ચિત્રકળા-૮ (પી. કે. દાવડા)-ચિત્રકળાનો રસાસ્વાદ

ચિત્રકળાનો રસાસ્વાદ

ચિત્રકાર સામાન્ય રીતે દૃષ્ય જગતની રજુઆત એના ચિત્રોમાં કરે છે. કોઈપણ વસ્તુના આકાર અને કદ જ્યારે આપણી સામે આવે છે ત્યારે આપણું મન તેનો પ્રતિભાવ આપે છે. જો ચિત્રમાં આકાર અને કદનું પ્રમાણ ચોક્કસ માત્રામાં હોય તો આપણને ગમે છે. જો આપણા અનુભવથી અલગ હોય તો બેહુદું લાગે છે. એવું રંગોનું છે. અમુક રંગો આપણને ખૂબ આકર્ષિત કરે છે. ચિત્રમાં દર્શાવાયલી વસ્તુ જો એના કુદરતી રંગો સાથે મેળ ખાતી હોય, તો આપણને વધારે ગમે છે. જે ચિત્ર જોતાં વેત ગમી જાય, ચિત્રનું મુલ્ય વધારે છે (અને એની કીમત પણ વધારે અંકાય છે.)

ચિત્રકળામાં રસ હોય માણસ ચિત્રોનો રસાસ્વાદ કરાવી શકે. અંગેજીમાં એક કહેવત છે કે “Beauty is, in the “eye of the beholder.” આનો અર્થ થયો કે પ્રત્યેક વ્યક્તિનું ચિત્રકળાનો રસાસ્વાદ અને મુલ્યાંકન અલગ અલગ હશે. તેમ છતાં રસાસ્વાદ અને મુલ્યાંકન માટેના થોડાક નિયમો સામાન્ય રીતે સરખા હોય છે. અહીં હું કેટલાક પ્રાથમિક નિયમોની યાદી આપું છું.

() ચિત્રના મુલ્યાંકન અગાઉનું ચિત્રની સાદું વર્ણન. તમને શું દેખાય છે બસ એનું વર્ણન.

() ચિત્રના માધ્યમ. કઈ સપાટી ઉપર ચિત્ર દોરવામાં આવ્યું છે? કાગળ, કેનવાસ, બોર્ડ કે અન્ય કોઈ માધ્યમ? કયા માધ્યમના રંગો વપરાયા છે, પેન્સીલ. ચારકોલ, શાહી, વોટર કલર, એક્રીલીક રંગો, ઓઈલ પેઇન્ટ કે અન્ય વસ્તુઓ?

() ચિત્રની ઊંચાઈ અને પહોળાઈનું માપ. ચિત્ર ઊભું છે કે આડું?

() ચિત્ર કયા પ્રકારનું છે? લેન્ડસ્કેપ, પોર્ટ્રેઈટ, સ્ટીલ લાઈફ, એબસ્ટ્રેક્ટ, મોર્ડન આર્ટ, ઐતિહાસિક કે અન્ય કોઈ જાણીતો પ્રકાર?

() ચિત્રની રેખાઓ સીધી છે કે વળાંકવાળી છે (contour)? રેખાઓ ઝીણી છે, માફકસરની છે કે જાડી છે? અને રેખાઓ ચિત્રને ઊઠાવ આપવામાં કઈ રીતે મદદ કરે છે?

() ચિત્રમાં બતાવેલા પદાર્થો કે પાત્રોના કદ નાના છે, સામાન્ય છે કે વધારે પડતા મોટા છે. બધા અલગ અલગ છે, કે કેટલાક એકબીજાને થોડે ઘણે અંશે ઢાંકી દે છે?

() રંગોની પસંદગી ( મહત્વની વાત છે.)

() ચિત્રનો ઉઠાવ (Texture) કેવો છે. Smooth, rough, shinning વગેરે.

() ચિત્ર કયા સમયમાં દોરવામાં આવ્યું છે. (કયા વરસમાં)? કઈ જગ્યાએ દોરવામાં આવ્યું છે. (સમય અને સ્થળની સંસ્કૃતિની અસર ચિત્રમાં વર્તાય છે.)

(૧૦) ચિત્ર શું દર્શાવે છે? કલાકારે જે જોયું માત્ર ચિત્રમાં ઝડપી લીધું? કલાકારે કોઈ વાતની કલ્પના કરી કલ્પના ચિત્ર સ્વરૂપે રજુ કરી છે? કોઈવાત એણે ગુઢ રીતે રજૂ કરી છે, જે સરળતાથી નથી કહી શક્તો?

(૧૧) ચિત્રમાં ચિત્રકાર કોઈ લય બતાડે છે, એક વિચારની અનેક વાર પુનરાવ્રુતિ કરીને (Repetition) દર્શાવ્યો છે?

(૧૨) રંગોના મિસ્રણથી પ્રકાશ, પડછાયા, અંધકાર, ચમક વગેરે દર્શાવવામાં ચિત્રકાર કેટલી હદે સફળ થયો છે?

(૧૩) ચિત્રકારની આર્ટ જગતમાં ખ્યાતિ.

કેટલાક ચિત્રો માત્ર ચિત્રકારે જે દૃષ્ય જોયું એને ચિત્રમાં અંકિત કરી લીધું, એમાં કોઈ કલ્પના કે વિચાર વ્યક્ત કરાયેલો નથી, પ્રકારના હોય છે. કેટલાક ચિત્રો માત્ર અગાઉ થઈ ગયેલા ચિત્રકારોના ચિત્રોની નકલ હોય છે. કેટલાક ચિત્રો એક ઐતિહાસિક પ્રસંગનું માત્ર ચિત્રમાં આલેખન હોય છે. કેટલાક ચિત્રો આનંદ, ક્રૂરતા, દુખ, વેદના દર્શાવવા તૈયાર કરવામાં આવે છે. કેટલાક ચિત્રો ઉપદેશ આપવા રૂપક તરીકે તૈયાર કરવામાં આવે છે.

ચિત્રકળા વિષે વાતો કરવા માટે મારી પાત્રતા એક વિદ્યાર્થીની જ છે. એટલે આ લેખ સાથે આ લેખમાળા પૂરી કરૂં છું. લેખમાળાના અંતમાં એક પ્રખ્યાત ચિત્ર રજૂ કરૂં છું.

૧૯૩૨ માં માત્ર ૧૯ વર્ષની વયે અમૃતા શેરગીલે દોરેલું પોતાનું પોર્ટ્રેઈટ ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે. આ લંડનના ક્રીસ્ટીના લીલામમાં વેંચાયલા એમના આઠ ચિત્રોમાંનું પહેલું ચિત્ર છે. એમના આ ચિત્રમાં એમના આંતરમનમાં ચાલતા વિચારો એમના ચહેરા અને આંખોમાં રહસ્યમય રીતે દેખાય છે. એના લાલ હોઠ અને એની ખુમારી, કન્યામાંથી સ્ત્રી થવાના લક્ષણોની પ્રતિતી કરાવે છે.

Advertisements

2 thoughts on “ચિત્રકળા-૮ (પી. કે. દાવડા)-ચિત્રકળાનો રસાસ્વાદ

  1. ખૂબ સુંદર અભ્યાસપૂર્ણ લેખ…
    ઓગણીસમી સદીમાં થઇ ગયેલા રાજા રવિ વર્માએ અત્યંત કળાત્મક રીતે ભારતીય નારી સૌંદર્યને પોતાના તૈલચિત્રોમાં નીખાર્યું છે. એવું અમૃતા શેરગીલે કેનવાસ પર રચનાઓમાં નારી સૌંદર્યને ઉભાર્યું છે. પોતાની કલા દ્વારા કલાજગતમાં એક નિશ્ચિત સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યુ છે

    Like

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s