દૄષ્ટિકોણ-૧૨ (પરભુભાઈ મિસ્ત્રી)-ભક્તિ અને કર્મકાંડ

ભક્તિ અને કર્મકાંડ

ભક્તિ કરવી એટલે શું? રોજ વહેલી સવારે નાહી ધોઈને ઘરના દેવસ્થાનમાં દીવો અગરબત્તી કરવા. મૂર્તિ કે છબીને સ્વચ્છ કરીને તેના પર કંકુ તિલક કરીને ફૂલો ચડાવવા. સ્તુતિ આરતી કરીને પ્રસાદ ધરાવવો. માળા કરવી કે ધ્યાન ધરવું. તે સિવાય પ્રસંગોપાત મંદિરે જઈ મૂર્તિના દર્શન કરવા, ફૂલનો હાર અને નાળિયેર ચડાવવા. બે હાથ જોડીને અથવા દંડવત પ્રણામ કરવા. દીવાની આશકા લેવાની. પ્રસાદ આરોગીને પાવન થવાનું. એ સિવાય બાધા, માનતા માટે ભગવાન કે માતાજી પાસે મનવાંછિત ફળપ્રાપ્તિની યાચના કરવી અને તે પૂરી થાય ત્યારે સંકલ્પ મુજબ નજરાણું ધરવાનું. ભગવાનને નજરાણાની જરૂર નથી, પણ શુભ મનોરથો સાકાર થયા હોય તે નિમિત્તે જરૂરતમંદોને સહાય કરવી એ સામાજિક ધર્મ છે. સુખી ભજે છે સુખો ટકાવવા અને દુ:ખી ભજે છે દુ:ખો હટાવવા! ગીતાસૂત્ર મુજબ માણસ શ્રદ્ધાનો બનેલો છે. શ્રદ્ધાથી જ માણસ ટકી રહેવાનું બળ પ્રાપ્ત કરે છે. શ્રદ્ધાના ત્રણ પ્રકાર ગીતા બતાવે છે. ઈષ્ટદેવ સમક્ષ એ પોતાના મનોરથો વ્યક્ત કરે છે અને એ પૂરા કરવા માટે દેવની કૃપા માંગે છે. મનુષ્ય યત્ન, ઈશ્વરકૃપા.- એ સૂત્રમાં ઘણો અર્થ છુપાયેલો છે. માણસે કર્મ તો સતત કરતા જ રહેવું પડે. કેવળ સંકલ્પો કરીને ઈશ્વરને ભરોસે બેસવાથી કંઈ ન વળે. વિવેકબુદ્ધિથી થતા સતત પુરુષાર્થ સાથે જ્યારે ઈશ્વરની કૃપા ભળે છે ત્યારે કાર્યને સફળતા પ્રાપ્ત થાય છે. સુખ-દુ:ખના ઝંઝાવાતો વચ્ચે માણસ ટકવો જોઈએ, માણસની સ્વસ્થતા જળવાઈ રહેવી જોઈએ, એનો આત્મવિશ્વાસ બની રહેવો જોઈએ; ઈષ્ટદેવ એમાં મદદરૂપ થાય છે.

જૂના લોકોનો આગ્રહ છે કે અમુક જ ફૂલ અમુક દેવને ચડાવી શકાય. આધુનિક યુવાન પૂછે છે કે ફૂલ આખરે ફૂલ છે. ભગવાને જ પેદા કરેલા છે તો તેને અમુક ફૂલ જ પ્રિય અને બીજા અપ્રિય એવું ન હોવું જોઈએ. જૂની પેઢી ઘીનો દીવો કરવાનો આગ્રહ રાખે છે; નવી પેઢી પૂછે છે કે ઘી જ શું કામ? તેલનો કે દિવેલનો દીવો કેમ ન ચાલે? કેરોસીનનો દીવો પણ ચલાવી લેવો જોઈએ. અજવાળું થવા સાથે સંબંધ છે. અન્ય ધર્મી લોકો તો મીણબત્તીથી જ ચલાવે છે ને? આપણે મોઘું ઘી શા માટે બાળવું જોઈએ? અને દીવો તો એક પ્રતીક છે; દિલમાં દીવો કરવાની વાત છે. અજ્ઞાનનું અંધારું દૂર કરવાની વાત છે. સ્થૂળ દીવો સળગાવવાની વાત પડતી મૂકીને જ્ઞાનદીપક પ્રગટાવવો જોઈએ સ્કૂલમાં પ્રાર્થના ગવાતી કે ‘જ્ઞાનદીપક પ્રગટાવો પ્રભુજી, જ્ઞાનદીપક પ્રગટાવો. અજ્ઞ શિશુની બુદ્ધિ ઉજાળો, તન ને મનના પાપો બાળો. ચિત્ત ચેતન ચમકાવો પ્રભુજી, ચિત્ત ચેતન ચમકાવો.‘ બાહ્ય દીવાની કોઈ વાત જ નથી. અને આજે તો વીજળી આવી ગઈ છે. બલ્બ કે ટ્યૂબ લાઈટના પ્રકાશ વચ્ચે બીજા ટમટમિયાની શી જરૂર?

એક સત્સંગ સભામાં પ્રવચનકારને કોઈ ભાવિકે પ્રશ્ન કર્યો કે ભગવાનની પૂજામાં કયું ફૂલ ઉપયોગમાં લેવું જોઈએ? પ્રવચનકારે ગીતાનો હવાલો આપતાં જણાવ્યું કે પત્રમ્ પુષ્પમ્ ફલમ્ તોયમ્ યો મે ભક્ત્યા પ્રયચ્છતિ- જે કોઈ વ્યક્તિ શ્રદ્ધાપૂર્વક પાંદડું, ફૂલ, ફળ અને પાણી મને ચડાવે છે તે હું પ્રેમથી સ્વીકારું છું. પરંતુ, જ્યારે ગીતાની વાત થતી હોય ત્યારે એ સ્થૂળ પાંદડા, ફૂલ ફળ કે જળની વાત નથી ચાલતી. ગીતા કોડવર્ડમાં વાત કરે છે. પંદરમા અધ્યાયનો પહેલો શ્લોક વર્ણવે છે કે ઊર્ધ્વમૂલમ્ અધ: શાખામ્ અશ્વત્થમ્ પ્રાહુ: અવ્યયમ્ છન્દાંસિ યસ્ય પર્ણાનિ ય: તમ્ વેદ: સ: વેદવિત્- અહીં વેદના છંદોને પાંદડા કહેવામાં આવ્યા છે. પુષ્પમ્ એટલે જીવનપુષ્પ, ફલમ્ એટલે કર્મફળ અને તોયમ્ એટલે જીવનની વાત કહેવામાં આવી છે. ભગવાને સર્જેલાં પાંદડાં, ફૂલ, ફળ કે જળ આપણે ભગવાનને ચડાવીએ તેમાં શી વિશેષતા છે? એમાં આપણું પ્રદાન કેટલું? મોઘાં દુર્લભ ફૂલો અને ફળો ચડાવવાથી જ ભગવાન પ્રસન્ન થતા હોય તો રાજા મહારાજાઓ અને શ્રીમંતો જ વધારે પૂણ્યશાળી બની શકે, સામાન્ય શ્રમિકોનો તો પૂણ્ય કમાવામાં પત્તો જ ન ખાય! ભગવાનના દરબારમાં આવું હોઈ શકે ખરું?

સુગંધી ધૂપ, અગરબત્તીને કારણે બનતું વાતાવરણ ચિત્ત એકાગ્ર કરવામાં મદદરૂપ થાય છે. જો ધ્યાનમાં બેસવાનો સમય જ ન હોય તો મોંઘી ધૂપસળી સળગાવવાનો અર્થ ફળીભૂત થતો નથી. પૂજાની સામગ્રીમાં વપરાતા તમામ પદાર્થો પ્રતીકાત્મક છે. તુલસી પવિત્ર છે, આરોગ્યપ્રદ છે અને તુલસીને  વિષ્ણુપ્રિયા કહેવામાં આવી છે; એને માટેની વાર્તાને બાજુ પર રાખીએ તોયે ભગવાનને ધરાવાતા પ્રસાદ પર તુલસીપત્રો મૂકવામાં આવે છે. પહેલાં જે સામગ્રી કહેવાતી હતી તે તુલસીપત્ર મૂકવાથી પ્રસાદનો દરજ્જો પ્રાપ્ત કરે છે. શિંગદાણા કે કોપરું કે શીરો પદાર્થ મટીને પ્રસાદ બની જાય છે કારણ કે એ હવે ભગવાનને અર્પણ થયા. શિવાલયમાં બેસાડેલા નંદીને ફૂલો ચડે છે તેમાં નવાઈ પામવા જેવું નથી. નંદી એ પણ બીજા સાંઢની માફક સાંઢ જ છે, પણ એનું મુખ શિવજી તરફ છે એટલે એ પૂજ્ય છે. વ્યવહારમાં બુદ્ધિના બળદિયા જેવું જીવન જીવી રહેલા માણસો પણ જો શિવજી તરફ મોં કરીને જીવે તો તેઓ વંદનીય બને છે. શિવનો અર્થ થાય કલ્યાણ. જેઓ ભગવાનને સાક્ષી રાખીને, ભગવાનને પ્રિય થવા સારુ લોકકલ્યાણના કામો કરે છે તે વ્યક્તિનો સામાજિક દરજ્જો ગમે તે હોય પણ નંદીની માફક તે વંદનીય જ છે.

પાણી ભરેલા નાળિયેરનું ઘણું મહત્ત્વ છે. નાળિયેરને શ્રીફળ કહેવામાં આવે છે. પહેલાં શિરકમળથી પૂજા થતી હતી. પશુઓના બલિદાન ચડાવાતા હતા. સાંસ્કૃતિક વિકાસ થતો ગયો અને નાળિયેર હોમવાની કે નાળિયેર ચડાવવાની પ્રથા શરૂ થઈ. નાળિયેર એ માથાનું પ્રતીક છે. એમાં બે આંખ અને મોંનો આકાર હોવાની કલ્પના છે. ભગવાનને નાળિયેર અર્પણ કરવું એટલે માથું અર્પણ કરવું. બુદ્ધિ અર્પણ કરવી. પાણી ભરેલું નાળિયેર એટલે સર્જનાત્મક બુદ્ધિ. માણસના વિચારો ઈશ્વરાધિષ્ઠિત થવા જોઈએ. શિવજીને બીલીપત્રો ચડે છે. બીલીપત્રો ચડાવવાથી શિવજી પ્રસન્ન થાય છે. સ્થૂળ બીલીપત્રો ઉપરાંત તત્વજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ ત્રણ પાંદડાંવાળું બીલીપત્ર જીવનની ત્રણ અવસ્થા દર્શાવે છે. બાળપણ, યુવાવસ્થા અને વૃદ્ધાવસ્થા. એ ત્રણે પાંદડા શિવજીને અર્પણ થવાં જોઈએ. બીલીપત્ર ખંડિત હોય તે ન ચાલે. પાંદડાં, ફૂલો અને ફળો સ્વચ્છ અને તાજાં હોવાં જોઈએ, વાસી નહિ. ભક્તિ એ જીવનથી થાકેલા, હારેલા ઘરડાં લોકોને બદલે જીવનરસથી ઉભરાતા યુવાનોનો માર્ગ છે. ભક્તિ કરવી એટલે ઈષ્ટદેવ પ્રસન્ન થાય એવાં સત્કર્મો કરવાં તે. ભક્તિમાર્ગનું સૂત્ર છે કે શિવો ભૂત્વા શિવમ્ યજેત્- જાતે શિવરૂપ થઈને શિવનું યજન કર. શિવરૂપ થવું એટલે ફળની અપેક્ષા રાખ્યા વિના લોકકલ્યાણના કર્મોમાં મગ્ન રહેવું.

આપણે ત્યાં વિવાહ પ્રસંગે વરજોડાના યુગલને વિષ્ણુ અને લક્ષ્મીની પદવી આપવામાં આવી છે. લગ્નની ચોરીમાં બેઠેલો યુવક એ વિષ્ણુ છે એમ સમજીને શ્વસુર પણ એને વંદન કરે છે. વિષ્ણુ એટલે પાલનહાર. એ યુવકે કન્યાના યોગક્ષેમની તમામ જવાબદારી પોતાને શિરે લીધી હોવાથી એ વિષ્ણુની ભૂમિકામાં છે. કન્યા એ ગૃહલક્ષ્મી બનીને સાસરે આવે છે. જે કુટુંબ સાથે એનો સંબંધ બંધાયો તે કુટુંબની એ સંસ્કાર લક્ષ્મી છે. ઘરની ઈજ્જત એના હાથોમાં છે. ગૃહિણી ગૃહમ્ ઉચ્યતે. ગૃહિણી વિનાનું ઘર સૂનું લાગે છે. જે યુવક કમાતો નથી, પગભર નથી અને બાપના પૈસે પરણે છે તે પોતે જ બીજા પર આધારિત હોય તો આવનાર કન્યાની જવાબદારી શી રીતે લઈ શકે? વિષ્ણુ બનવા માટે એટલે કે પરણવા માટે યુવક નોકરી ધંધો કરીને કમાણી કરતો હોવો જોઈએ. લગ્નની વિધિ આજે લુખ્ખો કર્મકાંડ બની ગયો છે; વાસ્તવમાં એ ગૃહસ્થ જીવનની દિક્ષા છે.

કંઠી અને જનોઈ ધારણ કરવી એ બહુ જવાબદારીનું કામ છે. કંઠી એ જનોઈનો વિકલ્પ છે. કાળક્રમે જેમની જનોઈ છૂટી ગઈ તેમને કંઠી પહેરાવીને જનોઈધારકનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. તુલસીની કંઠી પહેરી ત્યારથી એ જીવન ભગવાનને અર્પણ થઈ ગયું. એનું જીવન હવે પ્રસાદરૂપ થઈ ગયું. એની વ્યક્તિ તરીકેની સ્વતંત્રતા સમાપ્ત થઈ ગઈ. અંગત લાલસા, લોભ, મોહ કે સ્વાર્થ ત્યજીને ઈશ્વરીય વિચારો મુજબનું સાત્વિક, સંયમી અને પરોપકારી જીવન જીવવાના શપથ એટલે કંઠી. ગમે તે ખવાય નહિ, ગમે તેમ બોલાય નહિ, ગમે તેમ વર્તાય નહિ. કંઠી એ સ્વેચ્છાએ સ્વીકારેલો સંયમ છે. કંઠી એ ભગવાનના નામનું મંગળસૂત્ર છે. પતિવ્રતાનું પ્રમાણ છે. ઈષ્ટદેવ સિવાય અન્યનો વિચાર સુદ્ધાં ન થઈ શકે. અન્યાશ્રય દોષ લાગે. ધણી રાખે તેમ રહેવાનું. કોઈ વિશેષ અપેક્ષા નહિ. ધણી સંતુષ્ટ રહેવો જોઈએ. ઈશ્વરકે સિવા કહીં ઓર ધ્યાન ગયા તો ભટક જાઓગે!

જનોઈ ધારણ કરવાનો પ્રસંગ આજે એક અર્થહીન પ્રણાલિકા અને સામાજિક વહેવાર બની ગયો છે. જનોઈ ધારક અને જનોઈ વગરના માણસોના જીવનવ્યવહાર વચ્ચે કોઈ તફાવત રહ્યો નથી. ઘણા બુદ્ધિમાનો ગર્વથી કહેતા ફરે છે કે અમે જનોઈ છોડી દીધી છે. હકીકતમાં જનોઈ ધારણ કરનારે દ્વિજત્વ પ્રાપ્ત કરવાનું છે. દ્વિજ એટલે બીજો જન્મ. જનોઈ વગરના સ્વાર્થ માટે જીવે જ્યારે દ્વિજ સમષ્ટિ માટે જીવે. આ સંકલ્પબદ્ધ જીવનને એક અનોખી સુવાસ છે.

Advertisements

7 thoughts on “દૄષ્ટિકોણ-૧૨ (પરભુભાઈ મિસ્ત્રી)-ભક્તિ અને કર્મકાંડ

  1. મા પરભુભાઈ મિસ્ત્રી ‘ભક્તિ અને કર્મકાંડનો દૄષ્ટિકોણ’ તર્કયુક્ત સરળ ભાષામા સમજવતા ઘણી શંકાનું સમાધાન થાય છે

    Like

  2. દાવડાજી,
    સરસ મુદ્દાસરનો લેખ. બી.એસસી ત્ગયા પછી મેં છ મહિના હાઈસ્કુલમાં સિક્ષક તરીકે નોકરી કરી હતી. શાળામાં તે સમયે ” ‘જ્ઞાનદીપક પ્રગટાવો પ્રભુજી, જ્ઞાનદીપક પ્રગટાવો. અજ્ઞ શિશુની બુદ્ધિ ઉજાળો, તન ને મનના પાપો બાળો. ચિત્ત ચેતન ચમકાવો પ્રભુજી, ચિત્ત ચેતન ચમકાવો.‘” પ્રાર્થના જ ગવાતી. યુકે અમેરિકા આવ્યા પ્છી શાળા સાથેનો સંપર્ક તૂટ્યો. મને ગમતી પ્રાર્થના ભૂલાઈ ગઈ. મેં અનેક ફાંફા માર્યા. મળી નહિ. આજે મિસ્ત્રી સાહેબે જે શોધું છું તેનો સંકેત આપ્યો. પ્લીઝ એમનો કોન્ટેક્ટ કરી એ પ્રાર્થના અને એના રચયીતાની માહિતી મેળવી આપશો તો ખૂબ ખૂબ આભારી થઈશ.
    પ્રવીણ સાસ્ત્રીના સાદર વંદન.

    Like

  3. જયાં સુધી કાર્ય પાછળ કારણ ની પ્રેરણા ન હોય ત્યાં સુધી કાર્ય મા ઉર્જા નો સંચાર નથી થતો.. આ થી મંદિર ના ઠાકોર પથ્થર ની મૂરત બની જાય છે.. રામ સેતુ ના પથ્થર ની જેમ તરતા નથી.. પરભુભાઇએ આ વાત સરળ રીતે સમજાવી ને “જનોઈ વાળા ને જનોઈ વગરના” નો નિષ્કર્ષ આણ્યો છે.. જીવન ના ઉદ્દેશ ની સમજણ આપી છે..
    દાવડા સાહેબ અને પરભુ ભાઇ નો હ્દયપૂર્વક આભાર..

    Like

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s