જીપ્સીની ડાયરી-૩૯ (કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે)

1974- જિપ્સીનો `રણ પ્રવેશ’…

ત્રણ વર્ષ પંજાબમાં સેવા બજાવ્યા બાદ 1974માં મારી બદલી ભૂજ થઈ.

નસીબની બલિહારી જુઓ. અહીંની બટાલિયનના કમાન્ડંગિ ઓફિસર હતા… કર્નલ કે. કે.!

હું જ્યારે પોસ્ટંગિ પર ભૂજ ગયો ત્યારે હું તેમના કમાન્ડ નીચે નહોતો. મારી ઓફિસ અને રહેઠાણ બટાલિયનથી પાંચ કિલોમીટર દૂર હતાં, તેથી તેમની સાથે મારો અંગત સંપર્ક નહીંવત્ હતો. જોકે મારો `સ્વતંત્ર’ સેવાકાળનો આનંદ ક્ષણભંગુર નીવડ્યો. છ મહિનામાં મારું ડેપ્યુટી કમાન્ડન્ટના (મેજરના સમકક્ષ) હોદ્દા પર પ્રમોશન થયું. સ્ટાફ ઓફિસરની જગ્યા આસિસ્ટન્ટ કમાન્ડન્ટની હતી તેથી મારા સ્થાને પ્રભાકાંત નામના અફસર આવ્યા. મારે કે. કે.સાહેબના ઓપરેશન્સ ઓફિસર તરીકે જવું પડ્યું. શ્રીમતી કે. કે. તો ચાર વર્ષ પૂર્વે તેમને એકલા મૂકી પૂના ગયા હતા તે કદી પાછાં આવ્યાં નહીં. કે. કે. સાહેબ સિંગલ ઓફિસર્સ ક્વાર્ટર્સમાં રહેતા હતા. પારિવારિક અસંતોષ હોય કે સ્વભાવ-દોષ, કે. કે. સાહેબના અફસરો તેમના વ્યવહારથી ત્રાહીમામ્ પોકારતા હતા. કોઈ તેમને મળવા મેસમાં જતું નહીં અને તેમને કદી ઘેર ચા-પાણી માટે બોલાવતા નહોતા.

એક દિવસ તેઓ માંદા પડ્યા. માંદગીના બિછાને બે મહિના રહેવા છતાં તેમને આરામ ન થયો તેથી તેમણે રજા લંબાવી અને પૂના ગયા. ચારેક મહિના બાદ તબિયત સહેજ ઠીક થતાં તેમણે વોલન્ટરી રિટાયરમેન્ટ લીધી અને બટાલિયનનો ચાર્જ આપવા ભૂજ આવ્યા. એક અઠવાડિયા બાદ તેમને વિદાય આપવાનો સમય આવ્યો ત્યારે શિરસ્તા મુજબ અપાતી ડાઇનિંગ-આઉટ પાર્ટી આપવા બટાલિયનનો કોઈ અફસર તૈયાર નહોતો. દરેકને તેમના સ્વભાવની પ્રસાદી મળી ચૂકી હતી. સારા હોય કે ખરાબ, અંતે તો તેઓ મારા જૂના કમાન્ડન્ટ હતા. કમાન્ડંગિ ઓફિસર ગમે એટલો દુષ્ટ હોય, આખરે તે અમારી ટીમનો મુખી હતો. ગુજરાતમાં આપણે કદી પરંપરાગત ખાનદાની છોડી નથી. તેથી અનુરાધા તથા મેં મેસમાં તેમના માનમાં પાર્ટીનું આયોજન કર્યું. બટાલિયનના અફસરો, તેમની પત્નીઓ તથા મહારાજ શ્રી હિમ્મતસિંહજી અને ડો. રાજારામ જેવા ભૂજના અગ્રગણ્ય મોવડીઓને આમંત્રણ આપ્યું. બીજા દિવસે સવારના પહોરમાં શરમના માર્યા બધા અફસરો મારી ઓફિસમાં આવ્યા અને મને જણાવ્યું કે આ પાર્ટી બધા અફસરો તરફથી અપાય તો સારું. અમને કશો વાંધો નહોતો. બે દિવસ બાદ યોજાયેલી પાર્ટીમાં શહેરના અન્ય પ્રતિષ્ઠિત લોકો આવ્યા અને અમે સૌએ He is jolly good fellow ગાઈ અમે કર્નલ સાહેબને વિદાયગીરી આપી. નવાઈની વાત તો એ થઈ કે પાર્ટી બાદ તે રાત્રે તેમની બાજુના ક્વાર્ટરમાં રહેતા સિંગલ ઓફિસર ઉત્પલ ચૌધરીને બોલાવી તેમણે કહ્યું, `આ અફસર પ્રત્યે મને કોણ જાણે શા માટે ગેરસમજ અને પૂર્વગ્રહ થયો હતો. વિના કારણ મેં તેની સાથે સખ્તાઈ અને અન્યાય દર્શાવ્યાં. હવે મને થાય છે કે મારે તેને સમજવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈતો હતો.’

તેમણે મને કે અનુરાધાને અંગત રીતે કદી `sorry’ ન કહ્યું. અમને તેની અપેક્ષા નહોતી. એક ખરાબ સ્વપ્નની જેમ બટાલિયન તેમને ભૂલી ગઈ. અમે તેમને હજી યાદ કરીએ છીએ!

મારી નિયુક્તિ ઓપરેશન્સ ઓફિસર તરીકે હોવાથી મારે બોર્ડર પર અવારનવાર જવું પડતું. હેડકવાર્ટર્સથી અમારી ચોકીઓ પર જવા માટે પહેલાં ખાવડા જવું પડે. ત્યાંથી થોડા આગળ જઈએ તો ખારા પાણીની ખાડી પર `ઇંડિયા બ્રિજ’ આવે અને તેને પેલેપાર શરૂ થાય ખારો પાટ, તેમાં `તરતા’ બેટ અને ત્યાંની આખ્યાયિકાઓ.

ભૂજ સેક્ટરની સૌથી આગળની ચોકી વિગો કોટ પર પહેલી વાર જવાનો પ્રસંગ આવ્યો ત્યારે બટાલિયનના એજુટન્ટ (કમાન્ડંગિ ઓફિસરના સ્ટાફ ઓફિસર)એ મને કહ્યું, `સર, ધરમશાળા ચોકી અને વિગો કોટની વચ્ચે એક સ્થાનક આવે છે, ત્યાં ગાડી જરૂર રોકશો. ત્યાં રાખેલ પ્રસાદી અને મટકામાં રાખેલ પાણી આરોગ્યા વગર આગળ ના જશો. આ અહીંની પરંપરા છે.’ આ વાતમેં ધ્યાનમાં રાખી અને પરંપરા જાળવી. આગળ જતાં જ્યારે વિગો કોટ જોયો અને હું આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયો.

આપણી રણભૂમિ પણ વિચિત્ર છે. થારના રણમાં રાજસ્થાનના ડુંગરા જેવા રેતીના ઢૂવાની અહીં હારમાળા નથી. અહીં માઈલો સુધી સપાટ જમીન છે. જે ભાગ સૂર્યની ગરમીથી તપીને કઠણ બન્યો છે, તે શિયાળા અને ઉનાળા દરમિયાન ક્રિકેટના પીચ જેવો લીસો, સપાટ, સખત લાગે. વરસાદ પડે કે માટીના ઘડા બનાવવાની માટી જેવો નરમ થઈ જાય. જ્યાં બેટ છે તે જમીન ગામતળ જેવી હોય છે. કુલપતિ મુનશીએ `જય સોમનાથ’માં અમર કરેલ કચ્છના રણનું વર્ણન અહીં પ્રત્યક્ષ થાય! ગુજરાતના ઇતિહાસનો સાક્ષાત્કાર થશે તેની અપેક્ષાથી મારું મન ઉત્સુકતાથી તરબોળ થઈ ગયું હતું. મુનશીજી તો કદી રણમાં નહોતા ગયા, તેમ છતાં સાંઢણીસવાર સજ્જન તથા તેની સાંઢણી પદમડીવહુના અનુભવનું જે વર્ણન કર્યું હતું તે મેં અક્ષરશ: જાતે અનુભવ્યું અને કુલપતિ પ્રત્યે આદરથી મસ્તક નમી ગયું. રણવિસ્તારમાં બદલી થઈ ત્યારે મુનશીજીએ જે જે સ્થળોનો ઉલ્લેખ કર્યાે હતો તે જોઈને મન પ્રસન્ન થઈ ગયું. ખાસ તો વિગો કોટ જોઈને હું આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયો.

આ કોઈ સામાન્ય જગ્યા નહોતી. પ્રથમ દર્શનમાં જ ખ્યાલ આવી ગયો કે અહીં મહંમદ ગઝનીના જમાનાથી પણ જૂની – 4000 વર્ષ પુરાણી સરસ્વતી-સિંધુ ખીણની સંસ્કૃિતના હરપ્પા–મોહન-જો-ડેરોના સમકાલીન નાનકડા ગામના અવશેષ હતા. આખી ચોકી રાતી ઈંટના ભુક્કા પર ખડી કરવામાં આવી હતી! સ્કોટિશ ઇજનેરોએ હરપ્પાના અવશેષોની ઈંટોનો રેલવે-લાઇન બાંધવામાં ઉપયોગ કર્યાે હતો; સૈનિકોએ અજાણતાં રેતીની નીચે દબાયેલા આ પુરાતન ગામની ઈંટો પર ચોકી બાંધી હતી.

ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ વિગો કોટ એક જમાનામાં બેટ હતો એ તો સત્ય હકીકત છે. મારા માનવા પ્રમાણે ત્યાં હરપ્પાનું સમકાલીન ગામ હતું. સિંધુ-સરસ્વતી સંસ્કૃતિમાં maritime નગર-રાજ્ય હતાં. મહાનદીઓના સંગમમાં આવેલો વિગો કોટનો ટાપુ કદાચ તે સમયના વ્યાપારીઓની વખાર કે રહેઠાણ માટે વપરાતો હશે. સિંધુનાં શહેરો તથા ગામડાં અજાણ્યાં કારણોને લઈ ખાલી થયાં. કચ્છની વાત કરીએ તો સમયના વહેણમાં દરિયો પશ્ચિમ તરફ ખસતો ગયો તથા અનેક સદીઓના વંટોળિયામાં ઊડી આવેલી ધૂળની નીચે આ ગામ પણ દટાઈ ગયું હતું. આંતરરાષ્ટ્રીય સીમાની નજીક આ જગ્યા વ્યૂહાત્મક છે. અહીંથી માઈલો દૂર સુધી નિરીક્ષણ કરવા ઉપરાંત સીમા પારથી આવતા-જતા અવૈધ માનવસંચાર પર કાબૂ કરી શકાય તેવું આ સ્થાન છે. છાડબેટને પાકિસ્તાનને હવાલે કરવાના ભારત સરકારના નિર્ણય બાદ આ સ્થળનું મહત્ત્વ એકદમ વધી ગયું હતું. આ પુરાતન સ્થાનની નીચે શું છે તેનો કોઈને ખ્યાલ નહોતો. પુરાતત્ત્વવિદ અહીં સુધી પહોંચી શક્યા નહોતા. રણની સમતળ જમીનની વચ્ચે આવેલી આ ઊંચી જમીનમાં બંકર અને મોરચાઓ ખોદવા ઉપરાંત જવાનોને રહેવા માટે બૅરેક પણ બાંધી શકાય તેવી આ જમીન હોવાથી 1948માં સેન્ટ્રલ રિઝર્વ પોલીસે અહીં ચોકી સ્થાપી હતી. ત્યાર પછી તેનો હવાલો ગુજરાતની એસ.આર.પી.પાસે ગયો અને 1965 બાદ બીએસએફને તેનો કબજો મળ્યો.

હું ચોકી પર ગયો ત્યારે ચોકીની ચારે તરફ તાંબાના સિક્કાના અવશેષ જેવી કાટ ચડેલી લીલા રંગની પથરી વેરાયેલી હતી. આજુબાજુ સફેદ કરચ વીખરાયેલી જોવા મળી. અમારા સૈનિકોના માનવા પ્રમાણે આ અનેક વર્ષ પહેલાં રણમાં મરેલા પ્રાણીઓનાં હાડકાંની કરચ હતી.

ચોકીમાં પ્રવેશ કરતાં ત્યાંના વાતાવરણમાં મને એક વિચિત્ર અનુભૂતિ થઈ. જાણે અહીં એક અદૃશ્ય વસ્તી હાજર હતી! મેં પુરાતત્ત્વશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યાે નહોતો, પરંતુ ઇતિહાસનો વિદ્યાર્થી હતો. મહંમદ ગઝનવીની સોમનાથ પરની 17 ચઢાઈઓમાં રણના આ માર્ગનો તેણે સુધ્ધાં ઉપયોગ કર્યાે હતો. ગમે તે હોય, પણ આ કોઈ અતિપુરાણી જગ્યાના અવશેષ છે એમાં કોઈ શંકા નહોતી.

1968માં બનાસકાંઠામાં મારી પ્રથમ બદલી થઈ હતી ત્યારે કચ્છ વિસ્તારની બીએસએફ બટાલિયનના અફસરો સાથે અમારી મુલાકાત હંમેશાં થયા કરતી. તેમાંના એક હતા પુષ્કર-રાજસ્થાનના મધુસૂદન પુરોહિત. 1969માં થયેલી એક મુલાકાતમાં તેમણે મને જે વાત કહી હતી તે હું ભૂલ્યો નહોતો. મધુભાઈ જ્યારે આ ચોકીના કંપની કમાન્ડર હતા ત્યારે તેમના પિતાજી તેમની સાથે અહીં કેટલોક વખત રોકાયા હતા. સિનિયર પુરોહિત અત્યંત ધાર્મિક પ્રકૃતિના સ્પિરિચ્યુઆલિસ્ટ હતા. તેમણે મધુભાઈને કહ્યું, `અહીં સદીઓ જૂના અનેક આત્માઓનો નિવાસ છે. હું તેમને પ્રત્યક્ષ જોઈ શકું છું. તેમની મુક્તિ માટે તમારે કંઈક કરવું જોઈશે. બને તો અહીં એકાદ યજ્ઞ કરાવજો.’

આ વાતને હું ભૂલ્યો નહોતો. કદાચ આ કારણે મને પેલી વિચિત્ર અનુભૂતિ થઈ આવી હતી.

હું વિગો કોટ ગયો ત્યારે ચોકીના કંપની કમાન્ડર રજા પર હતા. તેમનો ચાર્જ ભારદ્વાજ નામના સબ-ઇન્સ્પેક્ટર પાસે હતો. ભારદ્વાજ લખનૌ યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસના વિષય સાથે સ્નાતક હતા. તેમની સાથે બે દિવસ રોકાયા બાદ હેડકવાર્ટર્સ ભૂજ પાછા ફરતાં પહેલાં મેં તેમને આ ચોકી વિશેની મારી ધારણા વિશે વાત કરી. તેમને ચોકીના એક ખૂણામાં ખોદકામ કરવાની સૂચના આપી. ખોદકામનું જે પરિણામ આવે તેની મને ખબર કરવાનું જણાવ્યું.

બીજા દિવસની મધરાતના સમયે મને ભારદ્વાજનો ટેલિફોન આવ્યો. `સર, કસમયે ફોન કરું છું તો માફ કરશો. ચોકીમાં અત્યારે થોડી ગડબડ થઈ ગઈ તેનો રિપોર્ટ આપવા ફોન કર્યાે છે. આમ તો ચિંતા કરવા જેવું કશું નથી, કારણ કે હવે બધું થાળે પડી ગયું છે.’

મધરાત બાદ ચોકીમાં ગરબડ થયાની વાત સાંભળી હું ચોંકી ગયો. ચોકીમાં કોઈ અકસ્માત અથવા સીમા પર કોઈ બનાવ થયા વગર આટલી રાત્રે ભારદ્વાજ ફોન ન કરે. ફોન પર તેમણે મને જે વિગત આપી તેને આ યુગમાં માની ન શકાય, પણ અહીં તો મને જે રિપોર્ટ મળ્યો તેની ટૂંક નોંધ આપું છું.

મારી સૂચના પ્રમાણે ભારદ્વાજે ચોકીમાં ખોદકામનું કામ હવાલદાર પાંડેની નિગરાણી નીચે ચાર જવાનોને સોંપ્યું હતું. ટુકડીને સૂચના આપવામાં આવી હતી કે તેમણે દોઢ મીટર પહોળો, બે મીટર લાંબો અને એટલો જ ઊંડો ટ્રેન્ચના આકારનો ખાડો ખોદવો. દોઢ-બે મીટરની ઊંડાઈ પર તેમને પ્રાણીના આકારનું માટીનું (terra cotta) રમકડું મળ્યું. હરપ્પાના અવશેષોની છબીઓને મળતું આ રમકડું હતું. સાથે થોડા માટીના વાસણના ટુકડા જેવી વસ્તુઓ પણ મળી. થોડું વધુ ખોદકામ કરતાં તેમને જર્જરિત થયેલા બે માનવ અસ્થિ-કંકાલના અવશેષ મળ્યા. પાંડેએ તરત કામ રોકાવ્યું અને ભારદ્વાજને ખબર કરી. ભારદ્વાજે ત્યાં જઈને આ કબર/ખાડો પુરાવી દીધો.

ચોકીમાં જવાનો ડ્યૂટીના સમય બાદ તેમનાં બંકરમાં આરામ કરે. મધરાતે પાન્ડેની ટુકડીના જવાનોએ પગ પછડાવાનો અને કણસવાનો અવાજ સાંભળ્યો અને તેઓ સફાળા જાગી ગયા. ફાનસની વાટ ઊંચી કરતાં જણાયું કે પાન્ડે ફાટી આંખે છત તરફ તાકી રહ્યા હતા. તેમના ગળામાંથી અસ્ફુટ અને ઘોઘરા અવાજે કણસવાનો અવાજ આવતો હતો. તેમના બન્ને હાથ તેમના ગળાની નજીક કશું પકડવાનો પ્રયત્ન કરતા હોય, તેવું લાગતું હતું. બેહોશીમાં તેમના પગ જમીન પર પછાડતા હતા. આ જોઈ જવાનોએ ભારદ્વાજને બોલાવ્યા.

મિલિટરીના દરેક થાણામાં એક પ્રાર્થનાસ્થાન હોય છે. ત્યાં પૂજા કરવા માટે સાત્ત્વિક પ્રકૃતિના એક જવાનની ડ્યૂટી લગાવવામાં આવે છે. આ ચોકીમાં પણ એક જવાનને આ કામ સોંપવામાં આવ્યું હતું. આ જવાન પાન્ડેની નજીક ગયો, અગરબત્તી સળગાવી અને પ્રાર્થના શરૂ કરી. બીજા જવાનો પણ તેની સાથે જોડાયા. થોડી વારે પાન્ડે ભાનમાં આવ્યા. ગભરાટને કારણે તેમનું શરીર ધ્રૂજતું હતું. તેમણે જે વાત કરી, તે આ પ્રમાણે હતી:

`શું વાત કરું, સાહેબ? પરોઢિયે મારી ટુકડીની સેન્ટ્રી ડ્યૂટી હતી તેથી જમીને વહેલો સૂઈ ગયો. ઘેરી નીંદરમાં હતો પણ અચાનક ઊંઘ ઊડી ગઈ. મેં જોયું તો મારી પાસે બે સ્ત્રીઓ ઊભી હતી. તેમાંની એક વૃદ્ધ હતી અને એક યુવાન. યુવાન સ્ત્રી અત્યંત ગુસ્સામાં હતી. મારો ઊધડો લેતી હોય તેમ ઊંચા અવાજે બોલવા લાગી અને મારી છાતી પર ચઢી બેઠી. તે મારું ગળું દબાવતી ગઈ અને વિચિત્ર ભાષામાં કંઈક કહેતી હતી. તેની પાછળ વૃદ્ધા શાંતિથી ઊભી હતી. હું તો કંઈ પણ કરવા કે બોલવાની શક્તિ ખોઈ બેઠો હતો. પૂજારી આવ્યો, તેણે ધૂપસળી પેટાવી અને પ્રાર્થના કરી ત્યારે તેઓ અહીંથી ગઈ. સાહેબ, આ જગ્યામાં “રૂહ”નો (આત્માઓનો) વાસ છે. તેમની ઘોર ખોદી તેથી તેઓ મને મારી નાખવા માગતી હતી. મહેરબાની કરી મને બીજી ચોકી પર મોકલી આપો. મારે અહીં નથી રહેવું.’

ત્રણેક દિવસે અમારું ટેંકર વિગો કોટને પાણી દઈ પાછું ફર્યું ત્યારે તેમાં બેસી હવાલદાર પાંડે કબરમાંથી મળેલી વસ્તુઓ લઈ ભૂજ આવ્યા. તેમનો ડર હજી સુધી તેમના ચહેરા પર દેખાતો હતો. તેમણે આણેલ માટીનું રમકડું બટાલિયનના ક્વાર્ટરમાસ્ટર (મિલિટરીના ભંડારના સ્ટોરકીપર અધિકારી)ને સોંપી વસ્તુઓ ભૂજના મ્યુિઝયમમાં મોકલવાનો હુકમ કર્યાે. તે વખતે મને લાગ્યું ખોદકામ કરતી વખતે નીકળેલા હાડપિંજર જોઈ પાન્ડે કદાચ વિકલ થઈ ગયા હતા. તેમને થયેલો અનુભવ દુ:સ્વપ્ન સિવાય બીજું શું હોઈ શકે?

છ મહિના બાદ…

દર વર્ષે અમારી બટાલિયનનું ઇન્સ્પેક્શન થાય. મિલિટરીનાં ઇન્સ્પેક્શન એટલી ઝીણવટથી થતાં હોય છે કે નાની સરખી ઊણપ નીકળે તો તેનો ઉલ્લેખ રિપોર્ટમાં નોંધાય.

જૂની વાત છે: 1969માં બનાસકાંઠા-પાકિસ્તાન સરહદ પર આવેલી મારી એક પ્લૅટૂનની ચોકીમાં જવાનોની બૅરેકમાં ચકલીઓના માળા હતા. સાફ સફાઈ કરતી વખતે તે કાઢી નાખવા જોઈએ, પણ તેમાં બે દિવસ પહેલાં જન્મેલા બચ્ચાં હતાં. જવાનોને દયા આવી તેથી તેમણે માળા રહેવા દીધા. પૂરી સફાઈ કર્યા બાદ પણ ઇન્સ્પેક્શનના સમયે ચકલી બ્રિગેડિયર સાહેબના માથા પરથી ઊડીને માળામાં ગઈ અને તેમાંથી બે-ત્રણ તાંતણા જમીન પર આવીને પડ્યા. જવાનોનાં રહેઠાણ પણ હોસ્પિટલના વોર્ડની જેમ સ્વચ્છ હોવા જોઈએ. બ્રિગેડિયરે આ કચરાની વિપરીત નોંધ લીધી. અમારા સી. ઓ.એ તે ઘડીએ મારા પ્લૅટૂન કમાન્ડર તથા તેમના 30 જવાનોને રણમાં પચાસ કિલોમીટર પગપાળા માર્ચ કરવાની સજા આપી. સ્વચ્છતા અને આરોગ્યના પાલનમાં થયેલી કોઈ ક્ષતિ માફ કરવામાં આવતી નથી. આ વખતે પણ ઇન્સ્પેક્શન આ જ બ્રિગેડિયર કરવાના હતા, તેથી અરવિંદે આગળની ચોકીઓ તેમના ઇન્સ્પેક્શન માટે તૈયાર છે કે નહીં તે જાતે જોવાની જવાબદારી લીધી. મોડી રાતે અરવિંદ પાછા આવ્યા ત્યારે હું ઓફિસમાં જ હતો. તેમણે જે વાત કહી તે સાંભળી હું અવાક થઈ ગયો.

એક દિવસમાં ચાર ચોકીઓનું નિરીક્ષણ કરવાનું હતું તેથી અરવિંદ સવારના ચાર વાગ્યે ભૂજથી નીકળી ગયા હતા. અગ્રિમ ચોકીના રસ્તે આવેલી હવાલદારની દેરી પર પાછા વળતાં રોકાઈશું એવી ધારણા કરી તે રોકાયા નહીં. ચોકીનું નિરીક્ષણ કરીને તેઓ પૂર્વદિશામાં આવેલ ચોકી પર જવા નીકળ્યા, પણ ઉતાવળમાં તેમને યાદ ન રહ્યું કે દેરીએ રોકાવાનું રહી ગયું હતું.

કચ્છના મોટા રણમાં જ્યાં ખારો પાટ કે રેતીના ઢૂવા (sand dunes) નથી હોતા ત્યાં જમીન સાવ સપાટ – જાણે આસ્ફાલ્ટની સડક ન હોય! અરવિંદ પોતે પૂરપાટ જીપ ચલાવી રહ્યા હતા – લગભગ 60 કિલોમીટરની ઝડપે. અચાનક શું થયું, તેમની જીપ અધ્ધર ઊંચકાઈ ગઈ અને ગુલાંટ ખાઈને ઊંધી પડી ગઈ. ચારે પૈડાં આકાશ તરફ હતાં અને હવામાં ફરી રહ્યાં હતાં. હેબતાઈ ગયેલા અરવિંદે સૌ પ્રથમ જોયું કે પોતાના અને સાથી સૈનિકોના હાથ-પગ સાબૂત હતા. ગાડીની ચાવી ફેરવી એંજિન બંધ કર્યું અને ઘસડાઈને બહાર નીકળ્યા. જીપમાં પ્રવાસ કરનારાઓને સાવ સામાન્ય ઈજા થઈ હતી. મહામહેનતે બધાએ મળી જીપ સવળી કરી. જમીન સમતળ જ હતી. ચીલા પર કોઈ પ્રકારનો અવરોધ નહોતો. બપોરનો ધોમ ધખતો હતો. આવામાં મૃગજળની અસર તીવ્રતાથી વર્તાતી હતી. દૂરથી જીપ મોટી ટ્રક જેવી ભાસે અને હરણ ઊંટ જેવડા દેખાય. અરવિંદે દક્ષિણ દિશામાં જોયું તો હવાલદારની દેરી ઊંચા દેવાલય જેવી દેખાતી હતી – જાણે તેમને આહ્વાન આપી રહી હતી.

`નરેન, આને અંધ:શ્રદ્ધા, વહેમ જે કહેવું હોય તે કહો પણ મને જે અનુભવ થયો તેને હું કોઈ પ્રકારે સમજી શક્યો નથી. હું પોતે એવા પરિવારમાં જન્મ્યો છું જેમાં અંધશ્રદ્ધાને સ્થાન નહોતું. હું બચપણથી મારા કાકા – જેઓ દિલ્હીના વિખ્યાત ન્યુરોસર્જન છે, તેમને ત્યાં મોટો થયો. મેં દિલ્હી યુનિવર્સિટીમાં વિજ્ઞાનની ડિગ્રી મેળવી છે. લશ્કરી સેવા દરમિયાન દુર્ગમ પ્રદેશમાં પણ રહી આવ્યો છું, પણ આવો અનુભવ કદી નથી થયો. તમે આને શું માનશો? ચમત્કાર? રૂઢ થયેલી માન્યતાનો પરચો? કે કેવળ અકસ્માત? જ્યાં આ બનાવ બન્યો, તેનું મેં નિરીક્ષણ કર્યું હતું ત્યાં કોઈ ખાડા ટેકરા નથી. જે ચીલા પર હું જીપ ચલાવી રહ્યો હતો તે ટેનિસ કોર્ટ જેવો સપાટ હતો. તેમાં મારી જીપને ઊંધી થઈ જવાનું શું કારણ હોઈ શકે?’

હું અરવિંદની સાથે નહોતો તેમ છતાં તેમની વાત પર અવિશ્વાસ કરવા જેવું કોઈ કારણ મારી પાસે નહોતું. અરવિંદ વૈષ્ણવ આગળ જતાં અમારા દિલ્હીમાં આવેલ ફોર્સ હેડક્વાર્ટર્સમાં મેજર જનરલના હોદ્દા પર પહોંચીને નિવૃત્ત થયા અને ત્યાર બાદ ઉત્તરાંચલના પબ્લિક સર્વિસ કમિશનના સભ્ય તરીકે કામ કર્યા બાદ હાલ દિલ્હીમાં રહે છે.

વહ કૌન થી? (ભાગ 3)

ત્રણેક મહિનાનો સમય વીત્યો. અરવિંદને વાર્ષિક રજા પર જવાનું થયું અને બટાલિયનનો ચાર્જ મારી પાસે આવ્યો.

એક દિવસ મને રિપોર્ટ મળ્યો કે એક રહસ્યમયી સ્ત્રી ટપકેશ્વરીના અવાવરુ વગડામાંથી મહિનામાં કોઈક વાર રાતના બાર-એક વાગ્યાના સુમારે બટાલિયનના વિસ્તારમાં આવે છે અને અમારી દસ પથારીવાળી હોસ્પિટલની કોરિડોરમાંથી નીકળી હાલમાં ખાલી પડેલા સિંગલ ઓફિસરના બાશામાં જઈ કેરા રોડની પાર વગડામાં જાય છે. આવું લાંબા સમયથી ચાલી રહ્યું છે. મેં અમારા કમ્પાઉન્ડરને બોલાવીને પૂછ્યું તો તેણે કહ્યું કે બે વર્ષ પર તે અહીં પોસ્ટંગિ પર આવ્યો ત્યારથી આ સિલસીલો ચાલુ છે. તેણે ચાર્જ લીધો ત્યારે તેને કહેવામાં આવ્યું હતું કે આ એક ભૂત છે અને તેને રોકવાનો પ્રયત્ન કરશે તો તે જરૂર મોતને નિમંત્રણ આપવા જેવું છે. તે આવ્યો ત્યારથી મહિનાના અમુક દિવસોએ આ યુવાન બહેન મધરાતના હોસ્પિટલની કોરિડોરમાંથી નીકળતાં દેખાય છે. જ્યારે તે આવે છે ત્યારે તેમની આંખો એક દિશામાં સ્થિર રહે છે. આસપાસ કોઈ ઊભું હોય તો તેની તેમને તમા નથી હોતી અને એક પોટલું છાતી પર દબાવીને ધીરે ધીરે ઉજ્જડ વગડા તરફ નીકળી જાય છે.

મેં કમ્પાઉન્ડરને સૂચના આપી કે હવે ક્યારેય આ બહેન દેખાય તો મને તેની જાણ કરે. કેટલાક દિવસ બાદ રાત્રે બાર વાગ્યાના સુમારે હોસ્પિટલના ડ્યૂટી કમ્પાઉન્ડરનો ફોન આવ્યો: `સાહેબ, જલદી આવો તો તમે આ બહેનને જોઈ શકશો.’

હું દૂર રહેતો હતો તેથી હોસ્પિટલ પહોંચવામાં મોડું થયું તેથી આ રહસ્યમયી મહિલાને હું જોઈ ન શક્યો, પરંતુ હોસ્પિટલમાં હાજર હતા તે પાંચ પેશન્ટ, કમ્પાઉન્ડર અને બે હથિયારબંધ સેંત્રી – બધાએ ભારપૂર્વક કહ્યું કે આ બહેન તેમની સાવ નજીકથી નીકળી ગયાં હતાં. મેં દરેકની જુદી જુદી પૃચ્છા કરી અને દરેકે કરેલું આ બહેનનું વર્ણન નાનામાં નાની વિગત સુધી એક સરખું હતું.

કેટલાક મહિના બાદ મારી ભૂજથી બદલી થઈ. ત્યાર બાદ સાંભળ્યું કે ભૂજનો વિસ્તાર ઘણો વધી ગયો. જ્યાં વગડો હતો ત્યાં વસ્તી થઈ ગઈ છે. 1967થી ભટકતાં આ બહેન હજી પણ કોઈને દેખાય છે કે કેમ તે જાણવાનો કોઈ માર્ગ નથી. જ્યાં સુધી કોઈ આની પ્રત્યક્ષ તપાસ કરી નિવેડો ન લાવે ત્યાં સુધી મારા માટે તો આ રહસ્ય જ રહેશે.

2 thoughts on “જીપ્સીની ડાયરી-૩૯ (કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે)

  1. great humanitarian and Gujarati culture you shown to K.K. and at last he expressed his regret in misunderstanding/Bias for you.:”પાર્ટી બાદ તે રાત્રે તેમની બાજુના ક્વાર્ટરમાં રહેતા સિંગલ ઓફિસર ઉત્પલ ચૌધરીને બોલાવી તેમણે કહ્યું, `આ અફસર પ્રત્યે મને કોણ જાણે શા માટે ગેરસમજ અને પૂર્વગ્રહ થયો હતો. વિના કારણ મેં તેની સાથે સખ્તાઈ અને અન્યાય દર્શાવ્યાં. હવે મને થાય છે કે મારે તેને સમજવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈતો હતો.’”
    VADADA NA RAHSYO- were quite Authentic as you experienced or by your colleagues.

    Like

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s