પ્રીતિ સેનગુપ્તાની વાર્તાઓ-૩-દરિયા વગરના દિવસો

દરિયા વગરના દિવસો

એમનું નામ બહુ સરસ હતું, અરુણોદય. જાણે બંગાળી-બંગાળી લાગે, અરુણોદય. એ કહેતા કે એમના ફાધરનું પોસ્ટિંગ બહુ શરૂઆતમાં ઉત્તર બંગાળીમાં થયેલું. ત્યાં આ નામ એમણે સાંભળેલું, ગમી ગયેલું, ને યાદ રહેલું. પછી ફાધર જ્યારે પરણ્યા, અને દીકરો જન્મ્યો ત્યારે ફાધરે આ નામ પાડવાનો આગ્રહ રાખ્યો. પછીથી સ્કૂલમાં એમણે નામ નવેસરથી ફક્ત અરુણ લખાવ્યું. બીજા કેટલાયે અરુણોમાંના એક બની ગયા. પણ એ કોલેજમાં આવ્યા, અને કળાકાર તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા ત્યારે ફરીથી અરુણોદય નામ એમણે અપનાવ્યું. બીજાં બધાં માટે એ એમનું તખલ્લુસ હતું. કેવળ મારે માટે જ એ એમનું રીતસરનું નામ હતું. હું એમેને અરુણોદય કહીને બોલાવતી ત્યારે બધાંને થતું કે હું એમની મજાક કરું છું. એ જાણતા કે એવું નહતું. એમણે મને કહ્યું હતું કે મારે મોઢેથી એ નામ સાંભળવું એમને બહુ ગમતું હતું. હું ચિડાવતી, “શું પોતાના જ નામના પ્રેમમાં પડી ગયા છો?” એ કહેતા, “ના તારા પ્રેમમાં!’ ને, હું હસતી – મોટી જોક હોય એમ!

        દરરોજ અરુણોદય સાથે વાતો પૂરી થતી નહીં. જોકે અમે બે એકલાં હોઈએ ત્યારે સંકોચ થવા માંડતો, કે ચૂપ થઈ જવાતું. શાથી, તેની ખબર વળી શાની પડે? બીજાં સાથે ટોળામાં હોઈએ ત્યારે અમારું વાકચાતુર્ય બહુ ખીલતું – અરુણોદયનું, ને એટલું જ મારું પણ!

        આ પ્રેમનું પણ કૈં ગજબ હોય છે. એ અદ્રશ્ય હોય, ભૂગર્ભમાં જતો રહે, સમાંતર ધારા થઈને ચાલે. જોકે આ બધું કુશલા સમજી, અને કેટલુંક અનુભવી પણ ચૂકી, ત્યારે વચમાં ઘણાં વર્ષો વીતી ગયેલાં, એ પછી, છેલ્લે, કશો અણજાણ્યો પસ્તાવાનો ભાવ એને કોરી રહેતો હતો, તે પણ પ્રેમનું જ એક સ્વરૂપ. જાતે જ એક જણને ખોઈ બેઠાં હોવાનું ભાન થવું –મોડું મોડું, તે આ સ્થિતિ છે. કુશલાના બી.એ. પાસ કરતાં જ લગ્ન થઈ ગયેલાં. એને તો વધારે ભણવાની ઈચ્છા હતી, પણ પાત્ર બહુ સારું હતું, એમ એણે સાંભળ્યા કર્યું હતું. સુનય સાથે મળવાનું થયું તે પછી એ પણ મનોમન એવું જ કહેવા માંડી ગઈ હતી. સુનય ઊંચો ને દેખાવડો હતો, હસમુખો અને હોશિયાર હતો, એટલું જ નહીં, પણ એક શીપિંગ કંપનીમાં મોટો ઓફિસર હતો. એના સફેદ યુનિફોર્મમાં તો એ એવો સરસ લાગતો કે એના પર ધ્યાન જાય જ! કુશલાની બહેનપણીઓ કહેતી કે એ બરબર રણબીર કપૂર જેવો લાગે છે! સુનય વર્ષના કેટલાય મહિના બહાર રહેતો હતો, એના પર જાણે કે કોઈનું યે ધ્યાન જ ના આપ્યું. એ બહાર જ નહીં, પણ એને તો સામટા ઘણા મહિના દરિયા પર રહેવાનું થતું હતું. કોણ જાણે કેમ કોઈનેય એ વાત વિચારવા જેવી કેમ ન લાગી? કુશલાને પણ એ બાબત વિચારવા જેવી ન લાગી! એ પ્રશ્ન કુશલાએ પોતાને પૂછ્યો હતો. પણ તે તો લાંબા સમય પછી! એ દરમિયાન એ કહેવા માંડેલી, “હું હવે બરાબર ખલાસી બની ગઈ છું.” એ તો સારું હતું કે એને ક્યારેય દરિયો નડ્યો નહીં. સુનય ગર્વ કરીને બધાંને કહેતો; “કુશલામાં ને મત્સ્યકન્યામાં કોઈ ફેર ખરો?”

          સંસાર આવો હોઈ શકે તેવી કલ્પના પણ કુશલાએ કરી નહોતી. કુશલાને માટે તો આ જ એના જીવનની શરૂઆત હતી. આગલા વર્ષોનું જીવ્યું જાણે ફક્ત અત્યાર માટેની તૈયારી રૂપે જ હતું. જે છૂટ્યું હતું તે સાનંદ છૂટ્યું હતું. કોઈ કે કશું એને યાદ નહોતું આવતું. મમ્મી-પપ્પાની સાથે તો ફોનથી વાતો થતી જ રહેતી, અને હવે તો સ્કાઈપના સિગ્નલ સાગર પર પણ આવી શકતા હતાં. કુશલાએ પેરિસમાં વાળ કપાવેલાં, તેને એની મમ્મીએ નોટિસ કર્યું હતું.

ત્રણેક વર્ષ પછી પહેલીવાર નાના ભાઈ કેયૂરનાં લગ્ન પર કુશલા અને સુનય બંને ઈન્ડિયા ગયેલાં. નાની ભાભી જુહી બેંગલોરની હતી. બધાં જાન લઈને ત્યાં ગયાં હતાં. લગ્નના અસંખ્ય સમારંભો પછી છેક અમદાવાદ જવા જેટલો ટાઈમ સુનય પાસે હતો નહીં. ઘરનાં બધાં જ ત્યાં મળી ગયેલાં એટલે કુશલા પણ એની સાથે જ સ્ટીમર પર પાછી જતી રહી હતી.

કુશલાને કાંઠા-કિનારાની ઝંખના ક્યારેય થઈ નહોતી. એને મઝધાર જ બહુ ગમતો. સાગર અને ગગનની ભૂરી ભૂરી છીપની વચમાં કીમતી મોતી જેવું વહાણ, એ પવનના સંગમાં દૂર દૂર સરકતું જતું હોય, ને ક્ષિતિજ હસતી હસતી નજરની સાથે રમતી હોય. બસ, આ જ જોઈને કુશલા રોજ વિસ્મય અનુભવતી, – કેટલા બધા દરિયા, એક પછી એક, એકમેકની સાથે ગુંથાયેલા લાગતા! એકસરખા તોયે જુદા! કુશલા વિચારતી, ઝરણું હોય તો નાચતું-કૂદતું જાય, નદી હોય તો વળાંક લેતી હોય, દરિયો હોય તો ઊછળીને પણ બતાવે. તો પોતાના જીવનનો આ કેવો પ્રવાહ છે, જે સતત સીધો ને સરળ જઈ રહ્યો છે? શું તે ઊંડો નથી એટલે ચંચળ નથી? એકવિધ છે તેથી ક્યાંય વળતો નથી? કેવો જુદી જ જાતનો હશે એના જીવનનો જળ સમૂહ? કદાચ, એવી કોઈ વાર્તા હશે કે જેને કોઈ મધ્ય ના હોય ને કોઈનેય તેમાં રસ ન પડતો હોય?

પહેલાં એકવાર તો આ વિચારથી કુશલાને હસવું આવી ગયું. પણ પછી, પવનની સાથે હાથમાંનો લાંબો સ્કાર્ફ ફરકાવવાની રમત રહેવા દઈને, એ ગંભીર બની ગઈ. સુનય સાથેના આ જીવનથી જુદું એને કશું જ જોઈતું નહોતું. બધી જ બાબતે બેઉના વિચારો મળતા હતાં અને સરખા હતાં, સિવાય કે બાળકના સંદર્ભમાં ક્યારેક કુશલાને લાગતું કે એ કદાચ ક્યારેક જુદું વિચારે છે! સુનયને બાળકો નહોતા જોઈતા. કુશલા પણ સંમતિથી કહેતી કે, “હા, પૃથ્વી પર છોકરાંની ખોટ નથી. તો, આપણાં એક કે બે બાળકોને જ પ્રેમ કરીએ એનાં કરતાં અનેકોને પ્રેમ કરી શકીએ તો વધારે સારું છે.” ગરીબ બાળકોના હિત માટે કામ કરતી સંસ્થાઓને તેઓ નિયમિત રીતે દાન કરતાં.

પણ, ક્યારેક જ કુશલાને થતું કે આવા સરસ સુનયનો વંશજ હોવો જોઈએ! સુનય આ વાતને હસી કાઢતો અને કુશલા ત્યારે અંદર જ ગૂંચવાતી. “એકલા સુનયનું જ કારણ કેમ, મારું પોતાનું પણ આમાં કારણ અથવા માનવાનું પણ હોય કે નહીં?” આ પ્રશ્નનો એને કદી જવાબ નહોતો મળતો. બાકી આમ તો બેઉ એ વિચારીને ખૂબ જ ખુશ થતાં કે અચાનક જ મળી ગયેલાં આપણી વચ્ચે કેટલો બધો પ્રેમ છે! સમય વિતતો જતો હતો. છ એક મહિના પછી, મમ્મીની પંચોતેરમી વર્ષગાંઠના પ્રસંગે ભારત જવાનું થયું. બેઉએ એવું નક્કી કર્યું કે કુશલા આગળ જાય અને સુનય પછીથી આવશે. જવાના બે મહિના પહેલાં કુશલાને થોડુંક જુદું જુદું લાગતું હતું-એના દેહમાં અને મનમાં! ત્રીજે મહિને પણ એ રજસ્વલા ન થઈ ત્યારે એને કોઈ શંકા ન રહી. એને સુનયને બધું જ કહેવું હતું, પણ, પહેલાં, આ બાબતે એ થોડું પોતે જ વિચારવા માગતી હતી. ધીરજથી વાત કરવાનો સમય મળે એ પહેલાં જ કુશલાને ઈન્ડિયા જવા નીકળી જવું પડ્યું. એને થયું, સુનય એકાદ અઠવાડિયામાં તો ઈન્ડિયા આવવાનો જ છે ત્યારે નિરાંતે વાત કરાશે. પણ, અંતમાં એવું બન્યું કે મમ્મીની પંચોતેરમી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે, સુનયથી સ્ટીમર પરની જવાબદારીઓને કારણે અવાયું નહીં. કુશલા અમદાવાદ પહોંચી ત્યારથી જ એને થાક બહુ લાગતો હતો. અચાનક જ કુશલાને પેટમાં દુખાવો ઊપડ્યો. ડોક્ટર પાસે ગયાં ત્યારે ચૂકાદો એ આવ્યો કે બાળક બચ્યું નહોતું ને પેટમાં જ મૃત્યુ પામ્યું હતું. “પહેલીવારની પ્રેગનન્સીમાં આવું થાય, એમાં કઈં બહુ ચિતાનું કારણ નથી.” ડોક્ટરે કહ્યું હતું.

કુશલા મનમાં હેબતાઈ ગઈ હતી, “આ કેવું? એ આવ્યું ક્યારે અને ગયું ક્યારે? આવું છું અને જાઉં છું એવું કશું જ કહેવાનું નહીં?” પહેલીવાર એને પવનની દિશા અને મોજાંનું જોર અનપેક્ષિત લાગ્યાં. એને એ પણ થયું, ‘બાળક તો જોઈતી ચીજના લીસ્ટમાં હતું જ નહીં, તો એના નહીં હોવાનું દુખ કેમ?” આટલી સમજણ હોવા છતાંયે એને માટે કિનારો રેતાળ થવા માંડ્યો હતો!

        થોડા દિવસ પછી એની કોલેજની એક સખી, હીનાએ સહુ મિત્રો સાથે મળવાનું ગોઠવેલું. એણે કુશલાને કટાક્ષમાં કહ્યું હતું કે, “તું જોજે તો ખરી કે કોઈ ઓળખાય છે કે નહીં!” કુશલાને સાચે જ કોઈ તરત ઓળખાયું નહીં! વચમાં દરિયા જેટલાં લાંબા સાત વર્ષ વીતી ગયા હતા. ધીરે ધીરે એ જૂની બહેનપણીઓ સાથે વાત કરવા લાગી. એ બીજાં વિષે રસ બતાવતી રહી અને પોતા વિશે વાત કરવાનું ટાળતી રહી. ત્યાં જ એની પાછળથી કોઈએ પૂછ્યું, “શું મારી સાથે વાત કરવાનો વારો આજની તારિખમાં આવવાનો ખરો?” આટલા વર્ષે પણ કુશલાએ એ અવાજ ઓળખી લીધો. “અરુણોદય?” બસ, અને એ કોલેજના સ્વરૂપમાં હતી એવી એના ચતુર, ચપળ અને હસતી-હસાવતીના અવતારમાં ટ્રાન્સફોર્મ થઈ ગઈ. આ સાત વર્ષોમાં અરુણોદય પણ પરણી ગયેલા. એમણે એને કહ્યું પણ ખરું કે, “હા, બધાની જેમ હું પણ સંસારનું સુખ પામી રહ્યો છું.” ત્યાં જ નજદીક ઊભેલું કોઈક બોલ્યું, “કુશલા, અમે બધાં જ મધર અને ફાધર થઈ ગયાં છીએ પણ તું હજી એવી ને એવી જ દેખાય છે!”  કુશલા અને અરુણોદયે, એ સમયની ટેવ પ્રમાણે ત્વરિત ચાતુર્યોક્તિઓમાં થોડો સમય ગાળ્યો હતો, એની યાદ આવતાં જ કુશલા તરત જ બોલી ઊઠી હતી. “અરે, હજી તો થોડી જ ગઈ છે અને બહુ તો બાકી છે!” કુશલા બીજાઓ સાથે આમ હસવા-બોલવામાં સમય ગાળતી હતી ત્યારે પણ એને એમ જ લાગતું હતું કે અરુણોદય એને જ જોઈ રહ્યા હતા, બિલકુલ એવી રીતે, જેમ એ એમને જ જોઈ રહી હતી!

        ખરેખર તો એને થયું કે આ સમય દરમિયાન અરુણોદય એને પ્રમાણી રહ્યા હતા. કોલેજકાળમાં જેમ એ કુશલાના પ્રત્યેક હાવભાવ, અરે એની આંખના પલકારાને પણ ઓળખી શકતા, શું એ જ પ્રમાણે હજુ આજે પણ એને જાણતા હતા? કુશલાએ બાળક ગુમાવ્યું હતું એ બધાંથી છુપાવી રાખ્યું હતું. ભાઇ-ભાભી પાસેથી પણ કોઈનેય ન જણાવવાનું વચન લીધું હતું, એટલે સુધ્ધાં કે મમ્મીને પણ નહોતું જણાવ્યું! એના મનમાં, જીવનમાં અકસ્માતે ખાલી પડી ગયેલી એ જગા આજે જાણે અરુણોદયની નજરોમાં પકડાઈ જતી હોય એમ લાગતું હતું.

        કુશલા ચૂપચાપ ત્યાંથી નીકળી ગઈ. અરુણોદય બહાર ઊભ ઊભા એની જ રાહ જોતા હતા. એમણે ઓચિંતો કુશલાનો હાથ પકડીને એને રોકી. સહેજ જેવો સ્પર્શ, ને એ સાથે જ બધા દરિયાનાં બધાં મોજાં ત્યાં ને ત્યાં થંભી ગયા! સચેતન કુશલા જાણે બધીર બની ગઈ હતી! જાણે મધદરિયે આવેલા ઝંઝાવાતમાં ફાટતા જતા શઢની જેમ વીતેલાં વર્ષોના લીરા ઊડવા માંડ્યા હતા! અરુણોદય કશું કહી રહ્યા હતા પણ એ જાણે કશું જ સાંભળી શકતી નહતી!

“તું થાકેલી લાગે છે. ફરી મળજે.” કુશલાને લાગ્યું, કદાચ અરુણોદય એમ બોલ્યા હતા કે, “કોઈ પણ વાત કરવી હોય તો ફરી મળજે!” ખારી હવામાં સૂકાતો હોય એવા અવાજે કુશલા બોલી, “ચોક્કસ.” અને, પકડાયો હતો તેવો જ ઓચિંતો જ હાથ છૂટી ગયો. કુશલાને લાગ્યું, બધા જ દરિયા એકસામટા મઝધારેથી વરાળ થઈ ગયા!

******

“સમય વીતતો ગયો. સુનય અને હું હજી દરિયા પર જ છીએ, હા, પણ, વહાણ પર નહીં. સુનયને હાર્ટએટેક આવ્યો પછી એણે વહેલી નિવૃત્તિ લઈ લીધી હતી. એના જેવાને કોઈ પણ માંદગી નડે એની જ નવાઈ! તે પછી અમે મુંબઈથી થોડે દૂર એક ઘર લઈ લીધું છે. દરિયા પર દરિયા પાસે તો રહેવું જ હતું. સુનયથી પણ વધારે મારે! છીપની વચમાં કે મઝધાર પર ના રહી શકું, પણ, એવા કિનારે તો રહી શકું કે જ્યાં જોરદાર મોજાંની સાથે મઝધાર મારી પાસે આવી પણ શકે અને જઈ પણ શકે!

સુનયે એક કિતાબ લખવી શરૂ કરી છે. એ કહે છે કે દરિયા સાથે વિતાવેલા સમય પર લખી રહ્યા છે. હું માનું છું કે ધીરે ધીરે લખાણ દરિયા વગરના દિવસો ઉપરનું થતું જશે! મને ઘણીવાર એવું કેમ લાગે છે કે સુનયને મારી અંદરની ખાલી જગા દેખાઈ ગઈ છે? કઈ રીતે દેખાઈ હશે? શું મારી આંખોની અંદર જોયું હશે, સુનયે, કે, પછી મારા સ્મિતોની પાછળ? એ કશું જ બોલ્યા નથી, પણ, મનેય સુનયની અંદર બની ગયેલી ખાલી જગ્યાનો અંદેશો આવી ગયો છે. શું કારણ હશે એનું? શું થયું હશે સુનયને? હું પણ કશું બોલતી નથી. સાંજે ભીની થયેલી રેતી પર અમે ચાલવા નીકળીએ છીએ ત્યારે અમારી બાજુમાં કેટલાયે જુદા જુદા દરિયા ઘુઘવતા હોય છે. અમે વાતો કરતાં રહીએ છીએ, ને, પોતપોતાની અંદરની ખાલી જગ્યાને એકબીજાંથી સંભાળતા- સંતાડતાં રહીએ છીએ, પોતપોતાના ખાનગીપણાંને ખાનગી રાખતાં!

મારે તો જે અકસ્માત્ ગુમાવી દીધેલું, તેની યાદ ઉપરાંત સમજ્યા વગર જેને જતો કરેલો તે પ્રેમ માટેનો અપરાધભાવ પણ સાચવતાં રહેવાનું છે. જો આટલું મારી પાસે ન બચી શકે તો ફક્ત પેલી ખાલી જગ્યા જ બાકી રહી જશે, એવો ભય મને સતત સતાવે છે.

અરુણોદય, કેટલું સરસ હતું એમનું નામ! “અરુણોદય”, હું પછી ક્યારેય એમેને મારા અવાજમાં આ નામ સંભળાવી ન શકી. એ નામ કેવળ દરિયો સાંભળે એમ ઉચ્ચારવાનુંયે બન્યું નહીં. જેવું એ નામ બોલવા જાઉં છું કે એમણે વર્ષો પહેલાં કહેલા બે શબ્દો પડઘાય છે –“તારા પ્રેમમાં- દરિયામાંથી કિનારા સુધી, પાણીમાંથી રેત સુધી, પાણીમાંથી રેત સુધી, મઝધારમાંથી મારા સુધી…!”

*********

Advertisements

3 thoughts on “પ્રીતિ સેનગુપ્તાની વાર્તાઓ-૩-દરિયા વગરના દિવસો

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s