સંપાદકીય-૫ (કિશોર દેસાઈ)

કોઈ સારું લખાણ વાંચવામાં આવે તો મુ. મહેન્દ્રભાઈ મેઘાણી એની નકલો કરીને મિત્રોને વખતોવખત મોકલતા રહે છેઅલબત્ત ગાંઠના ગોપીચંદન કરીને. એક વાર તેમણે મોકલેલા લખાણમાં ટી.એસ. એલિયટનું કાવ્ય જોવામાં આવ્યુઃ

Where are we going?

The Eagel soars in the summit of Heaven,

The hunter with his dogs pursues the circuit.

O perpetual revolution of configured stars,

O perpetual recurrence of determined seasons,

O world of spring and autumn, birth and dying !

The endless cycle of idea and action,

Endless invention, endless experiment,

Brings knowledge of motion, but not of stillness;

Knowledge of speech, but nosilence;

Knowledge of words, and ignorance of the word.

All our knowledge brings us nearer to our ingnorance,

All our ignorance brings us nearer to death,

But nearness to death no nearer to God.

Where is the Life we have lost in living?

Where is the wisdom we have lost in knowledge?

Where is the knowledge we have lost in information?

The cycles of Heaven twenty centuries

Bring us farther from God and nearer to the Dust.

-T.S. Eliot, from ‘The Rock’

કાવ્યનું શીર્ષક સૂચવે છે કે દિશા ભૂલી ગયેલા ઈન્સાનની વાત છે. આપણને પોતાને ખબર નથી કે આપણે ક્યાં જઈ રહ્યા છીએ. ચોક્ક્સ અભિગમ રહિત હેતુવિહોણું નિષ્ક્રિય જીવન આપણે જીવી રહ્યા છીએ એવો સૂર કાવ્યમાંથી નીકળે છે. પોતે ઊભી કરેલી જંજાળૉમાં ફસી જઈને આપણે ક્યાંક અધવચ્ચે અટકી ગયા છીએ અને ત્રિશંકુની હાલતમાં જીવન વિતાવી રહ્યા છીએ વાત કરતાં કવિ કહે છે, ઉપર ઊંચે ગગનમાં બાજપક્ષી આપણને નિશાની બનાવીને ત્રાટકવા માટે ઊડી રહ્યું છે અને નીચે ધરતી પર શિકારી પોતાની શ્વાનટોળકી  સાથે જાળ બિછાવીને બેઠો છે. કેમેય કરી હાલતમાંથી છટકી શકીએ એવી પરિસ્થિતિ આપણા માટે સર્જાઈ છે.

આપણી સમસ્યાઓ સાથે કાંઈ સ્નાનસૂતક હોય તેમ પ્રકૃતિ તો અખંડ, વણથંભી નિર્યમિત રીતે એકધારી ગતિથી નિર્લેપ ભાવે ચાલી રહી છે. પ્રતિદિન તારલાઓ ટમટમતા રહે છે. સૂર્ય ઊગે છે, આથમે છે. દિવસનું આગમન થાય છે પછી આત્રિના અંધકારમાં ગરકાવ થઈ જાય છે, ૠતુઓ બદલાતી રહે છે. વસંત પછી પાનખર, ફરી વસંતપાનખર એમ જન્મમરણનું ચક્ર અવિરત ચાલતું રહે છે.

પ્રકૃતિની નિરંતર ચાલતી ઘટનાઓને એક કોરે ધરબી દઈને આજે માનવી અને યંત વચ્ચે ભારે દોસ્તી જામી ગઈ છે. તેનો ઉલ્લેખ કરતાં કવિ કહે છે, કોઈ અંત એવાં તરેહ તરેઅહના પ્લાનો, સ્કીમો, તરકીબો, સંશોધનો આજના માણસ પાસે છે. વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રમાં ખુદ ઇશ્વરને પણ અચંબો થાય એવી હરણફાળ પ્રગતિ આપણે કરી છે. જીવનના પ્રત્યેક ક્ષેત્રમાં આજના માણસે અસંખ્ય પ્રયોગો કરીને અવનવી શોધખોળો કરી છે. અને પ્રગતિથી સૌ રાજીરાજી અને ખુશહાલ નજર આવે છે.

પણ કવિને મન સિધ્ધિઓ સીતાજી ભુલાવામાં પડી ગયેલાં તેવાં સુવર્ણ મૃગ જેવી છે, અને આપણે સૌ આપણા રામને સુવર્ણ મૃત મેળવવા માટે એની પાછળ દોડાવી રહ્યા છીએ. સોનાનો મૃગ હાથમાં આવતો નથી અને આપણી દોડાદોડ અટક્યા વિના સતત ચાલી રહી ચે. કેટલાય વિરોધાભાસ વચ્ચે આપણે જીવન જીવી રહ્યા છીએ. ‘બધું ઝડપી થવું જોઈએ આજના માણસનો ગુરૂમંત્ર બની ગયો છે.

બધું ઝડપથી થઈ શકે એવું જ્ઞાન, એવી ટેકનોલોજી આપણે મેળવીખરિ; પણ શાંત, સૌમ્ય અને ધીરગંભીર રહી શકીએ એવી સ્થિતપ્રજ્ઞશી મનોદશા કેળવવામાં પાછળ રહી ગયા! શબ્દચાતુર્ય અને વાણીનો વેપાર કરવાનું શીખી લીધું, પણ મૌન રહેવાની કળા ભૂલી ગયા. શબ્દોના ભ્રામિક શણગારમાં પરમ તત્ત્વ સાથેનું સંધાણ ભૂલી ગયા. બાઈબલમાં WORD શબ્દ, સૃષ્ટિની સર્જનાત્મક શક્તિ માટે વાપરવામાં આવે છે. એટલે કે સર્જનહાર માટે વાપરવામાં આવે છે. શીખ ધર્મમાંશબ્દકહે છે તે WORD. આમ આપણે પરમાત્માને ભૂલી નિજની પ્રશસ્તિમાં ખૂંપી ગયા.

વધુ પડતા જ્ઞાનનો અતિરેક આપણને અજ્ઞાન અને મૂઢં અવસ્થા તરફ લઈ જઈ ર્હ્યો છે. અંતે તો અવસ્થા આપણા આત્મઘાતને નોંતરી રહી છે. કવિ લાલબત્તિ ધરતાં કહે છે, પોતે નોંતરેલી આત્મઘાતની અવસ્થા મૃત્યુનો અર્થ ઇશ્વર પ્રતિ પ્રયાણ એવો કરશો, કારણ કે મુક્તિ નથી.

કવિના કેટલાક વેધક પ્રશ્નો છે કે વરસોના હિસાબે જીવન તો જીવી લીધું પણ એમાં આપણું અસ્તિત્વ ક્યાં છે?

ગુણિજ્ઞાની તો બન્યા પણ આપણા હાપણ અને શાણપણ ક્યાં ખોવાઈ ગયાં? જેની કોઈ કલ્પના કરી શકીએ એવા માહિતીસભર તો બન્યા પણ આત્મજ્ઞાન એમાં ક્યાં અટવાઇ ગયુમ?

જેમ સાહિત્ય કોસિયા સુધી પહોંચે તો અધૂરૂં છે તેમ જે પ્રગતિ સમાજના નાના આમ આદમી સુધી પહોંચી હોય તો તે પ્રગતી શું કામની?

છેલ્લે કવિ કહે છે વીસ વીસ સદીઓથી સત્ત પ્રગતિની ગુલબાંગ ફેંકતા માનવી ઈશ્વરથી વધારે ને વધારે વિમુખ થઈ રહ્યો છે અને પોતાના સર્વનાશ તરફ જઈ રહ્યો છે. બાઈબલમાં લખ્યું છેઃ

‘For what is a mana profited, if he shall gain the whole world and lose his own soul?’

કિશોર દેસાઈ (એપ્રીલ, ૨૦૦૮)

Advertisements

2 thoughts on “સંપાદકીય-૫ (કિશોર દેસાઈ)

  1. સુંદર કાવ્ય
    અને
    વધુ સુંદર સમજુતી
    આ રીતે
    The Wisdom Lost in Knowledge – YouTube
    Video for youtube Where are we going? The Eagle soars in the summit of Heaven, poem Eliot▶ 9:44

    Jan 14, 2014 – Uploaded by conferencereport
    In which Mary goes into a monochrome room and builds a Sinclair Spectrum. “There’s Something about …
    દાવડાજીની વાણીમા રજુ કરી શકાય ?

    Like

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s