલ કરવાનો જ હોય. એ મને હંમેશાં સ્વાભાવિક લાગ્યું છે. એમાં લાગણીઓ જોડવાથી પર રહ્યો છું.
જીવનમાં બનેલી કેટલીયે ઘટનાઓના સંબંધ આપણે જોડીએ છીએ. કેટલીયે ઇચ્છેલી, પણ ન બનેલી, ઘટનાઓનો વિચાર કર્યો છે. એમ પણ વિચાર્યું છે કે અમુક ઘટના ન બની તે બની હોત તો? આમ છતાં દરેક ઘટનાનો અંત આવે છે. આપણે પણ કદાચ એક ઘટનાથી વધારે કંઈ નથી. આપણે દરેક ઘટના સાથે આપણી જાતને જોડી દઈએ છીએ.
બસ, એવું જ કંઈક થયું. બે આકસ્મિક ઘટનાઓ સાથે મેં મારી જાતને જોડી દીધી. આ લખવાની ત્રીજી ઘટના સર્જીને કદાચ એની પકડમાંથી છૂટી શકું. કદાચ લખવાનું પણ બંધ કરું. તો પણ શું ‘મારી બારી’નો આ હીંચકો ઝૂલતો જ રહેશે? કિચૂડ…કિચૂડ…કિચૂડ…

* * * * *

ધરતીના કલાકાર-૪

સૌરાષ્ટ્રની લોકકલાને ચિત્રકલામાં પલોટવાનો એક અભિનવ પ્રયોગ લોક કલાકાર ખોડિદાસ પરમારે કર્યો છે, અને તેઓએ જે અસરકારકતાથી કાર્ય કર્યું છે, તેથી કહી શકાય કે ખોડિદાસ પરમારની લોકશૈલીને એક સ્કૂલનું નામ આપવુ પડે. તેઓએ ધરતીની લોકકલાની ફોરમને પિછાની, તેને આત્મસાત કરીને તેનાં સૌંદય સત્વને પ્રમાણીને ચિત્રાંકન કર્યું જેથી ખોડીદાસભાઈના લોકચિત્રો લૌકિકને અલૌકિક સ્વરૂપે રજૂ કરે છે.

                                          (ભેંસોનું ખાંડું)

અનેક પ્રદર્શોનોમાં પ્રશંશા પામેલું ખોડિદાસ પરમારનું આ પ્રખ્યાત ચિત્ર છે. મનુષ્ય, પશુ અને પક્ષીને એક જ ચિત્રમાં સમાવી એમણે સમગ્ર પ્રકૃતિને રજૂ કરી છે. ભરવાડોના જીવનને છતું કરતાં સંકેતો સ્પષ્ટ પણે નજરે ચડે છે.

                             (ગોવાલણો)

ગ્રામ સંસ્કૃતિથી અજાણ લોકો આ ચિત્રનું મુલ્યાંકન કરવા કદાચ અસમર્થ નીવડે. સ્ત્રીઓના ખાસ પ્રકારના વસ્ત્રો, ખાસ કરીને એમની ચોલીઓ, અને ઓઢણીઓ, એમના રંગ, એમના પગમાં કડાં અને ઉઘાડા પગ. ખોડિદાસભાઈના પાત્રોની આંખો એ તો જાણે એમનો ટ્રેડમાર્ક જ જોઈલો.

                               (વલોણું)

વલોણું એમનું કૃષ્ણ સિરીઝનું ચિત્ર છે. ગોપીની સાથે મળીને વલોણું કરતા કૃષ્ણનું આ ચિત્ર કોઈપણ કૃષ્ણ ભક્તને મોહિત કરી લે એવું છે. ગોપી અને કૃષ્ણની આંખોમાં એક બીજા પ્રત્યેનો પ્રેમ જોઈને ભાવવિભોર થઈ જવાય એવું છે.

એય! લાઈનમાં ઉભો રહે, અલ્યા – સત્યકથા (શ્રી ગાંડાભાઈ વલ્લભ)

(૧૯૩૭ માં ભારતમાં જન્મેલા શ્રી ગાંડાભાઈ વલ્લભ ૧૯૭૪ થી ન્યુઝીલેન્ડમાં રહે છે. આરોગ્ય વિજ્ઞાન અને ખાસ કરીને આયુર્વેદના નિષ્ણાત, શ્રી ગાંડાભાઈ બ્લોગ જગતમાં ખૂબ સન્માનનીય અને જાણીતા છે. પોતાના નામથી ચાલતા એમના બ્લોગની આસરે આઠ લાખ વ્યક્તિઓએ મુલાકાત લીધી છે. મારી વિનંતીને માન આપીને એમણે ઉજાણી માટે આ સાચી બનેલી ઘટના મોકલી છે, અલબત એ નામ-ઠામ બદલીને લખેલી છે.)

એય! લાઈનમાં ઉભો રહે, અલ્યા – સત્યકથા

મારા પર આજે જ અહીં ન્યુઝીલેન્ડના આયકર વીભાગમાંથી(Inland Revenue Department- IRDમાંથી) એક ફોન આવ્યો. મેં કેટલીક વાર આપણા દેશનાં સરકારી ખાતાંમાં અધીકારીની તુમાખી વીશે વાંચ્યું છે અને સાંભળ્યું છે. મને પણ થોડાં વર્ષ પહેલાં દેશ ગયેલો ત્યારે એક અનુભવ થયેલો. આથી આ બાબત લખવા મન થયું. એ પહેલાં હાલમાં જ ‘ગુજરાત સમાચાર’ જે ઈન્ગ્લેન્ડથી પ્રગટ થાય છે તેમાં એક જોક વાંચવા મળ્યો એ મુકવાની લાલચ રોકી શકતો નથી. મારે જે કહેવાનું છે એની સાથે એનો સરસ મેળ ખાય છે.

અમેરીકનઃ અમારા કુતરા સાઈકલ ચલાવે છે.
ચાઈનીઝઃ અમારી બીલાડી બાઈક ચલાવે છે.
જાપાનીઝઃ અમારા વાંદરા વીમાન ચલાવે છે.
ભારતીયઃ અમારા ગધેડા આખો દેશ ચલાવે છે.

આ જોકની વીગતોમાં જતો નથી. લોકો પોતાની મેળે સમજી જશે.

અમારી દીકરી સરસ્વતી કેટલાંક વર્ષ ઑસ્ટ્રેલીયામાં હતી. એ દરમીયાન એની પાસેનું અહીં વેલીંગ્ટનનું ઘર ભાડે આપ્યું હતું. એ ઘરનું જે ભાડું આવે તેનો આવકવેરો અહીં ન્યુઝીલેન્ડની સરકારમાં ભરવાનો હોય છે. એ સંભાળવા માટે તથા ભાડુઆતો સાથેની લેવડદેવડ, ઘરની સંભાળ, ઘર વીશે બીજી અન્ય બાબતોની કાળજી રાખવા મારી પાસે સરસ્વતીનો પાવર ઑફ એટર્ની છે. દર વખતે ભાડાનો હીસાબ તૈયાર કરી આવકવેરાનાં ફોર્મ ભરવાનું કામ હું કરતો હતો. આ વર્ષે સરસ્વતી ઑસ્ટ્રેલીયા છોડી કાયમ માટે ફરીથી અહીં વેલીંગ્ટન આવી, આથી એણે આવકવેરાનાં ફોર્મ ભર્યાં. એમાં કંઈક વીલંબ થયો, અને છેલ્લા દીવસે પણ એ તૈયાર થઈ શક્યાં નહીં. આથી બીજા દીવસે હું અને મારી પત્ની અહીં વેલીંગ્ટનની ઑફીસમાં રુબરુ જઈને આપી આવ્યાં. આ ફોર્મ IRDની હેડ ઑફીસમાં અહીંની વેલીંગ્ટનની ઑફીસ દ્વારા પહોંચાડવાનાં રહે.

કેટલાક દીવસો બાદ IRDમાંથી બીજાં નવાં ફોર્મ આવ્યાં. આથી મેં એમની હેડઑફીસમાં ફોન કર્યો. જવાબ આપનાર બહેને મને કહ્યું કે તમારાં (એટલે કે સરસ્વતીનાં – મારી પાસે પાવર ઑફ એટર્ની હોવાને કારણે જ હું સરસ્વતી વતી આ વીષયમાં વાતો કરી શકું, અને એની ખાતરી તો એ બહેને કંપ્યુટરમાં બધી નોંધ જોઈને કરી જ લીધી હતી, જે માટે મારી અને સરસ્વતીની વીગતો એણે પહેલાં મને પુછી હતી. આ વીગતો ગુપ્ત, અંગત હોય છે.) આવકવેરાનાં ફોર્મ મુદત વીતી જવા છતાં હજુ મળ્યાં નથી, માટે એ ફીરીથી મોકલ્યાં છે. તમારે એ ભરીને અહીં મોકલવાનાં રહેશે. મેં કહ્યું કે આવકવેરાનાં ફોર્મ ભરીને હું મારી પત્ની સાથે જઈને વેલીંગ્ટન ઑફીસમાં રુબરુ આપી જ આવ્યો છું.

બહેન : સારું, જો કે અમારા કંપ્યુટરમાં એ મળ્યાં હોવાની નોંધ જોવામાં આવતી નથી. હું વેલીંગ્ટન તપાસ કરું છું, તમે ફોન પર જરા રોકાશો?

એમણે તપાસ કરી અને ફરીથી ફોન પર આવ્યાં.

“છેલ્લી ઘડીએ ખુબ ધસારો હોવાને લીધે મોડું થયું હોય એમ લાગે છે. બીજા એકાદ વીકમાં તમારાં ફોર્મ અમને મળી જવાં જોઈએ. એ મળ્યાં કે કેમ એ બાબતમાં તમને હું ફોન કરું કે તમે શું ઈચ્છો છો?

મને કદાચ યાદ ન રહે એમ માની મેં કહ્યું, “બહેન તમે ફોન કરશો?”

એમણે કહ્યું, “ફોન તમારા પર આવશે, પણ તે હું જ હોઈશ એમ ન પણ બને. અમારી ઑફીસમાંથી કોઈ પણ વ્યક્તી તમને ફોન કરશે.”

અને ખરેખર મને યાદ રહ્યું ન હતું કે IRDને સરસ્વતીનાં આવકવેરાનાં ફોર્મ મળ્યાં નથી અને કદાચ ફરીથી ભરવાનાં રહેશે. વળી મને એમ હતું કે જો એકાદ વીકમાં ન મળે તો જ એ લોકો ફરીથી ફોર્મ ભરવાનું જણાવવા માટે ફોન કરશે. પણ આજે મેં ઉપર કહ્યું કે IRDમાંથી ફોન આવ્યો તે એ જણાવવા માટે કે સરસ્વતીનાં આવકવેરાનાં ફોર્મ મળી ગયાં છે. આજે આ ફોન કરનાર એક ભાઈ હતા. અગાઉ જે બહેને ફોન કરેલો એમણે પોતાનું નામ શરુઆતમાં જ મને કહેલું, પણ ફોનના અંતે હું ભુલી ગયેલો. એ બહેનને મેં કહ્યું કે હું તમારું નામ નોંધી લઉં? મને ફરીથી કહેશો તમારું નામ? ત્યારે એમણે મેં ઉપર જે કહ્યું છે કે કોઈ પણ વ્યક્તી તમને IRDમાંથી ફોન કરશે એમ જણાવેલું, પણ એમણે એમનું નામ તો મને બહુ જ ખુશીથી ફરીથી પણ જણાવેલું.

પહેલા ફોન વખતે એ બહેને બહુ જ મીત્રભાવે બધી વાતો કરેલી. એમાં સહેજ પણ તુમાખી જોવા ન મળે. આજે જે ભાઈએ ફોન કર્યો તે પણ મીત્રભાવે વાતો કરતા હતા. યાદ રાખો, આવકવેરાનાં ફોર્મ ભરવાની જવાબદારી નાગરીકની. એ મુદત કરતાં મોડાં મોકલ્યાં, જે દંડને પાત્ર પણ ઠરે છે, છતાં ખુબ જ સારી રીતે અહીંના લોકો નાગરીકો સાથે વર્તે છે. અમલદારશાહી કે તુમાખી કરતાં નથી, અને તે પણ કોઈ પણ જાતના ભેદભાવ વીના. તેઓ ખરેખર માને છે કે તેમની ફરજ નાગરીકોને મદદ કરવાની, મુશ્કેલી હોય તો તે સમજવાની અને એનો ઉકેલ કરવાની છે, નહીં કે રોફ બતાવવાની.

આવા અનુભવની કોઈ અપેક્ષા આપણા દેશનાં સરકારી ખાતાંઓમાં કામ કરનારાઓ પાસે રાખી શકાય ખરી? એ ખાતાંઓમાં કામ કરનારા તો ખાતા હોય છે, ખરું ને?