ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૦

પ્રકરણ ૧૦: મુંબઈમાં ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની

 પ્રકરણ ૬માં આપણે જોયું કે મિડલટન ૧૬૧૨માં સૂરત આવ્યો ત્યારે ત્યાં કંપનીની ફેક્ટરી પર મોગલ હાકેમે તાળાં મારી દીધાં હતાં. મિડલટન ત્યાંથી નીકળ્યો પણ રાતા સમુદ્રમાં એણે હિન્દુસ્તાની જહાજો લૂંટી લીધાં. તે પછી એ દાભોળ અને બીજાપુર ગયો. નજીકમાંબોન બાઇયા’ (બોન એટલે ટાપુ)ની પોર્ચુગીઝ વસાહત પણ હતી. એ કોઈને આકર્ષે એવું સ્થાન તો નહોતું પણ આ ટાપુ ઇતિહાસમાં દાભોળ અને બીજાપુર કરતાં વધારે મહત્વનો બની ગયો. પોર્ચુગીઝો એનેબોમ્બાઇમકહેતા. આ બોન બાઇયા ટાપુ એ જ આપણું જાણીતુંબૉમ્બે’!

૧૫૩૪થી ૧૬૬૧ સુધી સાત ટાપુઓનો સમૂહ, બોન બાઇયા, પોર્ચુગીઝોના હાથમાં હતો. ચૌદમી સદીથી એ ગુજરાતના મુસ્લિમ શાસકો પાસે ૧૫૩૪ સુધી રહ્યો. પરંતુ મોગલ બાદશાહ હુમાયુંનું જોર વધતું હોવાથી સુલતાન બહાદુર શાહે ડરના માર્યા વસાઈની સંધિ કરીને આ ટાપુસમૂહ અને વસાઈ પોર્ચુગીઝોને આપી દીધાં. (Bombay_Portuguese). પોર્ચુગીઝો ત્યાં ૧૬૬૧ સુધી રહ્યા.

૧૬૬૨માં ઇંગ્લૅંડના રાજા ચાર્લ્સ બીજાએ પોર્ટુગલની રાજકુમારી કૅથેરાઇન (કૅથેરાઇન ઑફ બ્રૅગાન્ઝા) સાથે લગ્ન કર્યાં ત્યારે પોર્ટુગલના રાજા જ્હોન ચોથાએ મુંબઈ (બોન બાઇયા) ટાપુ ચાર્લ્સને દાયજામાં આપી દીધો.

રાજામહારાજાઓના વિવાહ સંબંધોમાં રાજકારણ પણ હોય જ છે. ઇંગ્લૅંડ અને પોર્ટુગલ બન્ને રોમન કૅથોલિક દેશો હતા. આજે પણ મુંબઈમાં પોર્ચુગીઝોએ બનાવેલાં રોમન કૅથોલિક ચર્ચો જોવા મળે છે. હિંદુસ્તાનના તેજાના અને મસાલાઓ અને કાપડના વેપારમાં ઇંગ્લૅંડ, પોર્ટુગલ અને ડચ (નૉર્વેની) ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીઓ હતી. ડચ રોમન કૅથોલિક નહોતા એટલે ઇંગ્લૅંડ અને પોર્ટુગલે સંતલસ કરીને ડચ કંપનીને દૂર રાખવાની સમજૂતી પણ કરીપોર્ટુગલે મુંબઈ સોંપ્યું ત્યારેવ્હાઇટહૉલબોમ્બે સંધિ થઈ એમાં એક ગુપ્ત શરત એ પણ હતી કે બ્રિટન ભારતમાં પોર્ટુગલની વસાહતોનું પણ રક્ષણ કરશે.

આમ, ભારતમાં મુંબઈ સૌથી પહેલો બ્રિટિશ પ્રદેશ બન્યું. પરંતુ સંધિ પ્રમાણે જ્યારે રાજાના પ્રતિનિધિઓ મુંબઈનો કબજો લેવા ગયા ત્યારે માથાફોડ થઈ. પોર્ટુગલનો વાઇસરોય પણ એમની સાથે હોવા છતાં મુંબઈના પોર્ચુગીઝ ગવર્નરે ગોવામાં એના ઉપરી અધિકારીઓને પૂછ્યા વિના મુંબઈ સોંપવાની ના પાડી દીધી. બીજી બાજુ પોર્ચુગીઝ વાઇસરૉયે પણ સવાલ ઊભો કર્યો કે માત્ર મુંબઈ જ આપવાનું હતું કે સમુદ્ર પૂરીને બનાવેલી જમીન પણ? બ્રિટને પોર્ટુગલની વસાહતોનું રક્ષણ પણ કરવાનું હતું એટલે બ્રિટિશ સૈનિકો પણ રાખવાના હતા. કબજો લેવા જનારા સાથે ૪૦૦ સૈનિકો હતા. પણ મુંબઈનું કંઈ ઠેકાણું પડતું નહોતું એટલે એમણે સૂરત પાસે સુવાલી ગામે જહાજ લાંગર્યું, પણ મોગલોએ એમને ત્યાંથી ભગાડ્યા. ગોવાની પાસે અંજેદિવા નામના વેરાન ટાપુ પર એમણે ધામા નાખ્યા પણ ત્યાં સ્કર્વી ફેલાયો અને ૪૦૦માંથી માત્ર ૯૭ સૈનિકો જીવતા બચ્યા. આમ, ચાર્લ્સ બીજાને મુંબઈ મળ્યું તો ખરું પણ એને સાચવવું એ ઘરમાં સફેદ હાથી બાંધ્યા જેવું હતું. વીસેક માઇલના આ વિસ્તારમાં જમીન કરતાં પાણી વધારે હતું.

મુંબઈ લીલામમાં

૧૬૬૮માં ચાર્લ્સે મુંબઈથી પીછો છોડાવવાનું નક્કી કરતાં એની જાહેર ચડાખડી થઈ. બોલી બોલનારામાં કંઈક સધ્ધર અને ખરેખર રસ હોય તેવા લોકો તો ભાગ્યે જ હતા, પરંતુ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની આગળ આવી. મુંબઈ એને પટ્ટેથી મળ્યું. દર વર્ષે ૩૦મી સપ્ટેમ્બરે કંપનીએ રાજાની તિજોરીમાં ૧૦ પૌંડની કિંમતનું સોનું પટ્ટાના ભાડા તરીકે ચુકવવાનું હતું. આ કાયમી પટ્ટો હતો. હવે, કંપની ભવિષ્યનાબ્રિટિશ ઇંડિયાની આદિ કસ્ટોડિયનસંરક્ષકબની. બધી કાનૂની કાર્યવાહી કરનારા કંપનીના એક નોકર જેરલ્ડ ઑન્જિયરને મુંબઈનો સ્થાપક માનવામાં આવે છે. એ સૂરતની ફૅક્ટરીનો પ્રેસીડેન્ટ હતો અને એ દાવે મુંબઈનો ગવર્નર પણ બન્યો.

જો કે, આટલું કર્યા પછી પણ કંપનીને લાગતું હતું કે વેપાર કરવો અને એક પ્રદેશનો વહીવટ કરવો, એ બે એક વાત નહોતી. મુંબઈ લઈને માથાનો દુખાવો વહોરી લીધો હતો. સૂરતમાં તો ફૅક્ટરી હતી. ભરચક્ક ગોડાઉનો હતાં, શહેરના બગીચાઓમાં પિકનિક પણ કરી શકાતી. વેપાર માટે પણ મુંબઈ અનુકૂળ નહોતું. આબોહવા એવી ખરાબ કે ક્યારે માણસ બીમાર પડી જાય અને રામશરણ થઈ જાય તે જ નક્કી નહોતું. યુરોપિયનોની બચવાની શક્યતા બેત્રણ ચોમાસાથી વધારે નહોતી. કંપનીના ડૉક્ટર ફ્રાયરે કહ્યું કે કંપનીના માણસો પોર્ચુગીઝોએ જેલીફિશમાંથી બનાવેલો દારૂ પીને અને એમની ઊતરતી કક્ષાની સ્ત્રીઓની સંગત કરીને મરી જાય છે! એટલે ઇંગ્લૅંડથી સ્ત્રીઓ મોકલવાનું શરૂ થયુંએમને બે જોડી કપડાં અને મફત ખાવાપીવાનું અપાતું. જો કે એની બહુ જરૂર ન પડી કારણ કે ત્યાં રહેનારા એમને પરણી જવા લાગ્યા હતા!

મુંબઈનો વિકાસ

મુંબઈનો એક મોટો લાભ હતો. અહીં બ્રિટનના કબજામાં જમીન હતી, જ્યારે સૂરતની ફૅક્ટરીનું ભાડું ચુકવવું પડતું. સૂરતમાં તો મોગલો નારાજ ન થઈ જાય તેનું ધ્યાન રાખવું પડતું. એટલે બ્રિટનથી આવીને મુંબઈમાં વસતા લોકો અહીં ઘર બાંધવા લાગ્યા. ઘર સાથે નાળિયેરીની વાડીઓ પણ બની. આમ મનેકમને મુંબઈનો વિકાસ થવા લાગ્યો. ૧૬૬૮માં કંપનીએ કબજો સંભાળ્યો ત્યારે આ ટાપુની વસ્તી દસેક હજારની હતી. એમાં મુખ્યત્વે તો માછીમારી પર ગુજરાન ચલાવનારા કોળીઓ હતા (આજે પણ છે). પરંતુ ૧૬૮૮માં, એટલે કે વીસ જ વર્ષમાં, વસ્તી વધીને સાઠ હજાર પર પહોંચી ગઈ અને એમાં અંગ્રેજોની મોટી સંખ્યા હતી.

 

જેરલ્ડ ઑન્જિયર ૧૬૬૯થી ૧૬૭૭ સુધી સૂરતનો પ્રેસીડન્ટ અને મુંબઈનો ગવર્નર રહ્યો. તે પછી મુંબઈ સૂરતની ફૅક્ટરીના પ્રેસીડન્ટ જ્હૉન ચાઇલ્ડને અધીન હતું. ચાઇલ્ડ મુંબઈમાં કંપનીનો ગવર્નર પણ હતો. એણે મુંબઈમાં નાગરિક સરકાર જેવી વ્યવસ્થા પણ કરી. સૌ પહેલાં તો એણે મૅજિસ્ટ્રેટ કોર્ટો પર પોતાનું નિયંત્રણ સ્થાપ્યું અને એમના ઉપર એકસુપ્રીમ કોર્ટબનાવી અને પહેલી વાર ભારતમાં જ્યૂરી પદ્ધતિ અમલમાં આવી. ચાઇલ્ડે સુપ્રીમ કોર્ટના જજને આદેશ આપ્યો કે એ પોતાના પદનું ગૌરવ જાળવી રાખે અને પક્ષપાત ન કરે; તેમ જ લેભાગુ વકીલોને દૂર રાખે. આ સાથે ન્યાયતંત્ર અને વહીવટીતંત્ર, બન્ને પાંખોને અલગ પાડવાનું જરૂરી બની ગયું. મોગલો હસ્તકના પ્રદેશો કરતાં આ સાવ જુદું હતું.

Advertisements

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s