કવિ કાગના કાવ્યનો રસાસ્વાદ (પ્રવીણ ક. લહેરી)


કવિ કાગના કાવ્યનો રસાસ્વાદ

તમારાં દ્ધાર ખોલો તો આવું

બાર તમારે કાયમ બેસું;

યાદ કરો તો આવું… તમારાં   (ટેક)

માન નથી, અપમાન નથી મન

હર્ષ શોક ના લાવું…

સાદ કરો તો દોડી આવું),

કાયમ ફરજ બજાવું… તમારાં – ()

કદીયે મારા મનમાં ના’વે,

ઉપર પડતું જાવું…,

દિલ પ્રમાણે ડગલું માંડું,

ઇંચ ન આગળ આવું… તમારાં – ()

કાઢી મૂકો એનું કદીયે

દિલમાં દુ:ખ ન લાવું…;

રોજ તળાઈએ પોઢું નહિ તો,

શેરીમાં સૂઈ જાઉં…   તમારાં – (3)

‘કાગ’ નિયમ છે કાયમ એવો,

ખુલ્લા દ્ધારમાં જાવું…;

હું અજવાળું જગ અજવાળું,

બાર નહિ ખખડાવું… તમારાં –().

(અજવાળાના પ્રતિક મારફત કવિ કાગ આપણને એક અણમોલ સંદેશો આપે છે. “આંતરચક્ષુ ખોલો, સર્વત્ર પ્રકાશ છે, સ્વમાન અને કર્તવ્યપાલન જ સુખના દ્ધારો ખોલે છે.”)

સૌથી વધુ ઝડપે ગતિ કરતો પદાર્થ હોય તો તે પ્રકાશ છે. બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ કાળાં ડિબાંગ ઘન સમૂહમાંથી થઈ કે નહીં તે પ્રશ્ન છે. શ્રીમદ્દ શંકરાચાર્ય કહે છે કે, “તેજ ઉત્પનિસ્ય કારણમ્ |”

આપણા જીવનમાં પણ પ્રકાશનું એક કિરણ એટલે કે એક સુવિચાર આપણને જીવનનો નવો રાહ ચીંધે છે. ગામઠી ભાષામાં આપણે તેને ‘અજવાળું’ કહીએ છીએ. અટલવિહારી વાજપાઈ તેમના કાવ્યમાં કહે છે કે, “ઘના અંધેરા હૈ, મગર દિયા જલાને કી કહાં મના હૈ ?”   આવા જ ભાવમાં કવિ કાગ અજવાળાને વાચા આપીને આ ટૂંકા કાવ્યમાં એક અનેરું તત્ત્વજ્ઞાન કરાવે છે.

“તમારાં દ્ધાર ખોલો તો આવું, યાદ કરો તો આવું, બાર તમારે કાયમ બેસું”   એમ કહીને સંકલ્પનું મહત્ત્વ સમજાવે છે. ઈશ્વર હાજર જ હોય છે, જરૂર હોય છે તેને ઓળખવવાની.

“માન નથી, અપમાન નથી, મન હર્ષ શોક ના લાવું” પ્રકાશ સૌ માટે છે. એને સ્થિતપ્રજ્ઞની જેમ માન-અપમાન સરખા છે. હર્ષ કે શોક પણ નથી. કાયમ જાગૃત પ્રહરીની જેમ ફરજ બજાવવાનો ઉત્સાહ છે કે, “સાદ કરો તો દોડી આવું” ઈશ્ર્વરની કૃપા સૌ માટે છે. સૂર્યનું અજવાળું પાપી અને પુણ્યશાળી બંનેને ઉપલબ્ધ છે. ચોરી કરવા હું અંધકારના અંચળાને ઓઢું તો તેમાં દોષ મારો જ છે. પ્રારબ્ધની જેમ પ્રકાશને બોલાવવા માટે પુરુષાર્થ કરવો પડે છે. કવિ કાગ આગળ કહે છે કે, પ્રકાશ મેળવવાના લક્ષ્ય માટે ફરજ નથી પડાતી. પ્રકાશની – કાળની ગતિ અવિરત અને ન્યારી છે. તેના પ્રવાહને નાથવો શક્ય નથી.

પ્રકાશને વાચા આપીને કવિ કહે છે કે, “ તમે તમારા મનના દ્ધાર વાસી ધ્યો અને મને ન આવવા દો તો અફસોસ નથી” અમીર હોય કે ગરીબ સૌને માટે ‘અજવાળું’ હાજર છે – જરૂર છે સુવિચારની, સંકલ્પની અને સંઘર્ષની. છેલ્લી ચાર લીટીમાં કવિ કાગ આપણી ભાષાની મહત્તા વધારી શકે તેવો એક નિયમ કહે છે, ‘કાગ’ નિયમ છે કાયમ એવો, ખુલ્લા દ્ધારમાં જાવું’ આપણી મેળવવાની પાત્રતા કેળવીએ તો જ પ્રભુકૃપા પ્રાપ્ત થાય. છેલ્લે અજવાળું કહે છે કે, “સમગ્ર વિશ્ર્વને પ્રકાશમય કરી શકું, પરંતુ તમારા નસીબનું બારણું ખોલવા માટે ટકોરા તો ન મારું” પ્રભુકૃપાનો સર્વત્ર ફેલાયેલો પ્રકાશ પ્રાપ્ત કરવા માટે કવિ આપણને આહ્-વાન કરે છે. “દિલ દરિયા જેવું રાખો, મનમાં મોજ રાખો – સદ્દભાવના અને પુરુષાર્થ આપણને પ્રકાશની પ્રાપ્તિ કરાવે છે. આ પ્રકાશ એ જ્ઞાનનો પ્રકાશ હોય, વ્યક્તિત્વનો પ્રકાશ હોય, લક્ષ્મીનો ઉજાસ હોય કે વીરતાનું પ્રમાણ હોય તે સઘળું આપણે પ્રાત્પ કરવા માટે દ્ધારો ખુલ્લાં રાખીએ તો જ ઋગ્વેદની ઋચા પ્રમાણે સર્વ દિશાઓમાંથી શુભની પ્રાત્પિ થાય.”

આપણે આપણા ઘરનાં બારણાં બંધ કરીને જાતે જ અંધકારનું સર્જન કરીએ છીએ. કાર્ડિનલ ન્યૂટનના ‘Lead Kindly Light’ ભજનનો અનુવાદની (શ્રી નરસિંહરાવ દિવેટીયા) પ્રથમ પંક્તિઓ કેટલી સુંદર છે. “પ્રેમળ જ્યોતિ તારો દાખવી મુજ જીવનપંથ ઉજાળ” કવિ ન્હાનાલાલનો ઉપનિષદનો અનુવાદ “ઊંડા અંધારેથી પ્રભુ પરમ તેજે તું લઈ જા” પણ આ જ વાત કરે છે.

સત્યની શોધ, પ્રકાશની પ્રાપ્તિ, બ્રહ્મનું દર્શન માનવ માટે શક્ય તે જ મનુષ્ય અવતારની વિશેષતા છે.

-(પ્રવીણ ક. લહેરી)

(સૌજન્યઃ મા ગુર્જરીને ચરણે)

4 thoughts on “કવિ કાગના કાવ્યનો રસાસ્વાદ (પ્રવીણ ક. લહેરી)

  1. કવિ કાગના આધ્યાત્મ દર્શન કરાવતી અનેક કાવ્ય રચનાઓ માની આ રચના નું ગૂઢ ચિંતનનો શ્રી પ્રવિણજીએ અનેક દ્રુષ્ટાતોથી સુંદર રસાસ્વાદ કરાવ્યો. યાદ આવે અમારા આ પટ્ટણીજી
    દુખી કે દર્દી કે કોઈ, ભૂલેલા માર્ગવાળાને
    વિસામો આપવા ઘરની, ઉઘાડી રાખજો બારી…
    આપણે ઘર અને મનમંદિરના દરવાજા વાસી દઈએ છીએ, ઘરના ખુલ્લા દ્વાર મોકળા મનની ચાવી છે. ખુલ્લા મનના લોકો, આરપાર જોઈ શકાય એવા લોકો . ઉઘાડા બારી બારણા.. અજવાળુ અજવાળુ
    ‘કાગ’ નિયમ છે કાયમ એવો,
    ખુલ્લા દ્ધારમાં જાવું…;
    હું અજવાળું જગ અજવાળું,
    બાર નહિ ખખડાવું… તમારાં –

    Like

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s