પ્રાર્થનાને પત્ર-૧૦ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

                                                        

પ્રિય પ્રાર્થના,

પ્રિય અનીશ.

માર્ચની માર્ચ ઝડપથી ચાલી રહી છે. તમારા ત્યાં આવતા કુદરતી તોફાનોથી ક્યારેક ચિંતા થાય પરંતુ આ કૉમ્યુનિકેશન ક્રાંતિને લીધે આપણે એકબીજાના ક્ષેમકુશળથી તત્કાલ વાકેફ થઈ જઇએ છીએ. ટેકનોલોજીએ માનવમન ઉપર કરેલો આ મોટો ઉપકાર છે. ઉજ્જૈનમાં એક મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો તે આ હતો ; કાલિદાસની પ્રાસંગિકતા ઘટી રહી હતી ત્યારે સ્ટીવ જૉબ્સ અને બીજા આઈ-ટીના મિત્રો મદદમાં આવ્યા. કાલિદાસ મેઘદૂતમાં જે વિરહ ભાવની તીવ્રતાથી વાત કરે છે તે વિરહ ભાવ ટેકનોલોજીને કારણે અદ્રશ્ય થૈ રહ્યો છે. તમે લોકો આટલા દુર છો પણ અમ્ને લાગતું નથી કારણ કે આપણે ઇચ્છીએ ત્યારે વાત કરી શકીએ છીએ, એકબીજાને જોઇ શકીએ છીએ. એટલે એક દ્રષ્ટીએ કાલિદાસની વિરહભાવનાની તીવ્રતાને અનુભવવાની કે સમ-સંવેદનની કક્ષાએ લઈ જવાની શક્તિ અને સ્થિતિ ભાવકો તરીકે આપણી પાસે નથી. ત્યારે સ્ટીવ જોબ્સા અને આધુનિક કૉમ્યુટીં વિશ્વના વિદ્વાનો ‘ક્લાઉડ-કમ્પ્યુટીંગ’ ની  વાત છેડે છે, જાણે એક નવી ક્ષિતિજ ખોલે છે, એક બારણું ખોલતા હોય તેવી સહજતાથી. આમ તો કાલિદાસ પણ જ્યારે વાદળ પાસેથી સંદેશવાહકનું કામ લેવાનું નક્કી કરે છે ત્યારે શરુઆતમાં જ શંકા વ્યક્ત કરે જ છે કે આ વાદળ શું છે ? (શું મારુ કૉમ્યુનિકેશન ટૂલ આધાર રાખવા યોગ્ય છે !) કાલિદાસ જ કહે  “ धूम्रज्योति: सलिलमरुत:सन्निपात:क्वचेद…..આ વાદળ એ બીજું કશું નથી પણ થોડો ધુમાડો, થોડો ઝાંખો પ્રકાશ, થોડું પાણી, થોડો પવન અને આકારશૈથિલ્ય આપતો સન્નિપાત.. આવા મિશ્રણથી બનેલા વાદળ થકી કૉમ્યુનિકેશન કરી શકાય.. ..?  પછી કાલિદાસ જાતે જ સમાધાન આપે છે, ‘સાચે જ, પ્રેમીઓ વિહ્વવળતામાં જડ-ચેતનનો ભેદ ભુલી જાય છે. એ તો કાલિદાસનું કામણ હતું, કવિતાનો ધ્વનિ અને નાદ-નિનાદનું સૌંદર્ય તો સંસ્કૃતના નિર્ભેળ સાક્ષાત્કારથી જ પામી શકાય.

પરંતુ આજના કૉમ્યુનિકેશનના કાલિદાસોની એક કતાર મારી સહાયે આવે છે. તે બધા છાપરે ચઢીને બોલે છે, ‘clouds are competent to receive, store, transmit, and retrieve the data-files.”. આ સાંભળીને કાલિદાસ સ્મિત વેરે છે, બૌધ્ધિકોની કાલિદાસની પ્રાસંગિકતાની પ્રશ્નાવલીને પ્રત્યુત્તર મળે છે. આને શું કહીશું, કાળની ડાળ ઉગી આવેલું બુધ્ધિફળ કે કવિતામાં વહેતી  સનાતન ચૈતન્યની સુવાસ.. મારો એવો અનુભવ છે કે ઘણા બધા લોકો કવિતાને કિનારેથી જ પાછા વળી જાય છે. કવિતા એ કવિનું કોલંબસ-કાર્ય છે, કવિ મનુષ્ય ચેતનાના સમુદ્રમાં ડૂબકી મારીને આવે છે. એટલે તો સિતાંસુભાઇ કહે છે, ” સાગરને તળીયેથી જ્યારે હું બહાર આવું, ત્યારે મારા હાથમાં મોતીના મુઠ્ઠા ના હોય, હું મરજીવો નથી, કવિ છું, જે છે તે કેવળ મારી આંખોમાં”. વિચાર કર, કાલિદાસની એ ક્ષણ કેવી કાલજયી ક્ષણ હશે જ્યારે એમને મેઘદૂતનો વિચાર આવ્યો હશે. હજી તો આપણે wind-computing, water-computing, fire-computing ની વાત માંડીશું ત્યારે જગતને ફરી એકવાર પંચમહાભુતોની નવી ઓળખ મળશે. મળશે જ.

ઉજ્જૈનના મહાકાલનગરમાં કાલિદાસની આવી વાત સંસ્કૃતમાં કરવા મળી એને પણ મહાકાલનો પ્રસાદ જા માનવો રહ્યો, માણવો રહ્યો. જો ને જે માને છે, એ ક્યાં માણે છે ..?  મને લાગે છે, જીવનને ઓળખવાની સાચી મથામણ એ જ એક કવિતા છે, કદાચ એ શબ્દો સુધી ના આવે તો પણ….!

શુભાશિષ..

ભાગ્યેશ.

 

પ્રિય પ્રાર્થના,

પ્રિય અનીશ.

           કેમ છો? અહીં ઋતુ પરિવર્તનની ધારી હતી એવી ધારદાર રજુઆત ના થઈ. બીજી તરફ મારી વધતી જતી અનુભવપ્રજ્ઞાને કારણે સામેની વ્યક્તિની મનમાં ચાલતી વિચારમુદ્રાઓ પામવાનો એક અનોખો આનંદ પણ મને નવી ભીનાશ અને અજવાશ આપી રહ્યો છે. જો કે એને કારણે એલિયટના પે’લા ‘Art and individual talent’ ના પુનર્વાચનનો સમય પણ ઘડિયાળમાં  ટહૂકી  રહ્યો છે. કવિઓ,કલાકારો અને લેખકોવિચારકોના મન-મસ્તિષ્કમાં આટલી બધી ઇર્ષ્યા કેવી રીતે ‘જીવીત’  રહી શકતી હશે-એ પ્રશ્ન મને સતત મુંઝવ્યા કરે છે…

મને લાગે છે કે મનુષ્ય ચેતનાનો પરિષ્કૃત સંસ્પર્શ થયો હોય તેવા જ લોકો સર્જકતાને પામે છે તેવું હમેશાં બનતું નથી. બીજું સર્જકતા અને સાત્વિકતા હમેશાં સાથે હોય તેવી સરળ ગતિ પ્રજ્ઞાની નથી. આ એક અદભુત માયાવી મધ્યબિન્દું છે.

          આ વર્ષે ે ફરીથી નીતિનભાઇ અને હીના બહેને ‘કવિ અમારે આંગણે’ એવો કાર્યક્રમ ઉજવ્યો. બેઠકનું વાતાવરણ. અને નિરંજન ભગતની રજુઆત.   બેટા, મારે તને અમારા કોલેજકાળમાં વક્તાઓનો અમારા પર કેવો પ્રભાવ હતો એની થોદી વાત કરવી છે. એસ.આર.ભટ્ટ સાહેબ, ફિરોજ દાવર સાહેબ, ભગવતીપ્રસાદ પંડ્યા અને નિરંજન ભગત. અદભુત વ્યક્તિત્વો અને સાંગોપાંગ વિધ્યાવ્યાસંગી અને નિર્ભેળ વિધ્યાર્થીપ્રીતિ. અમે ગામડેથી અમદાવાદમાં લહેરાતા આ શબ્દોને પકડવા, પામવા આવતા. અમારા કાન સાંભળતા, બુધ્ધિ સ્નાન કરતી પણ આંખ તો વીડીયોગ્રાફી કરવા લાગતી. દ્રશ્યો એના આધારભુત ધરાતલ છોડીને અમારા મનમાં જામી જતા. અમારા મનમાં પડેલાં ખેતરો અને શેરીઓમાં આ સીમેંટ-કૉન્ક્રીટના અવાજોની એક કેમેસ્ટ્રી રચાતી. આવામાં નિરંજન ભગતના મુંબઈ પરના કાવ્યો સાંભળતા. એમનો કાવ્યસંગ્રહ ‘છંદોલય’ અને એમાં નગરકાવ્યોનો વિભાગ નામે ‘પ્રવાલદ્વીપ’….રેલ્વે રાત્રે જતી હોય અને તમે ભરનિદ્રામાં હો તો પણ ગાડીના દોંડવાનો અવાજ એક સંગીતની અદાથી તમે સાંભળો તેવી અદાથી ઘડતરના અવાજો સંભળાતા. ઘણા સૂક્ષ્મ અને ગૂઢ  ગુફાની સુગંધવાળા અનુભવો હતા. મેં મારા પે’લા કાવ્યમાં કહ્યું હતું ને કે ” એક કાવ્યસંગ્રહનું પ્રગટવું એટલે બોમ્બને બદલે કળીના ફુટવાનો અવાજ સાંભળવો” આ  અવાજો અને આ મથામણો આ ‘કળીના ફુટવાના અવાજના કૂળ’ની હતી અને છે. આજે પણ ભુતકાળને છોડીને ક્યાં અમદાવાદમાં પ્રવેશાય છે, જાણે વરસાદમાં છત્રી  ખોલતા હોઈએ તેવી હળવેકથી ભુલવા-ખુલવામાં ભળવાનું.. બસ.. પછી તો પલળી નથી ગયાની સાવધાની અને ભીંજાઈ ગયાની ભુલભુલામણી.. બેટા, નીતિનભાઇએ  તેમના આ જોરદાર કાર્યક્રમમાં આ કામ કર્યું. નિરંજન ભગતે તો નરસિંહની કવિતાથી ઉઘાડ કર્યો અને મેં કેટકેટલાં ચોમાસાં ખોલી જોયાં.

નરસિંહ અને મીરાં અને અખો અને દયારામ અને પ્રેમાનંદની વાત છેડી. જો કે નરસિંહની વાતમાં જ મોટા ભાગનો સમય વપરાઇ ગયો. અથવા કહીએ છેક નાગરવાડાથી હરિજનવાસ અને બીજી તરફ ચૌદમી સદીથી આજની રાત સુધીના કાળ-સ્થળની ચોપાટ નંખાણી. પછી તો નિરંજન ભગત કે નરસિંહનું ક્યાં ચાલે એ તો કરતાલ અને કૃષ્ણની જુગલબંધીનો મામલો… મઝા  આવી, મને પોતાને એવું લાગવા માંડ્યં છે કે મારે નરસિંહની પુનર્વાચનાનો એક ઉપક્રમ કરવો.. ત્યારે જ તો ઇકોતેરમી પેઢી સુધી શબ્દના તારકબળનો પરચો

મળશે.

         ક્યારેક એમ થાય છે, કરતાલમાં ડૂબી જઈએ, ક્યારેક ઉંઘના મહાસાગરના તળીયે જઈને ઢંઢોળીએ આપણને પોતાને જ અને બહાર આવતાં જ ફરી એકવાર ગાઈ ઉઠીએ… જાગીને જોંઉ તો….

અત્યારે તો,

તદ્દન પરિચિત,

ભાગ્યેશ.

Advertisements

2 thoughts on “પ્રાર્થનાને પત્ર-૧૦ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

  1. માર્ચની માર્ચ ઝડપ…યાદ આવ્યા Wordsworth

    The cock is crowing,

    The stream is flowing,
    The small birds twitter,
    The lake doth glitter
    The green field sleeps in the sun;
    The oldest and youngest
    Are at work with the strongest;
    The cattle are grazing,
    Their heads never raising;
    There are forty feeding like one! ત્યારબાદ

    કાલિદાસ જ કહે “ धूम्रज्योति: મા ખોવાઇ ગયા… અને ભક્તકવિઓને યાદ કરતા-‘ક્યારેક એમ થાય છે, કરતાલમાં ડૂબી જઈએ, ક્યારેક ઉંઘના મહાસાગરના તળીયે જઈને ઢંઢોળીએ આપણને પોતાને જ અને બહાર આવતાં જ ફરી એકવાર ગાઈ ઉઠીએ… જાગીને જોંઉ તો…. ‘ સાવરે સફાળા જાગ્યા…

    Like

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s