મને હજી યાદ છે-૧૨ (બાબુ સુથાર)


ઇવાન ઇલિચ જીન્દાબાદથી ઇવાન ઇલિચ મુર્દાબાદ સુધી

ગોધરામાં ટેલિફોન ઓપરેટરની નોકરી સ્વીકાર્યા પછી મેં ભણવાનું છોડી દીધું. એ વખતે મારી સાથે કવિ વિનોદ ગાંધી પણ ટેલિફોન ઓપરેટર હતા. એક દિવસે વાતમાંથી વાત નીકળતાં એ કહે કે હું કવિતા લખું છું અને મારી કવિતાઓ ‘કવિલોક’, ‘કુમાર’ ને ‘કવિતા’ જેવાં સામયિકોમાં પ્રગટ થઈ છે. ત્યારે મને સપને ય ખ્યાલ ન હતો કે કવિતા આપણા જેવા માણસો પણ લખી શકે. મને એમ કે કવિતા તો કવિઓ હોય એ જ લખી શકે અને કવિ અમુક લોકો જ બની શકે. એમની કદાચ એક અલગ જ નાત હશે એવું પણ મેં ક્યારેક કલ્પેલું. પછી એણે મને એની થોડીક કવિતાઓ વાંચી બતાવેલી. એ સાંભળીને મને થયેલું કે આવું તો હું પણ લખી શકું. મેં એકાદબે કવિતાઓ લખીને ગાંધીને સંભળાવેલી. એ સાંભળીને એ હસેલો. પછી એણે કહેલું કે જો તારે જો કવિ બનવું હોય તો ગુજરાતી સાહિત્ય વાંચવું પડે. પણ મને સાહિત્ય કોને કહેવાય કે સાહિત્યનાં પુસ્તકો કોને કહેવાય એની પણ ખબર ન હતી.

સાચું કહું તો હું ટેલિફોન ઓપરેટર બન્યો ત્યાં સુધી પાઠ્યપુસ્તકો અને ગાઈડો સિવાય મેં બીજું કશું વાંચ્યું જ ન હતું. ગામમાં હતો ત્યારે કદાચ ‘ચક્રમ’ના થોડાક અંકો વાંચ્યા હશે. ત્યારે મને ‘ચક્રમ’ જેવા હાજરજવાબી થવાનું મન થતું. મારા મોટા ભાઈ એ વખતે જાદુ, મંત્ર, તંત્રમાં પડેલા. એના એક ભાગ રૂપે એમણે ‘ભારતે ભગવાન’ અને ‘જાદુ, મંત્ર, તંત્ર પ્રકાશ’ જેવાં પુસ્તકો મંગાવેલાં. મેં એનાં થોડાંક પાનાં વાંચેલાં. પ્રાથમિક શાળામાં હતો ત્યારે થોડીક પરિચય પુસ્તિકાઓ વાંચેલી. નજીકમાં આવેલા સાલૈયા ગામમાં મારાં ફોઈ, રૂખીફોઈ, રહેતાં હતાં. હું એમના ઘેર અવારનવાર જતો. રૂખીફોઈ સાલૈયામાં આવેલા કોઈક અવધૂતના આશ્રમમાં જતાં. એ અવધૂતે થોડાંક પુસ્તકો પણ પ્રગટ કરેલાં. એમાંનું એક પુસ્તક હતું ‘સળગતો સંસાર ને પશ્ચિમનો પવન.’ હું જ્યારે પણ સાલૈયા જાઉં ત્યારે રૂખીફોઈ રોજ સવારે નાહ્યા પછી મારી પાસે એ પુસ્તક વંચાવતાં. ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ની શૈલીમાં લખાયેલા એ પુસ્તકમાં મને કંઈ સમજ પડતી ન હતી. પણ, મેં એનાં થોડાં પ્રકરણ વાંચેલાં. આ મારી વાચક તરીકેની મૂડી. અલબત્ત, ટેલિફોન ઓપરેટર બન્યા પહેલાંની.

વિનોદ ગાંધીએ પછી મને કેટલાક સાહિત્યકારોનાં નામ આપેલાં ને કહેલું કે મને એ પુસ્તકો શહેરની ‘સ્ટુઅર્ટ લાયબ્રેરી’માંથી મળી રહેશે. હું એ લાયબ્રેરીમાં ગયો. સભ્ય બન્યો. ઉમાશંકર, સ્નેહરશ્મિ, સુન્દરમ્ જેવા લેખકોનાં પુસ્તકો મેં ત્યાં પહેલી વાર જોયાં. એમાંના કેટલાક લેખકોનાં પુસ્તકો હું લઈ પણ આવ્યો. પણ કહું તો કશું સમજાય નહીં. એ પુસ્તકો વાંચતાં મને થતું: આવું તો કંઈ લખાતું હશે? સમજાય એવું લખવું જોઈએ ને? પછી એક દિવસ ગાંધીએ મને રાવજી પટેલ અને મણિલાલ દેસાઈ વાંચવાનું કહ્યું. હું પાછો સ્ટુઅર્ટ લાયબ્રેરીમાંથી ‘અંગત’ અને ‘રાનેરી’ લઈ આવ્યો. ગાંધીએ સુરેશ જોષીનું નામ પણ આપેલું. એટલે હું એમનાં કેટલાંક પુસ્તકો લઈ આવેલો. એને એ વખતે રઘુવીર ચૌધરીની ‘અમૃતા’ બહુ ગમતી હતી. એ નવલકથાના અને નવલકથાના પાત્રના પણ પ્રેમમાં પડી ગયેલો. એણે મને કહેલું: રઘુવીર ચૌધરી, પન્નાલાલ પટેલ પણ વાંચ. ‘અંગત’ની એક પણ કવિતા મને સમજાઈ ન હતી. આજે પણ મને એ વાતનું આશ્ચર્ય થાય છે. ‘રાનેરી’ની કવિતાઓ મને ગમી ગયેલી. એટલે સુધી કે મેં ‘રાનેરી’ જેવી કેટલીક કવિતાઓ પણ લખી નાખેલી. એમાંની બેચાર તો ‘કવિતા’ ‘કવિલોક’માં પ્રગટ પણ થયેલી.

પછી તો મારી વાંચવાની ઝડપ પણ વધવા માંડી. હું રોજનાં એક કે બે પુસ્તકો વાંચતો હતો. એ વખતે સ્ટુઅર્ટ લાયબ્રેરીમાં જે ભાઈ લાયબ્રેરીયન તરીકે કામ કરતા હતા – મને એમનું નામ યાદ નથી આવતું પણ એમને બહેરાશ હતી એટલું યાદ છે – એમને મારા પર દયા આવી ગઈ. એટલે એ મને મર્યાદા કરતાં વધારે સંખ્યામાં પુસ્તકો આપવા લાગેલા જેથી મારે અવારનવાર લાયબ્રેરીમાં જવું ન પડે. હું ચાર પુસ્તકો લઈ આવુંને બે દહાડામાં પાછાં આપવા જાઉં ત્યારે એ પોતાના માથા પર હાથ મારતાને કહેતા: એટલી વારમાં કઈ રીતે વાંચી નાખ્યાં આ પુસ્તકો? હું પણ ખાઉધરાની જેમ પુસ્તકો વાંચવા લાગેલો. સુરેશ જોષીનાં પુસ્તકોએ મારા માટે એક નવી જ દિશા ખોલી નાખેલી. એમની વાર્તાઓ કે નવલકથાઓ કરતાં હું એમનાં વિવેચનો ને એમની કવિતાઓ વધારે વાંચતો. વિવેચનમાં જો કોઈ પશ્ચિમના લેખક કે વિદ્વાનનું નામ આવતું તો હું તરત જ એ નામ ટપકાવી લેતો ને એ લેખકનાં પુસ્તકો લાયબ્રેરીમાં હોય તો લઈ આવતો. એમાંનું આખ્ખું પુસ્તક તો ભાગ્યે જ મેં એકાદું વાંચ્યું હશે. સૌ પહેલું અંગ્રેજી પુસ્તક હું The Rebel લાવેલો. લેખક: Albert Camus. હું એક બાજુ એ પુસ્તક અને બીજી બાજુ અંગ્રેજી-ગુજરાતી શબ્દકોશ લઈને બેસતો. જે શબ્દ ન આવડે એના અર્થ સીધા પુસ્તકમાં જ લખતો. મેં એ પુસ્તક લાયબ્રેરીમાં પાછું નહીં આપવાનો નિર્ણય લીધો હતો. પેહલી બેઠકે મેં માંડ ત્રણ પાનાં વાંચેલાં. એમાંની એક પણ લીટી એવી ન હતી જેના એક પણ શબ્દ નીચે મેં લીટી ન કરી હોય. એ બધી લીટીઓ એક બાજુ મારા અંગ્રેજીના અધૂરિયા જ્ઞાનની અને બીજી બાજુ મારી અપાર જિજ્ઞાસાની ચાડી ખાતી હતી. એ પુસ્તક પછી મેં કદી પણ લાયબ્રેરીને પાછું ન’તું આપ્યું. છેલ્લે, મેં ભારતમાંનાં મારાં પુસ્તકો મિત્રોને અને ઓળખીતાઓને આપી દીધાં ત્યારે એ પુસ્તક મેં યાદગીરી માટે સાચવી રાખેલું અને એક સગાને ત્યાં મૂકી રાખેલું. હવે એ સગા કહે છે કે એમણે પણ મારાં પુસ્તકો ક્યાંક ડાબા હાથે મૂકી દીધાં છે. જડશે એટલે જણાવશે. પુસ્તકપ્રેમી માણસને પુસ્તકઅદેખાં સગાં મલે એના જેવી બીજી કમનસીબી કઈ હોઈ શકે? ગાંધીના આગ્રહના કારણે મેં ‘અમૃતા’ પણ વાંચેલી. પણ મેં એને કહેલું કે આવી છોકરી અમારી સુથારોની નાતમાં ન મળે. એટલે એક પાત્ર તરીકે ચાલે. મારી ને ગાંધીની વચ્ચે ક્યારેક ‘અમૃતા’ની બાબતમાં વિવાદ થતો. હું એને કહેતો કે મને મારી નાતમાંથી કોઈ અમૃતા મળે તો પણ હું એની સાથે ન પરણું. જે આખો દહાડો બોચિયા કેવું બોલ્યા કરે એની હાર્યે જીવન કઈ રીતે જાય? રઘુવીર ચૌધરીની ‘શ્રાવણી રાતે’માં (?) બનેવી રાતે સાળીના સુવાના ઓરડા સુધી જઈને પાછા આવ્યા એ ઘટનાનો મેં બહુ વિરોધ કરેલો. મેં કહેલું કે જો આ નવલકથા હું લખું તો બનેવી અને સાળીને ઊંડા પ્રેમમાં બતાવી દઉં. એ જ ગાળામાં મધુરાય પણ વાંચેલા. ચંદ્રકાન્ત બક્ષીની ‘પેરેલેસિસ’ પણ ત્યારે જ વાંચેલી. મધુ રાય ગમતા લેખકોમાંના એક.

ત્યારે ગુજરાતીમાં અનુવાદ થયો હોય અને ગોધરાની સ્થાનિક લાયબ્રેરીમાં હોય એવાં લગભગ બધાં જ પુસ્તકો મેં વાંચી નાખેલાં. તદ્ઉપરાંત, નવા ગુજરાતી કવિઓ, ખાસ કરીને ઉમાશંકર પછીના, પણ વાંચી નાખેલા. કંઈ પણ નવું પ્રગટ થાય ને હું વાંચી નાખતો. મળવું જોઈએ. એ કવિઓની કવિતાઓની પંક્તિઓની પંક્તિઓ યાદ રહી જતી. રમેશ પારેખ, અનિલ જોશી, માધવ રામાનુજ, પ્રિયકાન્ત મણિયાર. કેટલાં નામ દઉં?હું  સાયકલ પર જતોઆવતો હોઉં ત્યારે એ પંક્તિઓ યાદ કરતો. ત્યારે હું કુંવારો હતો અને બને ત્યાં સુધી રાતની નોકરી લેતો જેથી હું રાતે પણ વાંચી શકતો ને દિવસે પણ. રાતે કામનું ભારણ બહુ ઓછું રહેતું. હા, જો શહેરમાં કોઈ શ્રીમંત વ્યક્તિનું અવસાન થયું હોય તો મારી ટેલિફોન ઓપરેટર તરીકેની રાત ખરાબ જતી. એ સમાચાર સગાંવહાલાંને આપવા માટેના કૉલ લગાડવામાં મારી આખી રાત નીકળી જતી.

વિનોદ ગાંધી અને હું જો દિવસે નોકરી કરવાની હોય તો બને ત્યાં સુધી એક જ પાળી પસંદ કરતા જેથી અમે રીસેસમાં સાથે જઈ શકીએ ને સાહિત્યની વાત કરી શકીએ. એક દિવસે એણે મને કહ્યું કે ગોધરામાં સુભાષ દેસાઈ, દિનેશ ભટ્ટ અને ઉદયન ઠક્કર જેવા બીજા કવિઓ પણ વસે છે. એ લોકો અઠવાડિયે એક વાર સાંજે મહેતા હાઈસ્કુલમાં મળે છે. આપણે પણ ત્યાં જઈએ. પછી અમે બન્ને એ સાહિત્યિક ક્લબની બેઠકોમાં જવા લાગેલા. એવી એક બેઠકમાં સુભાષ દેસાઈએ હિન્દી કવિ ધૂમિલની ‘સંસદસે સડક તક’માંથી કવિતાઓ વાંચેલી. મને એ કવિતાઓ ખૂબ ગમી ગયેલી. પછી તો ધૂમિલ આપડો ભાઈબંધ બની ગયેલો. આજે પણ એની ‘મોચીરામ’ જેવી કવિતાઓની ઘણી બધી પંક્તિઓ મને યાદ છે. એમણે કે કદાચ દિનેશ ભટ્ટે ત્યાર પછી બીજા એક હિન્દી કવિ દુષ્યન્તકુમારની ગઝલો વાંચેલી. એ પણ મને ખૂબ ગમી ગયેલી. એની ગઝલોના ઘણા શેર મને આજે પણ યાદ છે. પછી તો ચંદ્રકાન્ત દેવતાલે ને એવા બીજા અનેક હિન્દી કવિઓની કવિતાઓ એમણે વાંચેલી. એ જોઈને મને થયેલું કે આ લોકો આ બધાં પુસ્તકો ક્યાંથી લાવતા હશે? મેં સુભાષ દેસાઈને પૂછ્યું તો એ કહે: અમદાવાદમાં આર.આર. શેઠ નામના પ્રકાશક છે. એ હિન્દી પુસ્તકો પણ રાખે છે. એ વખતે મને પહેલી વાર અંગત પુસ્તકાલયની વિભાવના સમજાઈ. એ સમજાયા પછી મને થયેલું: મારે પણ મારું એક અંગત પુસ્તકાલય હોવું જોઈએ.

મારા અંગત પુસ્તકાલયના પ્રયોગો પર મારે એક અલગ પ્રકરણ લખવું પડશે. કેમ કે એમાં એક પ્રકારનો પુસ્તક પ્રેમ તો હતો પણ એની સાથોસાથ એક પ્રકારનો ઉન્માદ પણ હતો. એક અમેરિકન લેખકે પુસ્તક પ્રેમ માટે gentle madness જેવો શબ્દ પણ વાપર્યો છે. એ નામનું એણે પુસ્તક પણ લખ્યું છે. એ દિવસો મારી એ પ્રકારની gentle madnessની શરૂઆતના દિવસો હતા. હું ક્યારેક એક ટાઈમ નહીં ખાઈને પૈસા બચાવતો’ અમદાવાદ કે વડોદરા જતો ને પુસ્તકો ખરીદતો. એકબે વાર તો ટેલિફોન ઓપરેટરની સહકારી સોસાયટીમાંથી ફેસ્ટીવલ એડવાન્સ કે લોન લઈને પણ એ ઉન્માદને પંપાળેલો.

એ દિવસોમાં અમેરિકન ફિલસૂફ ઈવાન ઇલિચ ભારત આવેલા. જો મારી સ્મરણશક્તિ મને દગો ન દેતી હોય તો એ અમદાવાદમાં એરપોર્ટથી ગાંધીઆશ્રમ ચાલીને ગયેલા (આશા રાખું કે હું સી.પી. સ્નો અને ઇવાન ઇલીચની વચ્ચે કોઈ ગોટાળો નથી કરી રહ્યો). એમણે એમ કહેલું કે હું ગાંધીના આશ્રમમાં જાઉં છું. મારે ગાંધીની જેમ ચાલીને જવું જોઈએ. સુરેશ જોષીએ પણ એમની ‘લોકસત્તા’ની કોલમમાં એ ફિલસૂફ વિશે વાત કરેલી. એમાંનું એક પુસ્તક હતું: Deschooling Society. ઇલિચના જ એક બીજા સાથીદાર ફિલસૂફ એવર્ટ રેઈમર. એમના એક પુસ્તકનું નામ હતું: School is Dead. આ બન્ને પુસ્તકો મેં ખરીદેલાં. એમને અરધાંપરધાં વાંચ્યા પછી મને થયેલું: ભણવાનું નકામું. શાળાઓ, કૉલેજો આપણી સર્જનશક્તિને ખતમ કરી નાખતી હોય છે. શાળા કૉલેજો મુર્દાબાદ. એ દિવસોમાં મેં ગાંઠ વાળેલી: નથી ભણવું. કોઈ પણ સંજોગોમાં કૉલેજ નથી જવું. બસ, વાંચવું. બીજું કંઈ નહીં.

પછી તો વાંચવા સિવાય અને નોકરી કરવા સિવાય હું બીજું કાંઈજ કરતો ન હતો. ઘણી વાર બસમાં ઊભો ઊભો પ્રવાસ કરતો અને જો એ પ્રવાસ લાંબો હોય તો ઊભો ઊભો હું એકાદું પુસ્તક વાંચી નાખતો. મને ધક્કામુક્કીની જરા પણ નડી ન હતી.

એ વખતે, મેં અગાઉ ઉલ્લેખ કર્યો છે એમ, શંકરભાઈ પણ ગોધરાના ટેલિફોન એક્ષચેજમાં ટેલિફોન ઓપરેટર હતા. એમનું નામ એક માથાભારે ઓપરેટર તરીકે જાણીતું હતું. એમના જેવા જ એક બીજા ઓપરેટર પણ હતા. નામ યાદ નથી. પણ અટક પાઠક હતી. આ બન્ને કાયદાના જાણકાર. બન્નેનું અંગ્રેજી ભાષા પર પ્રભુત્ત્વ પણ સારું. શંકરભાઈના મારા પર ચાર હાથ હતા. એના કારણે પાઠકના પણ. બન્ને વચ્ચે અહમનો ટકરાવ થતો પણ મને એની કોઈ ઈજા ન’તી થતી. હું બન્નેનો લાડકો.

હું શંકરભાઈનો ભાઈ હતો એટલે કે બીજા કોઈક કારણસર ગોધરા ટેલિફોન એક્ષચેંજમાં કામ કરતી બે મહિલા ઓપરેટરો મને ખૂબ માન આપતી. આમ તો ‘મા’ શબ્દ બરાબર નથી. એને બદલે ‘વહાલ’ શબ્દ સારો છે. એમાં એક વ્યાસ હતાં. અમે એમને માશી કહેતા. ઉંમરમાં ઘણાંઇ મોટાં. કાયાથી પણ. પણ, માયા રાખે. મેં એમને ધ્યાનમાં રાખીને એક નવલકથા પણ લખેલી: ‘અમે ઘર બદલ્યું’. પણ ક્યાંક ખોવાઈ ગઈ. જ્યારે પણ એમની નોકરી મારી સાથે હોય ત્યારે એ બે જણનું ટિફિન લઈ આવતાં. એક મારા માટે ને એક એમના માટે. એ ઘણી વાર મને ‘નાના ભાઈ’ જેવો છે એમ કહેતાં. બીજાં હતાં આહુજા. સિન્ધી. મારાં કરતાં મોટાં પણ યુવાન. ખૂબ દેખાવડાં. મને બાદ કરતાં બધા ઓપરેટરો એમની પાસે બેસવા મળે એ માટે અમારા સુપરવાઈઝરને મશકા મારતા. જો સુપરવાઈઝર મને એમની પાસેના બોર્ડ પર બેસવાનું કહેતા તો હું ના પાડતો. સુપરવાઈઝર પછી આહુજાને કહેતા: જો આહુજા, આ એક હીરો છે આ ઑફિસમાં. એને તમારી પાસે નથી બેસવું. આહુજા મારી સામે જોતાં ને પૂછતાં: કેમ? હું કાંઈ વાઘણ છું. ને હું જવાબમાં કહેતો: વાઘણ સારી. એ ડીલે પાવડર ન લગાડે. મને પાવડરની એલર્જી છે. એ સાંભળતાં જ આહુજા મને મારવા ઊભાં થઈ જતાં. પણ વહાલથી. આહુજા બનીઠનીને આવતાં. એમના ડીલ પરનો પાવડર ચોખ્ખો દેખાતો. મને એ ન’તું ગમતું. પછી હું કકળાટ કરતો એમની સાથે બેસતો ને સામેનો કે સામેની ઓપરેટર મારી સાથે દાદાગીરી કરતો કે કરતી તો હું કહેતો કે જો, મારી સાથે લુખ્ખી નહીં કરવાની. હું આહુજા પાસે બેઠો છું. એને કારણે હું વ્યાકરણની ભૂલ વગરનું અંગ્રેજી બોલીને તને ખખડાવીશ. આહુજા પૂછતી: મારે ને વ્યાકરણને શું લાગે વળગે? હું કહેતો: રૂપાળી સ્ત્રી પાસે બેઠી હોય તો વ્યાકરણશુદ્ધ અંગ્રેજી આપમેળે આવડી જાય. આહુજા પણ ક્યારેક ખાવાનું લાવતાં તો સાથે થોડુંક મારા માટે પણ લઈ આવતાં. હું એમનો સિન્ધી ખોરાક ખાતો પણ ક્યારેક મશ્કરી કરતો ને પૂછતો કે માંસાહારી વાસણમાં નથી બનાવ્યું ને આ ખાવાનું? એક વાર સુપરવાઈઝરે મને આહુજાની પાસેનું બૉર્ડ આપ્યું. મેં કહ્યું: હું નહીં બેસું. કેમ કે આહુજા મરઘી ખાઈને આવ્યાં છે. એમના પેટમાંની મરઘી મને બોલતી સંભળાય છે. આવી નિર્દોષ મશ્કરી ત્યારે ખૂબ સરળ હતી. પછી તો આહુજા મુંબઈ ચાલ્યાં ગયાં. કોઈકે કહેલું કે એ કોઈક ફિલ્મ એક્ટરના કુટુંબમાં પરણેલાં.

એક દિવસ વ્યાસ કહે: બાબુ, તું ભણ. તું આટલો હોંશિયાર છે તો ભણતો કેમ નથી? જવાબમાં હું એમને ઈવાન ઈલિચની ને એવર્ટ રેઈમરની વાતો કરતો ને કહેતો: માસી, સ્કુલ મુર્દાબાદ. ટેલિફોન એક્ષચેંજ જીન્દાબાદ. આ મારો કાયમી જવાબ બની ગયેલો. એ અમે મળીએ ત્યારે અચૂક કહેતાં: ભણ. ને હું અચૂક પેલા બે અમેરિકન ફિલસૂફો જિંન્દાબાદની વાત કરતો.

પણ, એ દરમિયાન બે ઘટનાઓ બની. મેં ટેરી ઈગલટ નામના વિદ્વાને માર્ક્સ પર લખેલી એક નાનકડી પુસ્તિકા વાંચી. એમાં એણે માર્ક્સને એવું કહેતાં ટાંકેલા કે આપણી ચેતના ભૌતિક જગતને નક્કી નથી કરતી પણ ભૌતિક જગત આપણી ચેતનાનું સ્વરૂપ નક્કી કરે છે. અમેરિકા આવ્યા પછી એ પુસ્તિકા મેં ફરી એક વાર વાંચી ત્યારે મને સમજાયેલું કે ઇગલટનની ઘણી બધી દલીલો હું ખોટી રીતે સમજેલો. પણ, પહેલી વાર એ પુસ્તિકા વાંચ્યા પછી મને થયેલું: જો ભૌતિક જગત આપણી ચેતનાનું ઘડતર કરતું હોય તો એનો અર્થ એ થયો કે મારી ચેતના મારે કેવી બનાવવી છે એ મારા હાથમાં છે. પછી મેં વિચાર્યું: તો મારી પાસે એવું તે શું છે જેનું હું રોકાણ કરીને મારી ચેતનાનું ઘડતર કરી શકું? પૈસા તો હતા નહીં. એ જ રીતે રાજકીય ઓળખાણો પણ હતી નહીં. વિચારતાં એક રાતે મને થયું: મારી પાસે એક વસ્તુ છે જેનું હું રોકાણ કરી શકું: મારું મગજ. એ ક્ષણે જ મેં નક્કી કર્યું કે મારે માર્ક્સને અનુસરીને મારું મગજ કશાકમાં રોકવું જોઈએ.

બીજી ઘટનાને સંબંધ છે પેલાં માસી સાથે. એક દિવસે રીસેસમાં ચા પીતી વખતે માસીએ મારા હાથમાં બસો રૂપિયા મૂકીને કહ્યું: લેં, આ તારી કૉલેજની ફી. તું ભણ. આ વખતે હું માસીને ના ન પાડી શક્યો. મને પણ થયું કે લાવને કૉલેજમાં જવા દે. કદાચ હું મારા મગજનું ત્યાં રોકાણ કરી શકીશ. ને એ પણ નહીં થાય તો કદાચ ત્યાં કોઈક બહેનપણી પણ મને મળી જાય. એ સાથે જ ઈવાન ઇલિચ, એવર્ટ રેઈમર મુર્દાબાદ થઈ ગયા. મેં ગોધરાની શેઠ પી.ટી. આર્ટસ એન્ડ સાયન્સ કૉલેજમાં એસ.વાય.બી.એ.માં પ્રવેશ લઈ લીધો. ગુજરાતી મુખ્ય વિષય રાખ્યો ને હિોન્દી ગૌણ.

3 thoughts on “મને હજી યાદ છે-૧૨ (બાબુ સુથાર)

  1. read with interest ivan illich deschooling society- influence–Zindabad–
    and later reading terry eagleton book- why marx was right… you shifted your view..and started study with intimate push of Masi getting rs 200.00
    …but before that your journey of reading books–and gentle madness -by influence of Vinod Gandhi is great passion and you became man of Letters. ALL you have described very honestly–touched heart–specially reading english book 3 pages– with noting meaning of every word–what a passion.

    Liked by 1 person

  2. ઇવાન ઇલિચની વાત અમને બહુ ગમતી.તેવા ઘણા વડીલોએ પ્રયોગ પણ કરેલા અને સ્કુલ વગર અભ્યાસ કરનાર વધુ તેજસ્વી હતા.ઇવાન ઇલિચ અંગે ગેરસમજ ન થાય માટે તેમના શબ્દોમા–Illich argued that the use of technology to create decentralized webs could support the goal of creating a good educational system:
    A good educational system should have three purposes: it should provide all who want to learn with access to available resources at any time in their lives; empower all who want to share what they know to find those who want to learn it from them; and, finally, furnish all who want to present an issue to the public with the opportunity to make their challenge known બાકી સાહીત્યકાર થવાની કશ્મકશ અમે અનુભવી છે.હજુ પણ સારું પુસ્તક હોય તો રાત્રે એકાદ વાગી જાય તેની ખબર ન પડે !… અને ઘણા વિદ્વાનોમા જોઈ છે
    પણ
    બાબુ સુથાર દા પ્રેરણાદાયી નિખાલસ બયાન,ધગશ-
    જવાબ નહીં

    Like

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s