મને હજી યાદ છે-૧૬ (બાબુ સુથાર)

એમ.એસ. યુનિ. ગુજરાતી વિભાગ:૧

એમ.એ. પાર્ટ:૧માં હતો ત્યારે મેં વડોદરામાં ટૅલિફોન ઑપરેટર તરીકે કામ કરતા એક ભાઈ સાથે અરસપરસ બદલી માગેલી. એ ભાઈનું નામ અત્યારે યાદ નથી પણ એમણે એક ખાતાકીય પરીક્ષા પાસ કરીને ટૅલિફોન એન્જિનિયરમાં પ્રમોશન મેળવેલું. એ જમાનામાં એક ટૅલિફોન એંક્સચેંજમાંથી બીજા ટૅલિફોન ઍક્ષચેંજમાં બદલી મેળવવાનું કામ ખૂબ અઘરું હતું. મેં એ ભાઈને સમજાવેલા કે તમારે બહુ બહુ તો એકાદબે અઠાવાડિયાં જ ગોધરામાં નોકરી કરવી પડશે. પછી તો તમારું પ્રમોશન આવે જ છે. તમે ગોધરા છોડીને તમને જ્યાં પ્રમોશન મળે ત્યાં જતા રહેજો. મારે ભણવું છે તો તમે આટલી સગવડ આપો તો સારું. કોણ જાણે કેમ એ ભાઈ તૈયાર થયા. આખરે અમે અરસપરસ બદલી માગી. પણ ઉપલી ઑફિસવાળાઓને કોઈ ઊતાવળ ન હતી. મેં મારા ફોઈના છોકરા, શંકરભાઈને, કહ્યું ને બીજા દિવસે એ વડોદરા ઉપડ્યા. એમણે ત્યાં જઈને લાગતાવળગતા અધિકારીને પૂછ્યું: કેટલા પૈસા જોઈએ છે? બે કામ એક સાથે કરવાનાં છે. આ બદલી કરવાની અને એક વાર બાબુ વડોદરામાં હાજર થઈ જાય એના બીજા જ દિવસે એના બદલે જે ભાઈ ગોધરા આવે છે એમને પ્રમોશનનો ઑર્ડર આપવાનો. શંકરભાઈની કામ કરવાની શેલી કંઈક એવી જ હતી. પેલો અધિકારી કહે: કામ અઘરું છે. શંકરભાઈ કહે: તમે પૈસા માગો. હું તમને અત્યારે જ રોકડા આપી દઉં. બાબુનો ઑર્ડર એક હાથમાં, પૈસા બીજા હાથમાં. પેલાએ પાંચસો રૂપિયા માગ્યા. શંકરભાઈએ કહ્યું: ઑર્ડર તૈયાર રાખો. કલાકમાં આવું છું. ને શંકરભાઈ બે કલાક પછી ઑફિસે ગયા, પાંચસો રૂપિયા આપી મારી બદલીનો ઑર્ડર લઈ લીધો. હું બીજા જ દિવસે વડોદરામાં હાજર થયો. મારા સુપરવાઈઝર મને છોડવા તૈયાર ન હતા. કેમ કે એમને ખબર હતી કે મારી જગ્યાએ જે ભાઈ આવે છે એ એક કે બે દિવસ જ નોકરી કરશે. શંકરભાઈએ એમને રીતસરની ધમકી આપી.

શંકરભાઈ માથાભારે ઑપરેટર હતા. એ ધારે એને ખખડાવતા ને છેલ્લે કહેતા: તારું ચાલે એ કરી લેજે. મને એમની દાદાગીરીનો એક પ્રસંગ યાદ આવે છે: એ વખતે મિ. ટૂંકા નામના એક અધિકારી હતા. એક દિવસે શંકરભાઈએ ફોન કર્યો: કોણ બોલો છો? ટૂંકાએ કહ્યું: ટૂંકા. શંકરભાઈ કહે: હું લાંબા બોલું છું. શંકરભાઈ પોતે ખાસ્સા ઊંચા હતા. “મારે ત્રણ દિવસની રજા જોઈએ છે.” ટૂંકા કહે: “ન મળે.” શંકરભાઈ કહે: “તમે ક્યારે ઑફિસે આવો છો?” ટૂંકા કહે: હું નીકળું જ છું. શંકરભાઈ કહે: ભલે, તો હું પૂલ પર ઊભો છું. પછી ટૂંકા સાયકલ પર બેસી પૂલ પરથી પસાર થતા હતા ત્યાં જ શંકરભાઈએ એમને રોક્યા. “આ પેન અને આ મારી રજાની અરજી. મંજુર કરો. નહીં તો…” ને ટૂંકા માની ગયેલા.

આખરે જેમ આયોજન કર્યું હતું એમ થયું. હું વડોદરામાં હાજર થયો. મારી જગ્યાએ પેલા ભાઈ હાજર થયા. એમણે એક કે બે દિવસ નોકરી કરી. પછી એ પ્રમોશનમાં બોડેલી હાજર થયા.

એમ.એ. પાર્ટ:૧માં હતો ત્યારે મેં એક વાર સુરેશ જોષીને કહેલું કે મારો ભણવાનો મોટા ભાગનો ખર્ચ વરલી મટકાવાળા ઉપાડે છે. એ જાણીને એ ખૂબ દુ:ખી થઈ ગયેલા. એમણે કહેલું: મારો વિદ્યાર્થી આવું કરે એ મને ન ગમે. મેં એમને કહેલું: હું એક વાર વડોદરા આવી જઈશ પછી એમ નહીં કરું. કેમ કે મારી પાસે અત્યારે પૂરતા પૈસા નથી. એ કંઈ ન’તા બોલ્યા. એમની એ ચૂપકીદી મને હજી ય સંભળાય છે.

એમ.એ.-૧માં મેં તુલનાત્મક સાહિત્ય, ટૂંકી વાર્તાનું સ્વરૂપ, સાહિત્ય અને ફિલસૂફી અને ગુજરાતી સાહિત્યમાં વિવેચનની વિભાવનાઓની ઉત્ક્રાંતિ જેવાં પેપર લીધેલાં. તુલનાત્મક સાહિત્યનું પેપર સુભાષ દવે, સુરેશ જોષી, ભારતી દલાલ અને હર્ષદ ત્રિવેદી એમ ચાર પ્રોફેસરો ભણાવતા. એ જ રીતે ટૂંકી વાર્તાના સ્વરૂપનું પેપર શિરીષ પંચાલ ભણાવતા. સાહિત્ય અને ફિલસૂફીનું પેપર સુરેશ જોષી અને વિવેચનની વિભાવનાઓની ઉત્ક્રાંતિનું પેપર હર્ષદ ત્રિવેદી ‘પ્રાસન્નેય’ ભણાવતા. આ બધા જ પ્રોફેસરો પોતપોતાના ક્ષેત્રમાં નિષ્ણાત. સુભાષ દવે તુલનાત્મક સાહિત્યની વિભાવનાની વાત કરતા ત્યારે છેક ગટેથી શરૂઆત કરી રૅને વેલેક સુધી આવતા. આ પેપરમાં કેટલીક કૃતિઓ પણ ભણવાની હતી. એમાંની બે વિદેશી ને બે ભારતીય. વિદેશી કૃતિઓમાં રિલ્કેની દુઈની એલજી અને કાફ્કાની The Castle હતી. ભારતીય કૃતિઓમાં મરાઠી કવિ કદાચ પુ.શ. રિંગે કે વિંદા કરંદીકરની કવિતાઓ (યાદ નથી) અને બંગાળી નવલકથા ‘ન હન્યતે’ (લેખિકા: મૈત્રેયી દેવી) હતાં. રિલ્કે અને કાફ્કાની કૃતિઓ સુરેશ જોષી ભણાવતા. એમના ક્લાસમાં અંગ્રેજી તથા બીજા વિભાગોના પ્રોફેસરો અને વિદ્યાર્થીઓ પણ આવતા. હું હંમેશાં પહેલી પાટલી પર બેસતો. તો પણ ક્યારેક મને ઝોકું આવી જતું. સુરેશ જોષીને મેં કહી રાખેલું કે જો મને ઝોકું આવી જાય તો એમ ન માનતા કે મને તમારા ક્લાસમાં કંટાળો આવે છે. એવું માનજો કે ગોધરામાં કોઈક મોટા માણસનું અવસાન થયું છે ને એ માણસના કુટુંબીઓના ફોન લગાડવા માટે હું આખી રાત જાગ્યો છું. હું ક્લાસ પૂરા થયા પછી ભારતી દલાલની ઑફિસમાં જતો. સુરેશ જોષી (હવે પછી ‘સુજો’) ત્યાં બેઠેલા જ હોય. એમના ટેબલ પર દેશવિદેશનું સાહિત્ય પડેલું હોય. ક્યારેક સુજો એમાંથી એકાદ પુસ્તક લઈ એમાંની એકબે કવિતાઓ કે એકાદી વાર્તા કે એકાદો ગદ્યખંડ મને વાંચી સંભળાવતા ને સમજાવતા. પછી હું પણ એ લેખકનાં પુસ્તક પુસ્તકાલયમાં શોધવા નીકળી પડતો. ત્યારે આજે છે એવા ગૂગલ મહારાજ ન હતા. કાર્ડ સિસ્ટમ હતી. પણ મને એ સિસ્ટમ ફાવતી ન હતી. એટલે હું પુસ્તકાલયમાં એક રૅકથી બીજા રૅકે રખડતો. મેં અસંખ્ય વાર પુસ્તકાલયના એકે એક રૅકની મુલાકાત લીધી છે. એકએક એટલે કે બધ્ધા જ. વિજ્ઞાનના પણ ને ગણિતના પણ. એને કારણે મને પુસ્તકnનું સ્થળ દૃશ્ય  સ્વરૂપે સ્મૃતિમાં રહી જતું.

સુજો વિશે પણ ‘મને સાંભરે રે’માં વીગતે લખ્યું છે. અહીં એનું  ઝાઝું પુનરાવર્તન કરવું નથી. પણ, જે઼મણે એ લેખ નથી વાંચ્યો એમના માટે બેચાર પ્રસંગો હું ચોક્કસ લખીશ. સુજો ખભે થેલો લઈ આવતા ત્યારે અમારામાંના ઘણા બધા ગુજરાતી વિભાગનાં પગથિયાં પર બેસતા. એક વાર સુજોએ ત્યાં ઊભા રહી અમને પૂછેલું: “તમે બધા સરસ્વતીના ઊઠમણામાં આવ્યા છો?” એ સાંભળીને બધા વિદ્યાર્થીઓ એક પછી એક ત્યાંથી વિખરાઈ ગયેલા. એ કહેતા કે વિદ્યાર્થી પુસ્તકાલયમાં હોવો જોઈએ અથવા ક્લાસરૂમમાં. એક વાર એક વિદ્યાર્થીનીએ ચાલુ ક્લાસમાં બગાસું ખાધું. સુજોએ તરત જ એ વિદ્યાર્થીનીને કહ્યું: મારે તમારા મુખમાં કૃષ્ણનું વિશ્વરૂપ દર્શન નથી કરવું. એ વિદ્યાર્થીનીને તાત્કાલિક તો એમાં સમજ પડી ન હતી. પાછળથી અમે સમજાવ્યું તો એને ખૂબ દુ:ખ થયેલું. એ વિદ્યાર્થીની ત્યાર બાદ સુજોના ક્લાસમાં આવતી ત્યારે મોઢામાં બેત્રણ લવિંગ રાખતી. જેથી એને બગાસુ ન આવે. સુજો કાફ્કા અને રિલ્કે એટલા બધા ઊંડાણથી ભણાવતા હતા કે અમારામાંના ઘણાને પ્રશ્ન પણ થતો કે આ સુજો જે કહે છે એ આપણને સમજાય છે ખરું. પહેલું સત્ર પૂરું થયું ત્યાં સુધી તો એ બન્ને લેખકોની ભૂમિકા જ ચાલતી હતી. બીજા સત્રમાં મૂળ કૃતિ, એ પણ અંગ્રેજીમાં, શરૂ કરેલી. કાફ્કાની The Castle ભણાવતી વખતે એ ભાતભાતનાં પુસ્તકોનો ઉલ્લેખ કરતા ને એમાંનાં કેટલાંક તો એ વર્ગમાં પણ લઈ આવતા. એમાં પ્રાહ શહેર અને કાફ્કા પરના પણ એક પુસ્તકનો પણ સમાવેશ થતો હતો. હજી પણ મને થાય છે કે જ્યારે મારી પાસે સગવડ થશે ત્યારે હું પ્રાહ જઈશ ને કાફ્કાને ફરીથી અનુભવીશ. એક આખું વરસ પૂરું થયું ત્યારે સુજો રિલ્કેની કેવળ બે કે ત્રણ કવિતાઓ જ કરી શકેલા. The Castleનાં પણ બે ચાર પ્રકરણ જ થયેલાં.

એ દરમિયાન એમણે મને બે કામ સોંપેલાં. મને લાગે છે કે કોઈ પણ પ્રોફેસરે પોતાના જ્ઞાનના વિસ્તાર માટે આ પ્રકારનું કામ કરવું જોઈએ. સૌ પહેલાં તો એમણે મને કાફ્કાની The Castleમાં but શબ્દના ઉપયોગ પર એક લેખ લખવાનું કામ સોંપેલું. મેં એ લેખ પછી વિદ્યાર્થીઓ સમક્ષ વાંચેલો. એ વખતે અંગ્રેજી વિભાગના વિદ્યાર્થીઓ અને પ્રોફેસરો પણ આવેલા. સુજોએ મને કહેલું કે મારે કોઈનું અવતરણ નથી જોઈતું. તમે પોતે જેવું વિચારો છો એવું જ લખો. એ જ રીતે એમણે મને એક વાર કહેલું કે જે કવિ પર કંઈજ ન લખાયું હોય એવા કવિ પર એક લેખ લખી લાવો. કવિ યુરોપિયન હોવો જોઈએ. એ વખતે મેં હાઈઝનબટલ નામના જર્મન કવિના Texts નામના કાવ્યસંગ્રહ પર એક લેખ લખેલો. એ લેખમાં મેં દલીલ કરેલી કે ફિલસૂફ વિત્ગેન્સ્ટાઈન ભાષાની સીમાઓ આંકવાનું કામ કરે છે. એ જ કામ આ કવિ પણ કરે છે. પણ એ ભાષાની સીમાઓને વિસ્તારે છે. એ ભાષાની સીમાઓને ક્યાં સુધી વિસ્તારી શકાય એની કવિતા લખે છે. આ બધા વિચારો મૌલિક હતા. એને કારણે જ હું કદાચ સુજોનો પ્રિય વિદ્યાર્થી બની ગયેલો.

શિરીષ પંચાલે અમને ટૂંકી વાર્તાનું સ્વરૂપ ભણાવતી વખતે નવ્ય વિવેચનનો અથવા તો આકારવાદનો અભિગમ સ્વીકારેલો. Cleanth Brooksનું Understanding Fiction એમના માટે અને અમારા માટે પણ બાયબલ હતું. પંચાલ ગુજરાતી વાર્તાઓ ભણાવતી વખતે પશ્ચિમની અનેક વાર્તાઓના ઉલ્લેખ કરતા. ગુજરાતી વાર્તાઓને એ વાર્તાઓ સાથે કોઈને કોઈ સ્તરે જોડતા. એમના ક્લાસમાં એ જાણે કે દોર પર ચાલતા ન હોય એમ એકજ  વિષયને વળગી રહેતા. હસાવતા જરા પણ નહીં. કોઈ આડીઅવળી વાત નહીં. બધ્ધું મુદ્દાસર. ટૂંકી વાર્તાનું વિજ્ઞાન ભણતા હોય એવું લાગતું.

એ જ રીતે હર્ષદ ત્રિવેદી ‘પ્રાસન્નેય’ પણ. સુજો ગુજરાતી સાહિત્યની વાત કરતા ત્યારે મોટે ભાગે એમાં રહેલી સમસ્યાઓ પર વધારે ભાર મૂકતા. એમ કરતી વખતે એ એવું કહેવા માગતા કે જો એ સર્જકે વિશ્વસાહિત્યનું સેવન બરાબર કર્યું હોત તો કદાચ એ આ મર્યાદાઓમાંથી બહાર આવી શક્યો હોત. પ્રાસન્નેય ગુજરાતી ભાષાના તાણાવાણા ઊકેલી આપતા. ગુજરાતી વિવેચનની વિભાવનાઓનું જાણે કે પોસ્ટમોર્ટમ કરતા ન હોય એ રીતે એ ભણાવતા. હું ઘણી વાર મારા મિત્રોને કહેતો કે પ્રાસન્નેય ખાટલાની દોરી ઊકેલીએ એમ કૃતિને ઊકેલે છે ને પાછી એને હતી એમને એમ કરી દે છે. સુજોના કે પંચાલના ક્લાસમાં મને સાત સમંદરના પ્રવાસનો અનુભવ થતો જ્યારે પ્રાસન્નેયના ક્લાસમાં મને લાગતું કે હું બોર કૂવામાં ઊંડે ને ઊંડે જઈ રહ્યો છું. ક્યારેક એ એટલા બધા ઊંડે જતા કે મને ડર લાગતો કે આ માણસ રોજબરોજના જીવનમાં પાછો આવશે કે કેમ?

સાહિત્ય અને ફિલસૂફીના ક્લાસમાં સુજો ફ્રેંચ ફિલોસોફર મેર્લો પૉન્તીનું Phenomenology of Perception અને સાર્ત્રનું Being and Nothingness વાંચતા. એ ક્લાસમાં અમે બે જ વિદ્યાર્થીઓ હતા. પણ એ ક્લાસ બીજી રીતે બહુ લોકપ્રિય હતો. એ ક્લાસ ભરવા અંગ્રેજી વિભાગના હેડ બીરજે પાટીલ પણ આવતા. ક્યારેક ફિલસૂફી વિભાગના પ્રોફેસરો પણ એ ક્લાસમાં આવતા. મને હજી ય યાદ છે: Phenomenology of Perceptionની પ્રસ્તાવના પૂરી થઈ પછી બીરજેએ સુજોને કહેલું: This is not a cup of my tea. પછી એમણે ક્લાસમાં આવવાનું બંધ કરી દીધેલું. કોણ જાણે કેમ મને એ ક્લાસમાં ખૂબ મજા આવતી હતી. સુજો ક્યારેક હાથમાં ગ્લાસ લઈને એ ગ્લાસની અનુભૂતિ પર જ અરધો કલાક બોલતા.

પાર્ટ-૧ના એ દિવસો ઘણા જ સંઘર્ષના દિવસો હતા. રાતે નોકરી કરવાની. વાંચવાનું. હોમવર્ક કરવાનું. નાનાભાઈને સંભાળવાનો. વતનમાં માબાપને સંભાળવાનાં. એમનું દેવું ચૂકવવાનું. એમના રોજબરોજના ખર્ચને પહોંચી વળવા મદદ કરવાની. વરલી મટકાવાળાઓ પાસે જવાનું. પોલીસથી બીવાનું. ટ્રેઈનમાં ટીકીટ ચેકરથી બીવાનું.

હું સવારે દસેક વાગે વડોદરા પહોંચતો. પહોંચતાની સાથે જે હંસા મહેતા પુસ્તકાલયમાં જતો. ટેવ પ્રમાણે સામયિકો જોતો. પુસ્તકો જોતો. નોટબુકમાં વાંચવાનાં પુસ્તકોની યાદ બનાવતો. અગિયારેક વાગે ક્લાસ શરૂ થતો. બપોરે રીસેસ પડતી ત્યારે યુનિવર્સિટીના બગીચામાં બેસતો. ક્યારેક ભારતી દલાલ જમવાનું લઈ આવતાં. હું જમતો. એ વખતે મારે બી.એ.માં ભણતી ત્રણ વિદ્યાર્થીઓ સાથે પણ પરિચય થયેલો. એ ત્રણેય વડોદરાની. બપોરે મારા માટે ખારીશીંગ ને ચણા લઈ આવતી. હું એમની સાથે બેસીને ખારીશીંગ ને ચણા ખાતો. પછી પાછો પુસ્તકાયમાં જતો. સાંજે ટ્રેઈનો સમય થાય ત્યારે હું પુસ્તકાલયમાંથી બહાર નીકળતો. પહેલા વરસે હું ઘણું શીખેલો. પચાવી ન શકાય એટલું.

હું હવે ધીમે ધીમે એક નવાજ જગતમાં પ્રવેશી રહ્યો હતો જેમાં જ્ઞાનનો સૂરજ કદી પણ આથમતો ન હતો.

Advertisements

4 thoughts on “મને હજી યાદ છે-૧૬ (બાબુ સુથાર)

  1. એમ એસ યુની….
    કેટલા બધા યાદગાર પ્રસંગો !
    તેમા સુરેશ જોષીની વાત
    પડઘાય
    કદાચ હું કાલે નહીં હોઉં –

    કાલે જો સૂરજ ઊગે તો કહેજો કે
    મારી બિડાએલી આંખમાં
    એક આંસુ સૂકવવું બાકી છે;

    કાલે જો પવન વાય તો કહેજો કે
    કિશોર વયમાં એક કન્યાના ચોરી લીધેલા સ્મિતનું પક્વ ફળ
    હજી મારી ડાળ પરથી ખેરવવું બાકી છે;

    કાલે જો સાગર છલકે તો કહેજો કે
    મારા હૃદયમાં ખડક થઈ ગયેલા
    કાળમીંઢ ઈશ્વરના ચૂરેચૂરા કરવા બાકી છે;

    કાલે જો ચન્દ્ર ઊગે તો કહેજો કે
    એને આંકડે ભેરવાઈને બહાર ભાગી છૂટવા
    એક મત્સ્ય હજી મારામાં તરફડે છે;

    કાલે જો અગ્નિ પ્રકટે તો કહેજો કે
    મારા વિરહી પડછાયાની ચિતા
    હજી પ્રકટાવવી બાકી છે.
    કદાચ હું કાલે નહીં હોઉં.

    Liked by 1 person

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s