હેલ્થ એન્ડ કેર ફાઉન્ડેશનના પડદા પાછળના ચહેરા (ડો. ભરત ભગત) –૭

અગર માનો ઈશ્વરે બધું આપી દીધું ઉપર નીલ આકાશનીચે લીલી ધરતી આપી દીધી છે.

 

 

 

 

 

 

 

      ડો. સુભાષ આપ્ટે

પૂછું હું જીવીશ કઈ રીતે ઈશ્વરે એ દોસ્ત,

મને તારું સરનામું આપી દીધું.

ટૉલ્સ્ટૉયની એક સુંદર વાર્તા છે “ જ્યાં પ્રેમ છે ત્યાં ભગવાન છે.”

માર્ટીન નામનો એક ભક્તિભાવભર્યો મોચી રોજ ઈસુની પ્રાર્થના કરીને જ પોતાનું કામ શરૂ કરે. એક દિવસ એને ઇચ્છા થઈ કે ખુદ ઈસુ એના ઘરે આવે. એક રાત્રે એણે એક ગેબી અવાજ સાંભળ્યો : “કાલે તું બારીની બહાર જોજે હું જરૂર આવીશ. જ્યારે એ સવારે જાગ્યો ત્યારે એને ખાત્રી ન હતી કે આ અવાજ એને સંભળાયો હતો કે એ માત્ર સ્વપ્ન હતું. છતાંયે એણે એ દિવસે બારી બહાર જોતા રહેવાનો નિર્ણય કર્યો.

એણે જોયું કે એક ગરીબ માણસ સવારના પહોરમાં સ્ટોરના દરવાજા આગળ પડેલા “સ્નો” ને સાફ કરતાં કરતાં ધ્રુજી રહ્યો હતો. માર્ટીને એને પોતાના ઘરમાં બોલાવી ગરમ કૉફી પાઈ. આ દરમ્યાન માર્ટીનની નજર બારીની બહાર જ હતી. પેલા ગરીબ માણસે ઇંતેજારી વ્યકત કરી કે એ શા માટે આમ બહાર જોઈ રહ્યો છે ત્યારે માર્ટીને બધી જ વાત કરી. ગરીબ માણસની આંખમાં આંસુ હતાં. થોડા સમય બાદ માર્ટીને જોયું કે એક સ્ત્રી પરાણે પરાણે એના જિદ્દી અને ખૂબ ૨ડતા બાળકને લઈને જઈ રહી હતી. માર્ટીને બંનેને બોલાવ્યા. ગરમ સૂપ આપ્યો અને બાળકને નાસ્તો પણ સાથે સાથે રમકડાંયે આપ્યાં. સાંજ પડતાં એણે જોયું કે એક સફરજન વેચનારી સ્ત્રી એક નાના બાળકને એના ટોપલામાંથી એપલ ચોરવા બદલ ધમકાવતી હતી. માર્ટીને બંનેને બોલાવ્યા – સમજાવ્યા અને એ સ્ત્રીને સફરજનના પૈસા પણ આપ્યા.

રાત્રે માર્ટીન સૂતાં પહેલાંની પ્રાર્થના માટે બાઇબલ ખોલીને બેઠો ત્યાં જ એને અંધારા ખૂણામાંથી અવાજ સંભળાયોઃ “ માર્ટીન, માર્ટીન તું શું મને નથી ઓળખતો ? ” “કોણ છો?” માર્ટીન પૂછ્યું.

“એ હું છું” અવાજ સંભળાયો અને ક્ષણ માટે પેલો બરફ સાફ કરનાર સ્વીપર દેખાયો અને પછી તો પેલી સ્ત્રી અને બાળક તથા સફરજન વેચનારી સ્ત્રી અને છોકરો પણ દેખાયા !

માર્ટીનને આનંદ થયો કે છેવટે એ દિવસે ભગવાને મારી મુલાકાત લીધી,

હું આ વાર્તા ડૉ. સુભાષ આપ્ટેને કહી રહ્યો હતો ત્યાં વચ્ચે જ એ બોલી ઊઠયા : સાહેબ, મારી ઉમર ૬૮ વર્ષની થઈ અને છેલ્લા ચાલીસ – બેંતાલીસ વર્ષથી આજ અનુભૂતિ રોજ કરું છું. મારી સ્પેશિયાલિટી છે ઓકયુપેશન થેરાપિની. મુંબઈની કે.ઈ.એમ હોસ્પિટલમાં ભણ્યો અને ત્યાં જ ઓક્યુપેશન થેરાપિસ્ટ તરીકે કામગીરી શરૂ કરી. તે સમયે અમદાવાદમાં બી.એમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ સિવાય કોઈ સંસ્થા આ ક્ષેત્રે કામ કરતી ન હતી. આ સંસ્થા મુખ્ય તો મેન્ટલ હેલ્થનું કાર્ય કરતી હતી પરંતુ આ સંસ્થાએ સીકાયેટૂીક જેવી કે ડિપ્રેશન, સ્કીઝોફેનીયા વગર માટે ડે કેર હોસ્પિટલ શરૂ કરી હતી, ઓકયુપેશન થેરાપિસ્ટનો પણ મોટો હિસ્સો આ લોકોની સારવારમાં રેહતો. મારી સાયનની હોસ્પિટલે મને આ કોર્સની તાલીમ માટે અહીં મોકલ્યો. અહીંની તાલીમથી હું એટલો પ્રભાવિત થયો કે મેં જીને સાયનમાં આ કામ શરૂ કર્યું . મનમાં અમદાવાદ અને બી. એમ. ઈન્સ્ટિટ્યુટ વસી ગયાં હતાં એટલે મને અહીંની સંસ્થામાં નોકરીનું આમંત્રણ મળ્યું કે તુરત મુંબઈ છોડી અમદાવાદ આવી ગયો.

જેમ જેમ આ ક્ષેત્રમાં ઊંડો ઊતરતો ગયો તેમ તેમ કંઈક નવું કરતા રહેવાની ઇચ્છા થતી જ રહેતી. મારા પાંચ વર્ષના પ્રયોગોએ અનેક સફળતા અપાવી. જ્યારે જયારે મેન્ટલી રિટાર્ડડ, સેરેબ્રલ પાલ્સી કે ઓટીઝમનું બાળક નવું શીખીન જાય ત્યારે ત્યારે અંદર આનંદનો ઊભરો આવે, માતા-પિતાની આંખનાં આંસુ એ હરખનાં હોય, એ જોઈ મારી આંખ પણ ભીની થાય. આજે મારી પ્રભુ સાથેની મુલાકાત. “એમની સંવેદનાના તરંગો મારા હૃદય સુધી પહોંચી ગયા હતા.’’ અમે પશ્ચાદ્ ભૂમિકામાં ગયા ત્યારે ખબર પડી ડૉ. આપ્ટે ઓગણીસો છોંતેરમાં બી.એમ. ઈન્સ્ટિટ્યુટમાં નોકરી કરવા દાખલ થયા અને બરાબર છત્રીસ વર્ષ પછી એટલે કે બે હજાર બારમાં ડિરેકટર થઈ નિવૃત્ત થયા, ત્યારે પોતાના ક્ષેત્રનો કેટલો વિશાળ અનુભવ પ્રાપ્ત કરી લીધો હશે તે સમજાયું. માણસની કર્તવ્યનિષ્ઠા, સતત નવું કરવાની ધગશ અને પોતાના ક્ષેત્રમાં હરહંમેશ વિકસવાની ભાવના કોઈ પણ માણસને જબરદસ્ત ઊંચાઈએ લઈ જાય છે તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ એટલે ડો. આપ્ટે, મારા મતે ઊંચાઈ એ પૈસા, પદ કે પ્રતિષ્ઠાની જ નથી હોતી પરંતુ તમારા અંતરાત્માને આનંદથી ભરી દે એની પણ હોઈ શકે છે અને એ આનંદ બીજા બધાં ભૌતિક સુખોથી પરનો હોય છે.

આજે નિવૃત્ત થયા પછી પણ એ સતત પોલિયો ફાઉન્ડેશન અને સદ્ભાવના ટ્રસ્ટને પોતાની સેવાઓ આપે છે તે પણ વળતર વિના ! મેં પૂછયું : “ઘર કેમ ચાલે છે ? પૈસા વગર કેવી રીતે જિવાય છે ?” ત્યારે સાદો ઉત્તર હતો કે મને જે પેન્શન મળે છે તે પૂરતું છે અને જે છે તે પૂરતું છે. મારા માટે “વર્ક ઈઝ વર્સીપ” એ જ સંતોષ આપે છે. આવો સંતોષ કયાંથી આવે ? કેટલાકને આવે ? વધુ અને વધુની દોડમાં કંઈક ખોવાઈ જાય છે એનો અનુભવ કર્યો છે ખરો એવો પ્રશ્ન હું ઘણી વાર બધાને કરું ત્યારે જવાબ માત્ર મૌનથી જ મળે છે.

આવા ડૉ. આપ્ટે, ઓગણીસો સત્તાણુંમાં મને મળવા રાયપુર, પોલિયો ફાઉન્ડેશન ઉપર આવ્યા. સેરેબ્રલ પાલ્સી યુનિટ કરવા મને ખૂબ વિનંતી કરી. મારા માટે આ શબ્દ ડિક્ષનેરી બહારનો હતો. એમણે મને શાંતિથી સમજાવ્યો પરંતુ હજી મારું મન તે સ્વીકારવાના મૂડમાં ન હતું. પછી એ વારંવાર આવવા માંડ્યા અને આગ્રહ કરતા જ રહ્યાં. મને કુતૂહલ થયું કે ડૉ. આપ્ટેનો આગ્રહ શાને માટે છે. મારા પ્રશ્નના ઉત્તરમાં એમણે કહ્યું : “સાહેબ, હું અમદાવાદ આવ્યો તે પછીના પાંચ વર્ષના ગાળામાં મેન્ટલ હેલ્થનું કામ કરતો જ હતો પરંતુ અમારે ત્યાં સી.પી. નાં બહુ બાળકો આવતાં હતાં. મેં ટ્રસ્ટીઓને વિનંતી કરી કે આપણે આ બાળકો માટે સઘન સારવાર કેન્દ્ર શરૂ કરીએ પરંતુ તેઓનો હેતુ માત્ર મેન્ટલ હેલ્થ જ હોઈ આગળ ના વધી શકાયું. મારી વારંવાર રજૂઆત પછી ટ્રસ્ટીઓએ મને બે વર્ષ માટે દસ બાળકોને બધી જ સારવારની છૂટ આપી પણ સાથે શરત કરી કે આ બધા વાલીઓએ ભવિષ્યમાં પોતપોતાના વિસ્તારમાં આવાં કેન્દ્રો શરૂ કરવાં.

મારા માટે આ પણ ઘણું હતું. એ દસ બાળકોના પરિણામથી મને ખૂબ ખુશી અને સંતોષ થયો એટલે અમદાવાદમાં આવું સેન્ટર શરૂ થાય એવી ભાવના દ્રઢ થઈ. તમારા ટ્રસ્ટનું નામ ખૂબ સાંભળ્યું હતું એટલે વારંવાર મેં તમારી મુલાકાત લઈ પ્રયત્નો કર્યા હતા.

આ દરમ્યાન અમારા કૅમ્પમાં સી.પી. બાળકો બહુ આવતાં હોવાથી અમારા કાર્યકર્તાઓ પણ મારી સમક્ષ આ સેન્ટર માટે આગ્રહ કરતાં હતાં. ખૂબ મનોમંથન પછી અમે મુંબઈ સી.પી. માટેની શ્રેષ્ઠ સંસ્થાઓની મુલાકાતે ગયા. ત્યાંનું કામ મારા માટે ઉદીપક સમું બની રહ્યું. અમારા ટ્રસ્ટી કીકાભાઈ પણ આ કામ માટે વારંવાર સૂચન કરતા હતાં. ડૉ. આપ્ટેને મેં કહ્યું : “આપણે જે કરીએ તે શ્રેષ્ઠ જ હોવું જોઈએ . દર્દીને એક જ જગ્યાએ તમામ સારવાર હોવી જોઈએ જેથી તેને જુદી જુદી સારવાર માટે જુદી જુદી જગ્યાએ જવું ના પડે.” એમણે મારી બધી શરતો મંજૂર રાખી વ્યવસ્થા ગોઠવી દીધી, જેથી પહેલી જાન્યુઆરી બે હજારના રોજ આ સેન્ટર શરૂ થયું. ડૉ. આપ્ટે તો બી.એમ. ઈન્સ્ટિટ્યૂટમાં પૂર્ણકાલીન સેવા આપતા હતા છતાંયે ટ્રસ્ટીઓની મંજૂરી લઈ રિસેસમાં આવી જાય. બંને જવાબદારીઓ સંપૂર્ણ જવાબદારીથી નિભાવે. ત્યાં પગાર મળે અહીં એમને માત્ર ભગવાન સાથેની મુલાકાત જ થાય !

ટૂંકા ગાળામાં અમારું સેન્ટર એની ક્ષમતાથી વધુ દર્દીઓને લઈ રહ્યું હતું એટલે અમારે વધુ સ્પેશિયાલિસ્ટ, વધુ જગ્યા અને વધુ ખર્ચની જોગવાઈ કરવી પડી. દર્દી પાસે અમે ફી તો લેતા જ ક્યાં હતા ? અમને પણ ભગવાન એના દૂતો મોકલી આપતો હતો. એક દિવસ મેં ડૉ. આપ્ટેને પૂછ્યું કે તમને કેવું લાગે છે ? એમનો એક જ વાક્યમાં જવાબ હતો : “Dream came through. જીવનની સૌથી મોટી ઇચ્છા પૂરી થઈ. આંખમાં હર્ષાશ્રુ સાથે ઉમેર્યું કે મારું સદ્દભાગ્ય છે કે પોલિયો ફાઉન્ડેશને મારામાં સંપૂર્ણ વિશ્વાસ મૂકી, સંપૂર્ણ સત્તા આપી જે કારણે ગુજરાતનું આ આદર્શ સેન્ટર ઊભું થઈ શકયું.

મેં ખણખોદ ચાલુ રાખી કે આ સિવાય તમે બીજું વિશેષ શું કરી શક્યા છો ? પરંપરામાં જ જીવ્યા છો કે કંઈ જુદું કર્યું છે ? એવા પ્રશ્નોના ઉત્તર આપતાં એ ઊંડા વિચારમાં ઊતરી ગયા. એમની સ્મરણયાત્રાનો પહેલો પડાવ આવ્યો એક સાવ નવા અને અનોખા પ્રયોગ ઉપર બી.એમ. ઈન્સ્ટિટ્યૂટમાં ઓકયુપેશન થેરાપી અને સીકાયેટ્રીના સંયોજનથી રોગોના નિદાન માટે એમણે અમેરિકાથી એક ઝીમાં ટેસ્ટ બેટરી આયાત કરી. બે વર્ષ માટે ઘણા દર્દીઓ ઉપર એનો ઉપયોગ કરી સીકાયેટ્રીના કેટલાય રોગો – જેનું નિદાન થઈ શકતું ન હતું તે આ સાધનથી પાર પાડ્યું. એમાંથી જ એમણે ઇન્ડિયન વર્ઝન બનાવ્યું જે અહીંની પરિસ્થિતિમાં વધુ અનુકૂળ પડે. નેશનલ કૉન્ફરન્સની વાર્ષિક કૉન્ફરન્સમાં એ મુકાયું અને સર્વત્ર સ્વીકારાયું. આ તો વૈજ્ઞાનિક વાત થઈ પણ એમની અંદર રહેલ એક મોટીવેટર અંધકારમાં રહી ગયો હતો. મેં એમને પૂછ્યું : “આપ્ટે, તમે આટલા સિનિયર છો તો તમે આપણી ગુરુકુલ પરંપરા મુજબ શિષ્યો તૈયાર કર્યા છે કે નહીં ?” એકલા કેટલે પહોંચશો અને ક્યાં સુધી કરશો ?” એમને ફલેશ થયો. “હા, સાહેબ, મને ખુશી છે કે અત્યાર સુધીમાં ત્રણસો ઓક્યુપેશન થેરાપિસ્ટને વ્યાવહારિક જ્ઞાન આપી અમારા ક્ષેત્રમાં કાર્યાન્વિત કર્યા છે. ગુજરાતમાં તો બધે જ કોઈ ને કોઈ મારા તૈયાર કરેલા છોકરા” મળી જાય પણ મોટાં શહેરોની મોટી સંસ્થાઓમાં પણ ઘણા જુનિયરો માન આપે છે.” આ વાત કરતાં હું જોઈ રહ્યો હતો કે અહીં અભિમાનનો છાંટોય ન હતો, માત્ર નમ્રતા જ હતી.

માર્ટીનની વાત એમણે જ પાછા અમારી ચર્ચામાં આગળ લાવીને મૂકી દીધી. સાહેબ, આજે સો પરિવારો કે જેમનાં બાળકો સી.પી. છે અને છતાંયે અનેક સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરી છે તેમનો પ્રેમ મને મળ્યો છે. આદર અને સત્કાર મને મળ્યા છે. એ બાળકો જયારે મને મળે ત્યારે ગળે વળગી જાય છે. આનાથી વધારે મારે જોઈએ પણ શું ? આ જ મારી મૂડી, આજ મારી મિલકત અને એ જ મારી આવક ! આજ મારી ભગવાન સાથેની મુલાકાત” એમણે ઉમેર્યું : આજે હું છું કે હું માત્ર મારા કાર્યથી જ છું.

અમે બંને લાગણીના પૂરે તણાઈ રહ્યા હતા એટલે થોડો સમય મૌન છવાઈ ગયું. મેં પૂછ્યું : આપણી “હેલ્થ એન્ડ કેર ફાઉન્ડેશન”ના નવા કેન્દ્રમાં બધું જ અદ્યતન છે પણ મને લાગે છે કે આ બાળકોના ભવિષ્ય માટે આપણે કંઈ વિચારવું જોઈએ. “તુરત જ જવાબ મળ્યો કે તમે રજા આપો તો આ બાળકો માટે નવી પ્રવૃત્તિઓ વિકસાવું. થોડા અંશે આત્મનિર્ભર થાય એ માટે નાના ઉદ્યોગલક્ષી કામ લાઉં.” મારો જવાબ તુરત જ અને સ્પષ્ટ હતો : “go ahead’’ એમને ખૂબ ખુશી થઈ અને એટલું જ બોલ્યા કે : “Sir, I am proud to be part of this organization” “જ્યારે ચારેબાજુથી લોકોની હેલ્થ એન્ડ કેર ફાઉન્ડેશન માટે પ્રશંસા સાંભળું છું ત્યારે ધન્યતા અનુભવું છે કે જવલ્લે જ જોવા મળતી આવી સંસ્થામાં હું પણ કાર્ય કરી રહ્યો છું.”

આવા સાથીઓ મળવા માટે મને સંતોષ અને ધન્યતાની અનુભૂતિ થઈ.

Advertisements

4 thoughts on “હેલ્થ એન્ડ કેર ફાઉન્ડેશનના પડદા પાછળના ચહેરા (ડો. ભરત ભગત) –૭

  1. ઉપદા કામ માટે ધન્યવાદ
    ‘તેઓનો હેતુ માત્ર મેન્ટલ હેલ્થ જ હોઈ આગળ ના વધી શકાયું….’અહીંની સાંપ્રત સમસ્યામા પણ મેન્ટલ હેલ્થમા એટલા બધા દર્દીઓ છે અને દવાઓ ખૂબ મોંઘી છે કે તેમેને પોષણક્ષમ્ય નથી.અહીં ગન કંટ્રોલ ન થઇ શકે તો ફક્ત મેન્ટલ હેલ્થને પોષણ ક્ષમ્ય બનાવે તો પણ પ્રશ્ન હળવો થાય ! પણ અહીંના સ્થાપિત હીતોવાળા આમા માનતા નથી ! ત્યાં આવા તબીબોની ખૂબ જરુર છે.

    Like

પ્રતિભાવ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s