દૄષ્ટિકોણ-૮ (પરભુભાઈ મિસ્ત્રી)-ધ્યેયયાત્રા એટલે જીવનનો સુંદરકાંડ

ધ્યેયયાત્રા એટલે જીવનનો સુંદરકાંડ

રામચરિતમાનસનો  સુંદરકાંડ એટલે હનુમાનજીએ સીતા શોધ માટે કરેલા પુરુષાર્થની કથા. ધ્યેયનિષ્ઠ જીવન જીવવા આડે આવતા વિઘ્નોનો પરિચય અને ધ્યેય ચલિત થયા વગર ધીરજ, કુનેહ અને આત્મવિશ્વાસથી સંકટોને કેવી રીતે પહોંચી વળાય તેનું સચોટ માર્ગદર્શન હનુમાનજીની લંકાયાત્રામાંથી  મળે છે. કેટલાક વિચારશીલોને એમ લાગે છે કે, ખાવું,પીવું અને નિરાંતે ઊંઘવું એ કંઈ જીવન નથી. સમાજમાં ઘણા બધા અનિષ્ટો ચાલી રહેલા છે, તેના પર નિયંત્રણો મૂકાવા જોઈએ તથા સડી ગયેલી અને નુકસાનકારક પ્રણાલિકાઓને સ્થાને બહેતર પ્રણાલિકા ઊભી થવી જોઈએ. ‘ચાલતું આવ્યું તેમ ચાલવા દો‘ એ તો પ્રમાદી લોકોનું સૂત્ર છે. સુધારાવાદી લોકો પ્રમાદ ખંખેરી સમાજના લાંબા ગાળાના કલ્યાણ અર્થે કેટલાક જોખમો ઊઠાવીને, અળખામણા બનવાની તૈયારી સાથે કષ્ટભર્યો માર્ગ પોતે પસંદ કરે છે. રામાયણ ઐતિહાસિક મહાકાવ્ય હોય કે કવિ મનિષીની કલ્પનાનું સર્જન હોય તેથી કોઈ ફરક પડતો નથી; કર્મશીલોને એમાંથી કોઈ હૂંફ કે માર્ગદર્શન મળતું હોય તો તેનું મહત્ત્વ જરીકે ઓછું નથી.

સીતા ક્યાં છે તે તો સંપાતિએ બતાવ્યું, પણ સો જોજનનો સમુદ્ર પાર કરીને રાવણની અતિ કડક સુરક્ષા વ્યવસ્થાને ભેદીને તેના સુધી પહોંચે કોણ, તે મોટો પ્રશ્ન હતો. સૌએ પોતપોતાની રીતે અસમર્થતા પ્રગટ કરી. હંમેશાં આવું જ બનતું આવ્યું છે. જુસ્સાભેર પ્રવચનો કરનારા હાથ ઊંચા કરી દે છે અને મારું એમાં કામ નથી એમ કહીને છટકી જાય છે. જાંબુવંતજીએ હનુમાનજીને એમનું ધ્યેય અને સામર્થ્ય યાદ કરાવ્યું. ‘કવન સો કાજ કઠિન જગ માહીં, જો નહીં હોઈ તાત તુમ્હ પાહીં. રામકાજ લગી તવ અવતારા-‘ તારો જન્મ જ આ કામ કરવા માટે થયો છે. સાંભળતાં જ  ‘સુનતહિં ભયેઉ પર્બતાકારા-‘હનુમાનજી વિરાટરૂપ ધારણ કરે છે, મતલબ કે એમનો આત્મવિશ્વાસ અને આત્મશક્તિ જાગૃત થાય છે. એમની બૉડી લેન્ગ્વેજ જ બદલાય જાય છે. હનુમાનજી સમુદ્રપ્રયાણ કરવા તત્પર થયા છે અને ધ્યેયપ્રાપ્તિ સુધી પહોંચવાના જ છે એ તો નક્કી થઈ ચુક્યું. પણ જ્યારે ઈચ્છિત લક્ષ્ય પ્રાપ્તિ થાય ત્યારે વિવેકની અતિ આવશ્યકતા ઊભી થાય છે. હનુમાનજી જાંબુવંતને નમ્રભાવે પૂછે છે કે ત્યાં પહોંચીને શું કરવાનું અને શું નહીં, તે વિષે  ‘ઉચિત શિખાવન દેવહું મોહિં‘. સીતાની ક્ષેમકુશળતાના સમાચાર લાવવાના અને રામજીનો સંદેશો પહોંચાડવાનો એ વાત શું તેઓ નહોતા જાણતા? બુદ્ધિમતામ્ વરિષ્ઠ: નું જેમને બિરુદ મળ્યું છે તે યુવાન હનુમાનજી અનુભવી વડીલની સલાહ માંગે એ એમના વ્યક્તિત્વને  શોભે તેવી ઘટના છે. સીતાજીની કુશળતા જાણવી અને રામજીનો સંદેશો આપ્યા બાદ બની શકે તો લંકાની સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને મંત્રીઓની બુદ્ધિમતાનો ક્યાસ કાઢી લાવવાનું સૂચન જાંબુવંતજીએ કર્યું. જાંબુવંતજી અને હનુમાનજીને રીંછડા વાંદરા સમજવામાં અન્યાય છે. રડતો જાય તે મૂવાની ખબર લાવે એવી કહેવતથી તદ્દન ઊલટું મન હોય તો માળવે જવાય એ વાતને સાર્થક કરતો આ પ્રસંગ છે.

કર્મશીલોના ભાથામાં બે હથિયાર હોવા આવશ્યક છે. પહેલું આત્મવિશ્વાસ અને બીજું ઈશવિશ્વાસ. વર્ણન એવું આવે છે કે હનુમાનજી આકાશમાર્ગે લંકા જઈ રહ્યા છે, હોઠે હરિનામ દિલે ઈશ્વરનું કામ. પણ એક અણધાર્યું વિઘ્ન આવી પડે છે. હનુમાનજીને રામના દૂત જાણીને સમુદ્રે પોતાનામાં રહેલા મૈનાક નામના પર્વતને કહ્યું કે તું બહાર આવ અને હનુમાનજીને વિશ્રામ, આપી શાંત કર. ‘હનુમાન તેહિ પરસા કર પુનિ કીન્હ પ્રનામ, રામ કાજુ કીન્હે બિનુ મોહિ કહાં બિશ્રામ.’ સારા કામમાં સો વિઘ્ન. સંકલ્પબદ્ધ વ્યક્તિને ધ્યેયચલિત કરાવવા સંબંધિતો તરફથી અનેક પ્રકારના પ્રલોભનોની ઓફરો થતી હોય છે. સમુદ્રની વચ્ચે પ્રગટ થયેલો મનમોહક સોનાનો પર્વત અને તેના પર આવેલા રમણીય ઉદ્યાનો ! ચિત્તને લલચાવનારી દરખાસ્ત વાજબી જરૂરિયાત તરીકે સામે આવીને ઊભી રહેતી હોય ત્યારે ચારિત્ર્યની આકરી પરીક્ષા થતી હોય છે. જો લપસ્યા, તો ગયા સીધ્ધા ઊંડી ખીણમાં! ધ્યેય તો બાજુ પર જ રહી જાય અને સામાન્ય જીવનથી પણ નીચા ઊતરી જવાય; એવા અગણિત દાખલા સમાજમાં જોવા મળે છે. હનુમાનજીએ વિવેકપૂર્વક તેને હાથ લગાડી સ્પર્શ કર્યો, તેની ક્ષમા માંગી અને જણાવ્યું કે રામનું કામ પૂર્ણ કર્યા પહેલાં મારે વળી વિશ્રામ કેવો? ધ્યેયયાત્રા દરમિયાન કોઈક કારણસર ક્યાંક અટકી ગયા તો થઈ ગયું કલ્યાણ! પળેપળની જાગૃતિ આવશ્યક છે.

હનુમાનજી પોતાની ધ્યેયયાત્રા આડે આવેલું એક વિઘ્ન પાર કરી આગળ વધ્યા તો બીજી મુસીબત એમનું સ્વાગત કરવા તત્પર જ હતી. દેવોની પ્રેરણાથી સર્પોની માતા સુરસા હનુમાનજીને ગળી જવા માટે મોં ફાડીને રસ્તા વચ્ચે આવી ગઈ! બડી તાજ્જુબીની વાત છે. દેવોને રંજાડનાર, પરાશ્ત કરનાર, બંદી બનાવનાર રાવણના સંહાર માટેના પૂર્વતૈયારીરૂપ સાહસમાં ખૂદ દેવો જ અડચણ ઊભી કરે! દેવો આટલા કૃતઘ્ની, દગાબાજ, નિર્લજ્જ, નિષ્ઠુર કેમ? જેમના તરફથી આશીર્વાદની અપેક્ષા રાખવાનો અધિકાર છે તેઓ જ હતોત્સાહ કરે? ‘આજ સુરન્હ મોહિં દિન્હ અહારા—‘દેવોની કૃપાથી આજે મને સારો ખોરાક પ્રાપ્ત થયો. ‘સુનત બચન કહે પવનકુમારા, રામ કાજુ કરિ ફિરિ મૈં આવૌં, સીતા કઈ સુધિ પ્રભુહિ સુનાવૌં. ‘આટલું કામ પતાવીને પાછો જરૂર આવીશ ત્યારે  તું મને ખાજે, આ મારું વચન છે, પણ ‘કવનેહુ જતન દેઈ નહીં જાના, ગ્રસસિ ન મોહિં કહે હનુમાના.‘ સજ્જનો અને સન્માનનીય મહાનુભાવો તરફથી ઊભી કરાતી અડચણો ધ્યેયનિષ્ઠોની આકરી કસોટી કરે છે. ધ્યેયને વળગી રહેવું દુષ્કર બનતું હોય છે, પણ સંનિષ્ઠો અડચણો વચ્ચે પણ અડીખમ રહે છે. વિશાળરૂપ ધારણ કરી માર્ગ રૂંધનાર સુરસા સામે હનુમાનજી તેનાથી પણ બમણી કાયા ધારણ કરે છે. પ્રત્યુત્તરમાં સુરસાએ પોતાનું કદ ચાર ગણું કર્યુ  તો હનુમાનજીએ  આઠ ગણું કર્યું. ચડસા ચડસી આગળ વધતી ગઈ, છેવટે હનુમાનજીને લાગ્યું કે પોતાની શક્તિ અને પ્રભાવ બતાવવામાં વખત બગાડવા જેવો નથી. રામકાર્યમાં એટલો વિલંબ થઈ રહ્યો છે અને તે કોઈ પણ રીતે પરવડે તેમ નથી. એકદમ લઘુ રૂપ ધારણ કરી સુરસાના મુખમાં પ્રવેશી પાછા બહાર નીકળી, હાથ જોડીને અત્યંત વિવેકપૂર્વક બોલ્યા કે ‘માતાજી, મને આપનો કોળિયો બનાવવાનું આપનું પ્રયોજન સિદ્ધ થઈ ગયું છે, હવે મને આગળ જવાની રજા આપો.‘ સુરસા કહે છે ‘બુદ્ધિ બલ મરમુ તોર મૈં પાવા‘. તમે બળ અને બુદ્ધિના ભંડારરૂપ છો તેથી રામનું કાર્ય સંપૂર્ણ રીતે કરશો એવા મારા આશીર્વાદ છે. તાત્પર્ય એ જ કે આપત્તિ તો જીવનમાં ડગલે ને પગલે  આવવાની જ, તેનાથી વિચલિત થયા વગર કુનેહપૂર્વક રસ્તો વિચારવો. મક્કમતા અને વિવેક હશે તો વિઘ્નકર્તા પોતે જ વિઘ્નહર્તા બની જશે. આપત્તિ પોતે જ વરદાન આપીને આપણું કાર્ય આસાન બનાવશે. શત્રુઓ પણ શુભેચ્છા પાઠવશે. ગની દહીવાલાની પંક્તિ -મારો હાથ ઝાલીને લઈ જશે, મુજ શત્રુઓ જ મીલન સુધી…!

સુરસા ચાલી જતાં હનુમાનજી આગળ વધે છે, પણ નવી મુસીબત સંતાઈને રાહ જોઈ રહેલ છે. સમુદ્રમાં એક રાક્ષસી રહેતી હતી. સમુદ્ર પરથી આકાશમાર્ગે જતા, ઊડતા જીવ જંતુ કે પક્ષીના પડછાયાને તે માયા કરીને પકડી લેતી. ઊંચે ઊડતો જીવ ચક્કર ખાઈને નીચે પછડાતો એટલે તેનું તે ભક્ષણ કરતી. એ જ દાવ તેણે હનુમાનજી પર અપનાવ્યો. હનુમાનજીની ગતિ અવરોધાઈ. આમ કેમ થયું તે વિચારીને નીચું જોતાં જ રાક્ષસીનું ષડ્યંત્ર ધ્યાનમાં આવ્યું. વિલંબ કર્યા વિના તેને હણી નાંખતાં જ હનુમાનજી સમુદ્ર પાર પહોંચી ગયા. કેટલાક વિઘ્નસંતોષી જીવોથી કોઈની લોકપ્રિયતા જીરવાતી નથી. અન્યોની પ્રગતિ અને પ્રતિષ્ઠાથી તેમના પેટમાં ભયંકર શૂળ ઊઠે છે. સામી છાતીએ પડકારવાની તેમનામાં તાકાત નથી એટલે છૂપાઈને પડછાયો પકડવાની કોશિષ કરે છે. નનામી પત્રિકાઓ, બીનપાયાદાર આક્ષેપો, અફવાઓ, દંતકથાઓ જોડી કાઢીને એવા કારસા રચે કે જેથી ધ્યેયયાત્રીઓની પ્રગતિ અટકે એટલું જ નહીં, પણ તેનું પતન થાય ત્યારે જ આ ઈર્ષ્યાળુઓને કોઠે ટાઢક વળે! એ જ તેમનો ખોરાક અને ફુલટાઈમ ધંધો હોય છે.

આટલા સંકટો પાર કરતાં જ ‘બન બાગ ઉપવન બાટિકા સર કૂપ બાપીં સોહહીં…‘ રમણીય લંકા નગરીની શોભા માણવા મળી. સમૃદ્ધિ હોય તે રાજ્યમાં સિક્યોરિટી પણ એટલી જ ટાઈટ હોય. ત્રિભુવન વિજેતા રાવણ સુરક્ષાના મામલે કાચું કાપે તેવો નથી એની ખાતરી સાથે ‘મસક સમાન  રૂપ કપિ ધરી‘ નગરીમાં પ્રવેશ કરવા જય છે ત્યાં જ લંકિની નામધારી રાક્ષસી એનો માર્ગ રોકવા તત્પર થઈ, ‘મુઠિકા એ મહા કપિ હની‘ રાક્ષસી લોહીલુહાણ થઈ ધરતી પર ઢળી પડી. મરતાં પહેલાં આશીર્વાદ આપતી ગઈ,‘પ્રવિસિ નગર કીજે સબ કાજા, હૃદય રાખિ કોસલપુર રાજા‘. પછી તો હનુમાનજી નિર્ભયપણે લંકામાં વિચરે છે અને ઘરે ઘર શોધી વળે છે પણ વૈદેહિ ક્યાંય નજરે પડતી નથી. વિભિષણની મુલાકાત થાય છે, તેને કાર્યાન્વિત કરવા ઢંઢોળે છે અને વિરહી સીતાના દર્શન થાય છે. લક્ષ્ય પ્રાપ્તિ સુધી પહોંચ્યા પછી ય કેવી કસોટી થાય છે તે જાણીને આઘાત લાગે તેમ છે. રાક્ષસોના ષડ્યંત્રનો પરચો પામી ચૂકેલ સીતાને વાનરરૂપધારી સંકટમોચક પર શંકા જાગે છે! રાવણે મોકલેલ ઈચ્છાચારી અસુર ન હોય એની શી ખાતરી?! સમાજના જે વર્ગના ઉદ્ધાર માટે ધ્યેયયાત્રી જોખમો ઉઠાવે અને જીવન અર્પી દે તેના ઈરાદા મલીન હોવાના આરોપ પેલો લાભાર્થી વર્ગ જ લગાવે પછી તો થઈ રહ્યું જ કહેવાય ને?…પણ ઈરાદા મક્કમ હોય તો આત્મવિશ્વાસ અને ઈશવિશ્વાસને સહારે શુભ પરિણામ પ્રાપ્ત થાય જ છે અને હનુમાનજીને ભગવતી સીતાજી તરફથી આશીર્વાદ મળે છે, ‘અજર, અમર ગુનનિધિ સુત હોહુ, કરહું બહુત રઘુનાયક છોહુ‘.હે પુત્ર ! તમે અજર (ઘડપણ રહિત), અમર અને ગુણોના ભંડાર હોજો. શ્રી રઘુરાયજી તમારા પર પર વરસાવજો.‘ ધ્યેયયાત્રીને આનાથી વધારે શું જોઈએ?

Advertisements

5 thoughts on “દૄષ્ટિકોણ-૮ (પરભુભાઈ મિસ્ત્રી)-ધ્યેયયાત્રા એટલે જીવનનો સુંદરકાંડ

  1. સુંદરકાંડ એટલે હનુમાનજીએ સીતા શોધ માટે કરેલા પુરુષાર્થની કથા. ધ્યેયનિષ્ઠ જીવન જીવવા આડે આવતા વિઘ્નોનો પરિચય અને ધ્યેય ચલિત થયા વગર ધીરજ, કુનેહ અને આત્મવિશ્વાસથી સંકટોને કેવી રીતે પહોંચી વળાય તેનું સચોટ માર્ગદર્શન હનુમાનજીની લંકાયાત્રામાંથી મળે છે.’
    અમારે ત્યાં અવારનવાર સુંદરકાંડનો પાઠ થાય છે આપનૂં ચિંતન માણી સમજી પાઠ થાય તો વધુ લાભ થાય

    Like

  2. સુંદરકાંડનું પારાયણ કરવાથી ફળશ્રુતિમાં લખ્યા મુજબનું ફળ મળે એ અપેક્ષાથી કર્મકાંડ તરીકે લોકો સુંદરકાંડની પારાયણ બેસાડતા હોય છે. સમજણ વગરનો એ ક્રિયાકાંડ મિથ્યા છે. એટલી ઉતાવળે ચોપાઈનું ગાન થતું જોવામાં આવે છે કે જાણે કોઈ પૂંઠે પડ્યું હોય અને ભયથી ભાગતા હોય! આમાં ચોપાઈ પૂરી સંભળાતી નથી, સમજાવાનો તો સવાલ જ ઊભો થતો નથી! બેસ્ટ વે કે પહેલાં ચોપાઈનો શબ્દાર્થ બરાબર સમજી લેવો, તેનો મર્મ વિચારી લેવો અને પછી “હરિ ॐ શરણ” ની સુંદરકાંડની સંગીતમય સીડી મળે છે તે નિરાંતે સાંભળવી. પારાયણથી કોઈ ફળ મળતું નથી. એનો મર્મ સમજીને આચરણમાં મૂકાય તો એનો ફાયદો મળે છે.

    Like

  3. કેટલી બધી સરસ સમજણ સાથે સમજાવ્યું છે. એક નવીન દૃષ્ટિથી જાણવા મલ્યું. ….બહુ સરસ.

    Like

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s