મારી વિદ્યાયાત્રા-૧ : ઉષા ઉપાધ્યાય

(કવિ, વાર્તાકાર અને વિવેચક, ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ અમદાવાદમાં આર્ટસ ફેકલ્ટીના ડીન અને ગુજરાતી વિભાગના અધ્યક્ષ. ઉષાબહેન થોડા સમય પહેલાં અમેરિકાના કેલિફોર્નિયા રાજ્યના Bay areaની મુલાકાતે આવેલાં. એમના જાહેર કાર્યક્રમોમાં મેં હાજરી આપેલી. આઝાદીના ઇતિહાસના પ્રખર જ્ઞાતા, સમાજસેવાના અનુભવી,સાહિત્યના અનેક સ્રોતો ખેડનાર અને અનેક સાહિત્યિક પુરસ્કારોથી સન્માનિત ઉષાબહેનની લેખિનીનો લાભ આંગણાંના મુલાકાતીઓને આવતા ત્રણ મહિના સુધી મળતો રહેશે. મારા આમંત્રણનો સ્વીકાર કરી આંગણાં માટે લેખમાળા લખી મોકલવા માટે હું ઉષાબહેનનો હૃદયપૂર્વક આભાર માનું છું. – સંપાદક)

મારી વિદ્યાયાત્રા -૧

ઈ.સ.૧૯૮૫નું એ વર્ષ હતું. જૂનાગઢની કૉલેજના પ્રોફેસરની જાહેરાત આવી હતી. એ સમયે હાઈસ્કૂલમાં ૧૦ + ૨ની નવી વ્યવસ્થા દાખલ થઈ એને કારણે કૉલેજમાં બી.એ.ના ચાર વર્ષને બદલે ત્રણ વર્ષ થયાં હતાં. પ્રિ-આર્ટ્‌સનું એક આખું વર્ષ હવે કૉલેજ શિક્ષણમાંથી બાદ થયું હતું અને હાઈસ્કૂલમાં અગિયારમા ધોરણમાં લેવાતી મેટ્રિકની પરીક્ષાને બદલે હવે દસમા ધોરણમાં સેકન્ડરી સ્કૂલ બોર્ડની અને બારમા ધોરણમાં હાયર સેકન્ડરી સ્કૂલ બોર્ડની એમ બે પરીક્ષાઓ દાખલ થઈ હતી. આ નવી વ્યવસ્થાના સંધિકાળના વર્ષોમાં ગુજરાતની અનેક કૉલેજોના અધ્યાપકોને સરપ્લસ થઈને હાયર સેકન્ડરી સ્કૂલમાં જવું પડ્યું હતું. પરિણામે એ પછીના સમયે કૉલેજોમાં જ્યારે પણ જૂના અધ્યાપકની નિવૃત્તિ કે અન્ય કોઈ કારણે પ્રોફેસરની જગ્યા ખાલી પડતી ત્યારે સરપ્લસ થયેલા પ્રોફેસરને એ જગ્યા ઉપર સમાવી લેવામાં આવતા હતા. આ સ્થિતિને કારણે ચાર-પાંચ વર્ષ સુધી કૉલેજોમાં પ્રોફેસરની નવી ભરતીની કોઈ જાહેરાત આવી ન હતી. જૂનાગઢની કૉલેજની આ જાહેરાત ૧૦ + ૨ની વ્યવસ્થા અને સરપ્લસના દોર પછીની પહેલી જાહેરાત હતી. શું કરવું ? મન અવઢવમાં હતું. દીકરો કૌશલ ત્રણ વર્ષનો હતો અને દીકરી જિગીષા એક વર્ષની. ઈ.સ. ૧૯૮૨માં મેં એક સાથે બે પદવી મેળવી હતી, પીએચ.ડી.ની અને માતૃત્વની… મારાં મમ્મીની વાચનપ્રીતિએ મને નાનપણથી સાહિત્યની દુનિયામાં વિહરતી કરી હતી. નવાં નવાં પુસ્તકો વાંચવા-સમજવાનો આનંદમાર્ગ તો સ્કૂલના વર્ષોથી જ જડી આવ્યો હતો. પીએચ.ડી. પદવી માટેનો અભ્યાસ પણ સાહિત્ય માટેની મારી તીવ્ર જિજ્ઞાસાવૃત્તિનું જ એક પરિણામ હતું. ઈ.સ. ૧૯૭૯માં સૌરાષ્ટ યુનિવર્સિટી, રાજકોટના ગુજરાતી ડીપાર્ટમેન્ટમાં ડૉ. ઈશ્વરલાલ ર. દવે પાસે પીએચ.ડી. માટે રજિસ્ટ્રેશન કરાવ્યું હતું. એ સમયે ગુજરાતી વિભાગમાં ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ નવલકથાના લેખક શ્રી ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠીના ભાણેજ ડૉ. ઉપેન્દ્ર પંડ્યા મુલાકાતી અધ્યાપક હતા. અને કવિ ડૉ. ભાનુપ્રસાદ પંડ્યા વરિષ્ઠ પ્રોફેસર હતા. એમની સાથે મેં અવારનવાર કાવ્ય ચર્ચાનો લાભ લીધો હતો. ડૉ. ઉપેન્દ્ર પંડ્યા નિવૃત્ત પ્રિન્સીપાલ અને ઊંચા કદના, ગોરા વાનના, શિષ્ટ – મૃદુભાષી – જાણે પૂરાં અંગ્રેજ. કાવ્યતત્ત્વ વિશેની એમની ઊંડી સૂઝનો પરિચય મને એમની પાસે ભારતીય અલંકારશાસ્ત્ર વિશે ચર્ચા કરતાં થયો હતો. રીસર્ચ માટે મને સાડા ચાર વર્ષ યુ.જી.સી.ની રીસર્ચ ફેલોશીપ મળી હતી. શરૂઆતના બે વર્ષ તો યુનિવર્સિટીની વિશાળ લાયબ્રેરીના અનેક વિષયોના પુસ્તકો વાંચવામાં જ વીત્યાં હતાં. પટાવાળો લાયબ્રેરી બંધ કરવા માંડે ત્યાં સુધી ટેબલ છોડવાનું મન નહોતું થતું. એ સમય મારા વાચનપર્વનો હતો. ગુજરાતી વિભાગમાં રીસર્ચ સ્કોલર તરીકે એમ.એ.ના વર્ગમાં રાધેશ્યામ શર્મા સંપાદિત ‘નવી વાર્તા’ સંચય ભણાવવાનું સોંપાયું ત્યારથી મારી અધ્યાપન યાત્રા આરંભાઈ ચૂકી હતી. ‘નવી વાર્તા’માં મને મધુ રાયની ‘હરિયાનાં કાન’ સૌથી વધારે ગમી હતી. એ વાર્તાની ભાષાલીલાના વૈભવમાંથી પ્રગટતા સર્જકતાના આયામોની અમીટ છાપ મન પર પડી હતી. હું હજુ તાજી જ એમ.એ. કરીને આવી હતી અને એમ.એ.ના વિદ્યાર્થીઓને ભણાવતી હતી… પરંતુ એ વર્ગ વ્યાખ્યાનો મારે માટે વિદ્યાર્થીઓને વાર્તાની ભાષાલીલાનાં સૌંદર્ય અને તરલ અર્થછાયાઓનો અનુભવ કરાવવાની આનંદ યાત્રા બની રહ્યાં હતાં. એ સમયગાળામાં જ ડૉ. નરેશ વેદ રાજકોટની શ્રી પી.વી. પટેલ કૉલેજ (આજની કણસાગરા કૉલેજ) છોડીને વલ્લભવિદ્યાનગરના ગુજરાતી ડિપાર્ટમેન્ટમાં જોડાયા હતા. એમના સૂચનથી શ્રી પી. વી. પટેલ કૉલેજમાં ગ્રેજ્યુએશનનો અભ્યાસક્રમ પૂરો કરાવવા મેં એક સત્ર માનદ અધ્યાપનકાર્ય કર્યું હતું. તો વળી રાજકોટની માતુશ્રી વીરબાઈમા મહિલા કૉલેજના એફ.વાય.ના લગભગ સવાસો-દોઢસોના વર્ગમાં પણ એક વર્ષ માનદ અધ્યાપન કાર્ય કર્યું હતું. એ સમયે હું પોતે હજુ વિદ્યાર્થી, તદ્દન એકવડિયા બાંધાની. એટલે પ્રિન્સીપાલને શંકા હતી કે મારો અવાજ વર્ગમાં બધા સુધી પહોંચશે કે નહીં? પરંતુ એમની શંકા અસ્થાને હતી. હું મોટે ભાગે છેલ્લો ક્લાસ લેતી અને કેટલીક વાર તો પિસ્તાલીસ મિનીટને બદલે સળંગ દોઢ કલાક ક્લાસ લેતી. છતાં કોઈ વિદ્યાર્થિની ખસવાનું નામ નહોતી લેતી એનું સુખદ સ્મરણ આજે પણ છે. એ દિવસોમાં બંગાળી લેખિકા મૈત્રયી દેવીની નવલકથા ‘ન હન્યતે’નો ગુજરાતી અનુવાદ પ્રકાશિત થયો હતો. આ નવલકથા તેમજ વિશ્વસાહિત્યની ઉમદા કૃતિઓના સંદર્ભો જિજ્ઞાસાથી સાંભળતી એ વિદ્યાર્થિનીઓની આંખની ચમક હજુ પણ મારાં હૃદયમાં સચવાઈ છે. એક વખત વર્ષો પછી યુનિવર્સિટીના કામ સંદર્ભે રાજકોટ ગઈ હતી. રાજકોટનો શ્રી રામકૃષ્ણ મિશન આશ્રમ મારી પ્રિય જગ્યા, એટલે જયારે પણ રાજકોટ જાઉં ત્યારે સમય હોય તો અચૂક ત્યાં જાઉં. એ દિવસે રામકૃષ્ણ મિશનમાંથી બહાર નીકળીને રીક્ષાની રાહ જોતી ફૂટપાથ ઉપર ઊભી હતી. અચાનક એક મહિલા આંગળીએ બાળક વળગાડીને મારી પાસે આવી અને વાંકા વળીને પગે લાગી. હું ઓળખી ન શકી, મારા ચહેરા પર છવાયેલા પ્રશ્નાર્થને વાંચતા એણે પોતાનું નામ કહ્યું અને વીરબાઈમા કૉલેજમાં એ મારી પાસે ભણી છે એવું ઉમળકાથી કહ્યું. મેં રાજીપા સાથે કહ્યું કે આટલા વર્ષે પણ હું યાદ છું? અને તરત જ એણે જવાબ આપ્યો કે જેમણે ‘ન હન્યતે’ જેવી નવલકથાની વાત અમને કરી હોય એમને કેવી રીતે ભૂલાય? પછીની વાતોમાં અમારા બંનેના ચહેરા પર વિતેલા એ સમયનો આનંદ છલકાતો રહ્યો.

          આમ ઈ.સ. ૧૯૭૯થી જ મારી અધ્યાપન યાત્રાનો આરંભ થઇ ગયો હતો. પરંતુ કૌશલ-જિગીષાના જન્મ પછીના આ સમયે જીવન વિશેની મારી પરિકલ્પનામાં ‘નોકરી’ને કોઈ સ્થાન ન હતું. બે ઓરડાનાં પતરાવાળાં ઘરમાં અંદરના ઓરડે રોટલી વણતી હોઉં અને ઘોડિયામાં સૂતેલો કૌશલ જાગી જાય તો ખોયાંને બાંધેલી લાંબી દોરી પગના અંગૂઠે વીંટી એને હીંચોળવાનું અને રોટલી વણવાનું કામ એક સાથે કરતી હું મનમાં સપનું ગૂંથતી રહેતી, ઘરને કલાત્મક રીતે શણગારવાનું. રોંદાનાં શિલ્પો અને પિકાસોનાં ચિત્રોની કમનીય રેખાઓ ને રંગો મારાં મનની ક્ષિતિજે અંકાતાં રહેતાં. ઘર નાનું હોય કે મોટું, એને કલાત્મક રીતે સજાવવું, વહાલસોયા કૌશલ અને જિગીષાને વાર્તા ને ગીતો સંભળાવવા અને એ સાંભળતાં કૌશલ-જિગીષાની વિસ્મયમુગ્ધ આંખોમાં છલકાતાં આનંદથી ભીંજાવું, આંગણામાં જૂઈ-જાઈ, મોગરા ને ગુલાબ ઉછેરવાં, ઉગતા સૂરજના સોનેરી કિરણો ઝીલવાં ને નીરવ રાતે બારી ખોલીને પૂનમની ચાંદનીમાં નહાતી પૃથ્વીના અનુપમ સૌંદર્યને માણવું… કંઈક આવી હતી મારી જીવનની કલ્પના. એમાં ઘર અને બાળકોને મૂકીને નોકરીએ જવાની કલ્પનાને કોઈ સ્થાન ન હતું. એટલે જૂનાગઢની કૉલેજની જાહેરાત આવી અને ઘરમાં સૂર ઊભો થયો કે મારે ત્યાં અરજી કરવી જોઈએ ત્યારે મનમાં ઘણી અવઢવ ચાલી. છેવટે ઘરની આર્થિક જરૂરિયાત અને બાળકોના ભવિષ્યને માટે વિચારતાં અરજી કરવી એવું નક્કી થયું. કૂકરની સીટી, વઘારના છમકારા અને રોટલી વણતાં થતાં કાચની બંગડીઓના ખણખણાટ વચ્ચે મેં આણાંમાં આવેલી પતરાની મોટી બેગમાં સાચવીને મૂકેલી સર્ટિફિકેટ્‌સની ફાઈલ ખોલી. એ સમયે આજના જેવી ઝેરોક્સની કોઈ સુવિધા ન હતી. અમારા નાનકડાં ગામથી માઈલો દૂર અમદાવાદ જઈને સર્ટિફિકેટ્‌સની ઝેરોક્સ કરાવી, અરજી તૈયાર કરી ને રજિસ્ટર એ.ડી.થી લેક્ચરરની જગ્યા માટેની મારી અરજી જૂનાગઢ કૉલેજને મોકલી . ઈ.સ. ૧૯૮૨માં હું પીએચ.ડી. થઈ એ પછી નોકરી માટેની મારી આ પહેલી અરજી. અરજી કરી એ દિવસોમાં ક્યારેક ઘર-પરિવારમાં સ્થિર થયેલું મારું મન અજંપ થઈ ઊઠતું હતું. પણ પવન બદલાયો હતો, સુકાન ફેરવવાનું હતું. બાંધીને રાખેલાં સઢ હવે ખોલવાનાં હતાં…

Advertisements

5 thoughts on “મારી વિદ્યાયાત્રા-૧ : ઉષા ઉપાધ્યાય

  1. સ્વાગતમ સુ શ્રી ઉષા ઉપાધ્યાય
    આપની રસિક વિદ્યાયાત્રાએ અમારા કોલેજ જીવનના મધુરા દિવસોની યાદ કરાવી
    ધન્યવાદ

    Like

  2. કૂકરની સીટી, વઘારના છમકારા અને રોટલી વણતાં થતાં કાચની બંગડીઓના ખણખણાટ -શબ્દોની સાથે સાથે એ પતરાવાળા ઘરનું સુરેખ ચિત્ર નજર સામે ઉપસી આવે છે ઉષાબેન.

    Like

  3. માનસુખભાઈના શબ્દોમાં લખાયેલું ટાંકણું યોગ્ય જ છે.
    “બહુ સુંદર ભાષાકૌશલ્ય.. ભાષામાં સુંદર અલંકારો.. બહુ સરસ.. આ રસાળ શૈલીમાં લખાયેલી વધુ સાહિત્યિક વાતો વાંચવી ગમશે…”

    આવતી મુલાકાતે કેલિફોર્નિયામાં, આપની જોડે સત્સંગ કરવાનું ગમશે.

    Like

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s