પ્રાર્થનાને પત્ર-૧૫ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

પ્રિય પ્રાર્થના,

દરિયાકિનારે જઈને આવ્યા. ગાંધીને ગામ પોરબંદર જઈને આવ્યા. સુદામાપુરી જઈને આવ્યા. ગુરુપૂર્ણિમાના આગળના દિવસે શ્રેષ્ઠ શિક્ષકોના સન્માનનો ઉપક્રમ હોય છે, સાંદિપની વિધ્યા સંકુલમાં.દરિયો એક કાવ્ય થઈને વર્તમાનનું ગીત ગાતો હોય. સુદામાની યાદ આવતાં પ્રાચીન પરંપરાઓનું અનુરણન થતું હોય છે, તો ગાંધીન હવે દોઢસો વર્ષ થવાના છે ત્યારે ભવિષ્ય અને ગાંધીની પ્રાસંગિકતાની ચર્ચા હવામાં છે ત્યારે જાણે ત્રણેય કાળ ભેગા થઈને ત્રિકાળસંધ્યા કરતા હોય તેવા વાયુમંડલમાં બે દિવસ રહ્યા એનો અનહદ આનંદ. મઝા આવી.

 પૂ.ભાઈશ્રી રમેશભાઇ ઓઝાની પ્રેરણાથી ધમધમતું આ વિધ્યાસંકુલ જુદા જ વાઈબ્રેશનનો અનુભવ કરાવે છે. અહીં માત્ર સન્માનના વિધિવિધાન નથી હોતાં, અહીં થોડી વિધ્યાસંગોષ્ઠી હોય છે. કેવું હશે ભવિષ્ય ? સર્જનાત્મક શિક્ષણ એટલે શું ? ઇનોવેશન એટલે શું ? મારે સંગોષ્ઠીની શરુઆત કરવાની હતી. મેં બહુ મુળભુત પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો. શિક્ષણનું ‘મેકોલે મોડેલ’ ધાર્યું હતું એવું સફળ રહ્યું નથી. અહીંથી ગયેલા તેજસ્વી યુવાનો જો’સીલીકોન વેલી’ ચલાવતા હોય તો અહીં કેમ સીલીકોન વેલી સર્જાતી નથી. આ પ્રશ્ન હું સરકારમાં હતો ત્યારે પણ જુદી રીતે અલગ અલગ ફોરમમાં ઉઠાવતો  રહેતો હતો. બીજું, અહીંથી ભણીને તૈયાર થયેલા ‘ટેકનોક્રેટ’ વિશ્વના દરેક ખુણામાં પોતાનું કૌવત બતાવી શક્યા છે. તો ક્યાં પ્રશ્ન ઉભો થયો છે. શું છેલ્લી બે-અઢી પેઢીના શિક્ષકો ઉણા ઉતર્યા છે. હમણાં ગયા અઠવાડિયે પાલનપુરના આદર્શ સંકુલમાં મારે ‘કમેન્સમેન્ટ સ્પીચ’ આપવાની હતી, ત્યારે મેં એક શબ્દચિત્ર આપેલું અમારા શિક્ષકોનું. કેવા હતા એ લોકો ! ખાદીનું ધોતિયું પહેરેલું હોય, સાદો ખાદીનો ઝભ્ભો હોય, પણ જ્યારે વર્ગખંડમાં આવે ત્યારે ખબર પડે કે સાદાઇ હતી. પણ વસ્ત્રોની સાદાઇને વિધ્યાની ઉંડાઇને કોઇ રીતે પ્રભાવિત કરી શકતા નહોતા. આંખો પરનું તેજ અને ચમકતું લલાટ, નિ:સ્વાર્થી થવાની અપ્રતિમ હિમ્મત અને વિધ્યાવ્યાસંગ સિવાયની કશી ખેવના નહીં. આજે જેને ‘હોલિસ્ટીક એજ્યુકેશન’ કહેવામાં આવે છે તેનો કશો જુદો પ્રયોગ થતો હતો. મારા પિતાજી જે અંગ્રેજી અને સંસ્કૃત ભણાવતા, એ ગણિતના શિક્ષક ના આવે તો બીજગણિત’ [એલજીબ્રા’ ] શીખવતા. વિજ્ઞાનના શિક્ષક જ્યારે ‘આંખ’ શીખવવાની હોય ત્યારે સવારે આઠ વાગ્યાથી ‘બ્લેક-બોર્ડ’ પર આંખ દોરતા. એમની મહેનતનો એટલી બધી મહત્તા હતી કે કોઇ ત્રણ દિવસ સુધી એ ‘આંખ’નું રક્ષણ કરતા. અને આને માટે કોઇ વિશેષ સુચના આપવાની જરૂર નહોતી પડતી. આ અસામાન્ય ‘શૈક્ષણિક વાતાવરણ’ હતું. પિતાજી આચાર્ય તરીકે સવારે પાંચ વાગ્યે અમારી સાથે દોંડવામાં આવી જતા. સવારે ભગવદ ગીતાના ‘ખાસ વર્ગ’ ચાલતા. આ વાતાવરણે અનોખો અનુબંધ રચી આપેલો. જીવનની સમજણનું શિક્ષણ જ આજે ટકી રહ્યું છે.

એ શિક્સકો જે સાદાસીધા લાગતા હતા એમણે જીવનનું જે અમૃત પાયું તેની સ્મૃતિ અને ઓડકાર આજે પણ જીવનની યથાર્થતા સમજાવી રહ્યું છે.

હમણાં એક શ્રોતાએ સરસ પ્રશ્ન પુછ્યો. એણે પુછ્યું, “સરળતા કેવી રીતે ટકાવી આખવી ?” અઘરું છે, જગતમાં તમે ખટપટિયા લોકોને સફળ થતા જુઓ ત્યારે તમને સફળ થવાની લાલચ લાગે. પણ અહીં જ ‘કેચ’ છે, જો તમે તમારી જાત સાથે આવા સમયમાં થોડી સાવધાનીથી કામ લો, તો, બચી જવાય છે. સૌથી સરળ સમીકરણ છે, જે અંદર હોય તે બહાર પણ હોય. કોઇ ‘ડિપ્લોમસી’ નહીં. ગુજરાતી સાહિત્યમાં આ માટેના આદર્શપુરુષ એ વિનોદ ભટ્ટ છે. મેં જોયું છે જગતમાં પૈસાવાળા કે સત્તાવાળા તમારા જીવનને ‘રેગ્યુલેટ’ કરવા પ્રયત્ન કરતા હોય છે. આવામાં તમારા અંદરથી જો ‘સ્વાયતત્તા’ની એક પ્રબળ લાગણી ઉઠે તો સમજવું કે હજી પણ તમારામાં એક જગતસંચાલક અગ્નિ જલે છે. પોતાની ‘સર્જક સ્વાયતત્તા’ને બચાવવા જેવું આત્મશુધ્ધિ માટેનું બીજું કોઇ તપ નથી.

પ્રાર્થના, આ વખતની અમેરિકા યાત્રાએ મને બે ત્રણ બાબતો પર વિચાર કરતો કરી મુક્યો હતો તે ‘ટેકનોલોજી’ને લીધે બદલાઇ રહેલી જિંદગી’ને કેવી રીતે વાળવી ? મને લાગે છે. મારી આ વિચારણાનો પહેલો ટેસ્ટ’ શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં લાગુ પાડવો જોઇએ. યુ-ટ્યુબના જમાનામાં ‘વર્ગખંડ’ની અસરકારકતા ટકાવવા શું કરવું જોઇએ ? ન્યુઝ અર્થાત સમાચારોના સતત વહેતા સોશીયલ મીડિયાના પ્રવાહોમાં ‘સત્ય’ને તારવવા શું કરવું જોઇએ ? હવે પછી આ પ્રશ્નો ક્યારેક તપાસીશું, પણ અત્યારે તો લાગે છે કે જગત એક ‘સાંસ્કૃતિક સંક્રાન્તિ’ માં સપડાયેલું છે અથવા પસાર થઈ રહ્યું છે ત્યારે આપણા વર્ગખંડોને બચાવવા બહુ જરૂરી છે. કોણ આની પહેલ કરી શકે ? કોમળ કિશોરોના માતા-પિતાની આ બહુ મોટી જવાબદારી છે. એમને આનો ખ્યાલ છે  ખરો ?.. ફરી ક્યારેક જોઇશું.

શુભાશિષ સાથે,

ભાગ્યેશ. ના જય જય ગરવી ગુજરાત.

******************

પ્રિય પ્રાર્થના,

જુલાઇ વીતી ગયો. જુલાઇની ચોમાસાથી થયેલી જુદાઇ સહન ના થાય તેવી હતી. હજી, ગાંધીનગર ગરમ છે. હજી, પવનની ચાલમાં ઉનાળો વર્તાય છે.  હજી, બાળકો રેઇનકોટ પહેર્યા  વગર શાળાએ જતાં બાળકો કશુંક ભુલીને જતાં હોય એવું લાગે છે. દેડકાના અવાજો વિનાના શેરીના ખુણાઓ, વરસાદના પાણી વગર નાહ્યા વગરના લાગતા રસ્તાઓ અને વીડના મેદાનો જેવું વેરાન આકાશ. નથી ગમતું આવી રીતે ઑગષ્ટનું આવી જવું !

પણ બીજી તરફ ઘણી બધી પ્રવૃત્તિઓમાં જોડાવવાનું બન્યું છે. ગત સપ્તાહે, શ્રી અરવિંદની સ્મૃતિમાં નિર્માણ પામેલી ઓરો-યુનિવર્સિટીમાં જવાનું થયું. એકદમ ફાઈવ-સ્ટાર કેમ્પસ, પણ સૂક્ષ્મ રીતે આધ્યાત્મિકતાની એક શાંત નદી વહેતી હોય તેવી રમણીય શાંતિ પણ ખરી. યુવાનો હોય એટલે છલકાતી એનર્જી તો હોય જ. અમેરિકામાં તમે લોકો જેને કમેન્સમેન્ટ-સ્પીચ કહો છો તે આપવાની હતી.

સો-સવાસો વિધ્યાર્થીઓ હતા, મોટે ભાગે આઇટી અને લૉ ફેકલ્ટીના  નવાંગુતકો હતા. ચહેરાઓ પર છલકતી શાંતિ જિજ્ઞાસાની હતી કે ચિંતા હતી કે નવા-કેમ્પસનો રોમાંચ હતો તે તો હું નક્કી ના કરી શક્યો. ગામ ગુજરાતી અને વાતાવરણ અંગ્રેજી હતું એનો પણ પાતળો અજંપો હોઇ શકે, હું એનું પૃથક્કરણ ના કરી શક્યો. આ આખા સપ્તાહને સરસ નામ આપ્યું; ફેસ્ટીવલ ઑફ લર્નિંગ.. ભણવાનો ઉત્સવ. બે પ્રશ્નો ઉભા થાય છે. આપણું લક્ષ્ય શું છે ? આ યુવાનોની જિંદગી ક્યાં લઈ જવી છે, લઈ જનાર અને યુવાન પોતે આ બાબતે કશી ચિંતા કરે છે, કશું સહચિંતન થાય છે ખરું ? બીજી બાબત છે તે પ્રક્રિયા અને એના ઉંડાણની છે. શબ્દો તો બધા છુટથી વપરાય છે, શિક્ષણ, ઉચ્ચ શિક્ષણ, ભણતર અને કેળવણી. આપણે ‘ટીચીંગ’ની જગાએ ‘લર્નિંગ’ ની પ્રતિષ્ઠા કરી છે ખરી ? મેં મારો અમેરિકાનો અનુભવ કહ્યો. શું ભણવાનું છે અને એનો ધ્યેય શો છે એની કેટલી બધી વિશદ ચર્ચા કરી હતી, અમે. અને ‘મીડ-ટર્મ’ રીવ્યુંમાં અમે એક-બે વિષયોના અંગ-ઉપાંગો બદલાવ્યા હતા. ખાસ કરીને ‘ઓર્ગેનાઈઝેશનલ બિહેવીયર’ના વિશયમાં અમેરિકાના એક બે શિખરસ્થ નામોની અમે ભલામણ કરીને અમે માંગણી કરી હતી કે એમાથી એકાદ તજજ્ઞને બોલાવો. અને યુએસડીએ ગ્રેજ્યુએટ સ્કુલ, વૉશિંગ્ટનના વર્ગવાહકોએ સ્વીકારેલું.

આવા સંવાદ આવશ્યકતા છે કારણ યુટ્યુબ-ક્રાંતિએ આવતીકાલના ‘ક્લાસરુમ’ સામે મોટું પ્રશ્નચિહ્ન ઉભું કર્યું છે. જેને તજજ્ઞો ‘ઇંફોર્મેશન-એસેમેટ્રી’ કહે છે, માહિતી-પ્રાપ્તિની અસમાનતા હવે રહેવાની નથી, ત્યારે ક્લાસરૂમને પુન:વ્યાખ્યાયિત કરવો પડશે. વર્ગખંડમાં  ગાંધીજાને પાછા બોલાવવા પડશે. ‘કેળવે તે કેળવણી’  [શ્રી નરેંદ્રભાઇ મોદીનું પુસ્તક છે] એ સૂત્રને પુનર્જીવિત કરવું પડશે.

‘ટ્રાન્સફોર્મેટીવ લર્નિંગ’ એવા થીમ સાથે આ ભણતરનો ઉત્સવ ચાલી રહ્યો હતો એટલે મને વિશેષ આનંદ અને ઉત્સાહ હતો. દિશામાં અમેરિકન ચિંતક અને શિક્ષણશાસ્ત્રી મેઝીરો [  Mezirow ] ને યાદ કરવા જોઇએ. એને બે મહત્ત્વની વાત કરી છે. આપણે આ બાબતે વૈજ્ઞાનિક રીતે વિચાર નથી કર્યો તેમ લાગે છે. પહેલી બાબત છે, સેલ્ફરીફ્લેક્ટીંગ ક્રીટીકલ લર્નિંગ”. આ બહુ અગત્યની પ્રક્રિયા છે, પોતાની માન્યતાઓ, પૂર્વગ્રહો અને સ્વયં વિચારપ્રક્રિયાને સાક્ષીભાવે તપાસવાની ટેવ પાડવી તે ‘ટ્રાન્સફોર્મેટીવ લર્નિંગ’ની અગત્યની શરત છે. બીજી અગત્યની બાબત છે તે ‘વર્લ્ડ-વ્યુ’નું ઘડતર. ઉમાશંકર જોષી ‘બનું વિશ્વમાનવી’ એમ કહીને ગયા, પણ આજે એક ભારતીય ‘વિશ્વમાનવી’ બન્યો છે ત્યારે એની પાસે ઉમાશંકર નથી. આ ‘વિશ્વસમજ’ એ માણસના બાહ્યાવરણને ચમકાવે છે જ્યારે પે’લું સ્વનિરીક્ષણ માણસના આંતરને ઉજાળે છે. મેઝીરોની આ વાત જેવું કશુંક બને છે, મને ખબર નથી. પણ એવું લાગતું નથી. આ કારણથી મને યુવાનો સાથે વાત કરવાની ખુબ ઇચ્છા હોય છે, મઝા પણ આવે છે..આ લોકો શું વિચારે છે, આજુબાજુ જીવાતા જીવન વિશે તેમનો શું અભિપ્રાય છે, આ વિષયમાં મને ભારે રસ પડે છે.

મને મઝા આવે છે, પણ મોટા ભાગના કોલેજિયનો ખુલતા નથી. કશુંક એમના મનમાં છે પણ ખુલીને કહેતા નથી. ધર્મસ્થાનોમાં રહેલા યુવાનો મઝાના હોય છે. એમની નમ્રતા ક્યારેક કૃત્રિમ લાગે તેટલી નમ્ર હોય છે. યુવાનો સુધી પહોંચવાનો શ્રેષ્ઠ રસ્તો એ વર્ગખંડ છે. મેં કેટલાક પ્રાધ્યાપકો સાથે ચર્ચા કરી. બીઝનેસ મેનેજમેન્ટ શીખવતી પ્રાધ્યાપિકા રોહિણી ભટ્ટનું મંતવ્ય છે કે ‘યુવાનોને ઓપન-અપ કરાવવા એ એક કલા છે.’ જો કે મોબાઈલ-મેનિયાને લીધે ‘એટેંશન-સ્પાન’માં જે સંકડાશ ઉભી થઈ છે એ ભારે ચિન્તાજનક છે. આ નવા યુગના નવયુવાનો છે, એમની આંગળીઓ કીપેડાયેલી  અને સ્પર્શથી ઉઘડતી દુનિયાથી રંગાયેલી છે. સ્માર્ટફોનમાં ડુબેલી આંખોમાં સપનાંઓની વાવણી અને લણણીનું એક અનોખું વિશ્વ છે. આ યુવાનોને મળ્યા પછી હવે, મને વિશ્વના, ખાસ કરીને અમેરિકાના યુવાનોને મળવાની, સમજવાની જિજ્ઞાસા જાગી છે…. જે વિશે ફરી, ક્યારેક…

ભાગ્યેશ.

જય જય ગરવી ગુજરાત.

 

 

 

Advertisements

2 thoughts on “પ્રાર્થનાને પત્ર-૧૫ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

  1. being teacher i like deeply all your views on classroom education and to make youngster open- JIGNASU- inquisitive trans-formative learning .”ક્લાસરૂમને પુન:વ્યાખ્યાયિત કરવો પડશે.” also learnt about “Jack Mezirow of Columbia University” using link: https://sites.google.com/site/transformativelearning/elements-of-the-theory-1
    many thx.

    Like

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s