Category Archives: અનિલ ચાવડા

પરીક્ષા – વાર્તા – અનિલ ચાવડા

પરીક્ષા
અનિલ ચાવડા

ચાદર ખેંચાવાથી હું સફાળો જાગી ઊઠ્યો. મારી ધૂંધળી આંખો આગળ ઘરનો ઝાંપો તરવરવા લાગ્યો. હું આખી રાત ઝાંપે જ સૂઈ રહેલો. મેં આંખો ચોળીને નજર કરી તો ઝાંપે ગાયો કોઈના બેસણામાં આવી હોય તેમ સૂમસામ બેઠી હતી. મારા બાજુના ખાટલામાં મારો ભાઈ ગોદડામાં લોટપોટ થઈને પડ્યો હતો. મારી ધૂંધળાશ ઓછી થઈ અને સામે જોયું તો મમ્મી ઊભાં હતાં. કદાચ તેમણે જ મારી ચાદર ખેંચી હતી. પણ આટલી વહેલી સવારે શું કામ જગાડ્યો હશે? Continue reading પરીક્ષા – વાર્તા – અનિલ ચાવડા

હરીશની મુલાકાત – વાર્તા – અનિલ ચાવડા

હરીશની મુલાકાત
– અનિલ ચાવડા

સૂરજે આકાશમાંથી ડોકિયું કરી દીધું હતું, પંખીઓએ ધીમા સ્વરે ગાવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. ઘરના મોભનો પડછાયો આંગણા સુધી લંબાયો હતો. રમેશ એની સાથે હૉસ્ટેલમાં રહેતા મિત્ર હરીશ સાથે આંગણે ઊભેલા ઝાડના છાંયે ઢાળેલા ખાટલામાં બેઠો હતો. રમેશ તેને ગામડાના તળાવ, ખેતર, ખેતી, વૃક્ષો, કુદરતી વાતાવરણ, લોકો, ભાષા ને એ બધા વિશે કહી રહ્યો હતો. હરીશ વાઉ, વાઉ… કહીને રસપૂર્વક સાંભળી રહ્યો હતો. તેને ઘણા સમયથી ગામડાની મુલાકાત લેવાની ઇચ્છા હતી. તે આજે પૂરી થઈ હતી. છેલ્લા  અઠવાડિયાથી તે ગામડાનું જીવન, ખેતર, પ્રકૃતિ, પરંપરાને મન ભરીને માણી રહ્યો હતો. તે ખૂબ પ્રભાવિત થઈ ગયો હતો. આજે તેનો ગામડામાં છેલ્લો દિવસ હતો. જોતજોતામાં અઠવાડિયું ક્યાં નીકળી ગયું ખબર પણ ન પડી.  Continue reading હરીશની મુલાકાત – વાર્તા – અનિલ ચાવડા

રોજનીશી -વાર્તા – અનિલ ચાવડા

“ક્યાંક ક્યાંક ભીંતમાંથી નાની-મોટી વનસ્પતિઓ પણ ઊગીને સૂકાયલી નજરે પડતી હતી. ઘણી જગ્યાએ મોટી તિરાડો પણ પડી ગઈ હતી. એ છાતીમાં કેટલાંય વર્ષો જૂની તિરાડો લઈને આગળ ચાલી રહી હતી!”   –  શું  હતું આ તિરાડોનું  રહસ્ય? આગળ વાંચો!

રોજનીશી
– અનિલ ચાવડા

‘માજી..! થોડિક જગ્યા કરજાને..!’ 

આટલું સાંભળતા વેંત બસની સીટમાંથી એક કરચલિયાળો ચહેરો થોડુંક સળવળ્યો. ‘માજી’ શબ્દ કાને અથડાતા તેને ભાન થયું કે પોતે હવે એ કિશોરી નથી રહી, જેના વિચારોમાં એ ખોવાયેલી હતી. હવે શરીર જીર્ણ થઈ ગયું છે. ભૂતકાળમાં હતી એ રેશમી ચામડી હવે બરછટ અને ખરબચડી થઈ ગઈ છે. આંખની ધૂંધળાશ વધી છે ને ઉંમરની સાથોસાથ શરીર પણ ભારે થઈ ગયું છે. 

Continue reading રોજનીશી -વાર્તા – અનિલ ચાવડા

વાર્તા –બપોરનું ભાથું – અનિલ ચાવડા

રોજની જેમ આજે પણ અમે સૂર્યને હરાવ્યો હતો. એની પહેલાં જ ઊઠીને દાડીએ જવા નીકળી ગયા હતા. આગળ મા માથે તગારું ઊંચકીને ચાલતી હતી. તેના પતરામાં ગંધાતા કપડા નીચે અમારા ભાથાં મઘમઘતાં હતાં. રોટલા એકબીજા પર ચડીને બેઠા હતા. ત્રણ નાનાં વાસણો ખખડ્યા વિના સંપીને બેઠાં હતાં. મા, વીજુ અને મારી જેમ. વીજુ મારી બેન. એય દાડિયે હારે જ આવતી. મને ભણાવવા માટે એ બાપડી ભણી ન શકી. જોકે મને ભણાવવા માટે ન ભણી શકી કે માએ એને નિશાળે જ ન મૂકી એટલે, એ મને સમજાતું ન’તું. હું કે’તો કે વીજુડીને ભણાવી હોત તો મા.
મા કે’તી, “તો તને કુણ તારો બાપો રાખત?”
સાચી વાત છે બાપો તો રાખવા માટે હતો નહીં.
બાપા મરી જિયા પછી તો ભાઈભાડુંમાં ચપટીક સંપત્તિ માટે ઝગડા થવા માંડ્યા. મારા બાપાને ૬ ભાઈ. છયે વચે છ વીઘા જમીન. એકને ભાગે એક વીઘો આવે. ઇમાય બાપાના ગયા પછી ભાઈઓએ ભાગ આપવાની ના પાડી, બધાએ કીધું કે લખમણિયાના દવાદારૂમાં બહુ ખર્ચો વેઠ્યો સે અમે. ઈ નથી તો બૈરાંને ભાગ ના મલે. મા તો વળી વટનો કટકો, સોય ઝાટકીને સંભળાવી દીધું કે, “તમારો ભાગ ને તમારું ખેતર મારા ખાહડે માર્યે. ભગવાને બાવડામાં જોર આલ્યું સે. મારા ભાંડરડાઓનું પેટ દાડિયું કરીને ભરીશ, પણ તમારું કંઈ ના જોવે.”
તે દિ’ની ઘડી ને આજનો દાડો, માએ ક્યારેય રજા રાઈખી નથી. દિવાળી હોય કે હોળી, ઉતરાણ હોય કે આઠમ. માને કંઈક ને કંઈક કામ હોય જ.
માની એક બહેનપણી હતી. જુગલી એનું નામ. એ પટેલ હતી. મા હારે બહુ માયા રાખતી. મારી માની દરિદ્રતાના સમાચાર ઈ મારા મામાના ઘરે પોંચાડતી. હારેહારે વખાણેય કરતી કે સમુડી તો ભારે હીંમતવાળી, છો-છો ફૂટના છો ભાયડા ટેક્ટર ભરતા હોય એમાં સમુડી એકલી, તોય કામમાં કોઈને પોંચવા ના દે એવી કામગરી. મારા મામાનો જીવ બળતો, પણ એ પોતે ટીબીનું ઘર, સવારે ખાધું તો સાંજે મળશે કે નહીં એ ય નક્કી નહીં. વળી મારા મામી કંકાસનો જીવતો જાગતો અવતાર. એટલે મામાને ઇચ્છા થાય તોય બાપડા અમને ઘરે બોલાવી હકતા નહીં. રડ્યાખડ્યા આંટો મારી જાતા. મારી માની આવી હિંમતની ઘણી વાતું મેં જુગલીકાકી પાંહેથી સાંભળેલી. એ મને માસીએ થાતી ને કાકીય થાતી. વીજુડીને ભણાવવાનું કેતો ત્યારે મા એમેય કેતી કે ઇને ભણીન ચાં વળી ધોળા લુઘરા પેરીન્ કાનમાં ભુંગરા નાંખવાના છે. ધોરા લુધરા એટલે નર્સનો ડ્રેસ અને કાનમાં ભુંગરા એટલે સ્ટેથોસ્કોપ. પણ માને એમાં વધારે ગમ ન પડતો, એટલે આવું જ કહેતી.
અમારા ગામમાં પાંચ ધોરણ હુધી નિશાળ હતી. પછી મને માએ છાત્રાલયમાં મૂકી દીધો. હું ભણવામાં પ્રમાણમાં હુશિયાર. મને ઘર કરતા સાત્રાલયમાં વધારે ફાવતું. ઘરે તો ખાવાના ઠેકાણાં ય નહીં. છાત્રાલયમાં તો બે ટાઇમ ખાવા મળે. એય ધરાઈને! એમાંય રવિવારે તો દાળભાત શાકરોટલી… હું પેટ ફાટી જાય એટલું ખાતો.
વેકેશનમાં ઘરે જતો ત્યારે દાડિયે લાગી જતો, મને ઇ જ રાહ હોય કે ચાણે વેકેશન પૂરું થાય ને પાછો છાત્રાલય જતો રહું. દસમા બારમા ધોરણમાં મારે સારા ટકા આવ્યા. ગામના સમજુ માણસો કેતા, “આને ભણાવ સમુડી.”
મા કેતી, “અતાર હુદી તો સરકારી સાત્રાલયમાં ભણાયો, હવે મારો પનો ટુંકો પડે.”
કોકે કીધું, “અમદાવાદ નરસીં ભગતમાં મુકો. ફીય્ નૈં ભરવી પડે, સરકારી સાત્રાલય સે.” જેણે કીધું ’તું એણે જ બાપડાએ છાત્રાલયનું ફોર્મ લાવી આપ્યું. મેં ભરીને એને જ આપ્યું. એ અમદાવાદ જતો હતો, તો લેતો ગયો ને જમા કરતો આવ્યો. મારો નંબર પણ લાગી ગયો. હું અમદાવાદ ભણવા જતો રહ્યો. પણ એક તકલીફ હતી. રહેવા છાત્રાલયમાં મળે, પણ ભણવા માટે કોઈ પણ કૉલેજમાં પોતાની રીતે વ્યવસ્થા કરવાની. કૉલેજની ફી, પુસ્તકો, બસ ભાડું આ બધું કઈ રીતે પાર પડશે એ સમજાતું નહીં. પણ મા અને બેન ગમે તેમ કરીને પૈસા મોકલતા. મારો પૈસા લેતા જીવ નતો ચાલતો, પણ શું કરું?
જ્યારે શિયાળો આવે ત્યારે ગામમાં ખાસ કંઈ કામ ન રહેતું. મા અને બહેન કામ કરવા ગામતરે જતા. ‘સોરઠ ગયા’ એવું કહેતા બધાં. કાઠિયાવાડના કોઈ ગામમાં જવાનું, ગામના બસસ્ટેન્ડમાં, રોડની બાજુમાં, કોઈ ઝાડ નીચે, ઢોરની ગમાણમાં કે નકામા પડી રહેલા છાપરાની ઓથે પડી રહેવાનું અને આખો શિયાળો ત્યાં જ મજૂરી કરી ખાવાનું. કમાણી થાય તો ઠીક, ચાર મહિના ગામમાં વ્યાજવા પૈસા લઈને બેઠા-બેઠા ખાઈને દેવું તો ના કરવું પડે. મા-દીકરી એકલા આવી જગ્યાઓમાં રહેતાં. જોકે એ વખતે મને સામાન્ય લાગતું, પણ જેમજેમ મોટો થતો ગયો અને ખાસ કરીને કોલેજમાં આવ્યો ત્યારે મા અને બહેનની કાળી મજૂરી આંખમાં કણાની જેમ ખૂંચવા લાગી.
મારું વેકેશન પડે ત્યારે હું પણ ગામડે જવાને બદલે મા જે ગામડે મજૂરીએ ગયા હોય ત્યાં જ સીધો પહોંચી જતો. મા જ્યાં મજૂરી કરવા ગઈ હોય તેનું સરનામું હૉસ્ટેલના ફોન પર ફોન કરી મને લખાવી દેતી. આઠમા ધોરણથી હું આવું જ કરતો. મારાં મોટા ભાગના શિયાળાનાં વેકેશનો આ રીતે બસ સ્ટેન્ડ કે ગમાણમાં સૂઈને મજૂરી કરીને જ પૂરા થતા.
એક વખત અમે સોરઠના એક ગામે મજૂરીએ ગયેલા. ગામના બસસ્ટેન્ડની બાજુમાં એક વડ હતો તેની નીચે અમે રહેતા. કપાસ વીણવો, મગફળી વીણવી, ખાળિયા ખોદવા, હલર હાંકવું જેવાં વિવિધ કામો આખો દિવસ કરતાં. દિવસની મજૂરીને અંતે સાંજે આ વડની નીચે આવી પાથરણું નાખીને સૂઈ જતાં.
હું, મા અને બેન રોજની જેમ સૂરજ ઊગે એ પહેલાં કામે જવા નીકળી ગયેલા. પંખી પણ બાપડાં ખોરાક શોધવાની મજૂરીએ નીકળી ચૂક્યાં હતાં. વાયરો કાનમાં ઠંડા સુસવાટા નાંખવામાં સફળ ન’તો થતો. માની ફાટેલી સાડી મફલર બનીને અમારા કાનનું રક્ષણ કરી રહી હતી.
ખેતરોમાં કામ કરતાં મા બધાને કહેતી, “મારો શંભુડો તો સેક અમદાવાદમાં કૉલેજ કરે સે.” આટલું કહેતા તો એ ફુલાઈને ફાળકો થઈ જતી. હું એની આંખમાં અને અવાજમાં ગર્વ અનુભવી શકતો. મને પણ સારું લાગતું. લોકો મારી સામે આશ્ચર્યથી જોઈ રહેતા. ઘણાને નવાઈ લાગતી કે આમ બસ સ્ટેન્ડમાં પડ્યા રહેતા મજૂરિયાનો છોકરો થોડો કંઈ કૉલેજ કરતો હોય? માની વાત પર શંકા જતી. પણ તોય મા હરખથી બધાને કીધા કરતી.
અમુક માણસો એમ પણ કહેતા, “સારું કહેવાય હોં બેન, ભણે સે તોય બિચારો બસસ્ટેન્ડમાં સુઈને મજૂરી કરે છે. બાકી આજકાલ ભણતા સોકરાને તો કંઈ કામ નથી સોંપાતું બાપા… અમારો નવીનિયો ય ભણે સે… પણ બાપા ઈની આગળ તો પાણીનો પાલોય ના મંગાય…”
ચાર પગે ચાલતાં પ્રાણીની જેમ અમે વાંકા-વાંકા મગફળી વીણતા હતા. મારા ચાસમાં હું બધાથી આગળ પહોંચી ગયો હતો. મારી ઝડપ સારી, એટલે ચપોચપ વીણતો હંમેશાં આગળ રહેતો. શેઢે પહોંચ્યા પછી હું મા અને બહેનનો ચાસ પૂરો કરવામાં મદદ કરતો. ખેડૂત બાઈ મારી સામે અહોભાવથી જોઈ રહેતી.
માએ પૂછ્યું, “રોજ તો તમે બપોરે ભાત લઈને આવો સો આજે વેલા આવી જ્યાને કંઈ, ભાતું હવારે વેલા બનાવામાં તકલીફ તો પડતી હૈશે નંઈ…”
પેલી બાઈએ કીધું, “નારે ના બોન, મારી હાહુ બનાવી નાખશે આજે, અને અમારો નવીન્યો ભણીન્ આયો સે તો શું કામનો. આજે ઇ ભાતું લઈને આવશે. આટલું કામ તો કરી જ હકેને…”
“હારું હારું…” માએ જવાબ આપ્યો.
બપોર સુધી એકધારા વાંકા-વાંકા મગફળી વીણ્યા કરવાથી કમર બટકું બટકું થઈ રહી હતી. મોઢે હું બુકાની બાંધી રાખતો જેથી ઉનાળાનો તાપ ન લાગે, પણ એના લીધે પાછી ગરમી બહુ થતી. માથે લોટો ભરીને પાણી રેડ્યું હોય એવો પરસેવો વળ્યો હતો. માથું ઝીંથરા જેવું થઈ ગયું હતું. કોઈ કહે કે આ છોકરો કૉલેજ કરે છે તો ચોક્કસ એ મા ઉપર હસે જ. પોણા એક થયા છતાં કોઈ ખાવાનું નામ નતું લેતું. મારા પેટમાં ખેતરના કૂવા જેટલો ઊંડો ખાડો થઈ ગયો હતો. હું મનોમન પેલા છોકરાને ગાળો દેવા લાગ્યો કે આ હવે જલદી ગુડાય તો સારું. ખેડૂતબાઈ પણ બોલી, “આજે મારા લાલે બહુ મોડું કર્યું. છોકરાવને એક દાડો આવવાનું હોય ઈમાય જોર આવે. મને ઘરનો ધકો ના કરાવે તો સારું આવડો ઈ…”
ત્યાં દૂરથી મોટર સાઇકલ આવતું દેખાયું. તરત બોલ્યા, “આ મારો નવીન્યો જ આવતો લાગે છે.” હું મારા ચાસમાં ખૂબ આગળ પહોંચી ગયો હતો. માએ બૂમ પાડી, “હાલ શંભુ, ખાવાનું આવી જ્યું.” “એ આયો…” કહીને મેં છેલ્લી મુઠ્ઠી ફાંટમાં નાખી. પરસેવો, ધૂળ અને તાપના લીધે હું બુકાની બાંધેલા ડાકુ જેવો લાગતો હતો. મા, બહેન, બીજા મજૂરો અને ખેડૂત બાઈ શેઢા પર પહોંચી ગયા. હું કુંડીએ હાથપગ ધોઈને મા-બહેન જ્યાં અલગ બેઠાં હતાં ત્યાં ઊંધો ફરીને બેસી ગયો. ઠામણાં કાઢ્યાં. અમે રોટલા ઘરેથી બનાવીને લાવતા, શાક ખેડૂતો આપતા. અમારા રોટલા અમે એક કપડામાં ગોઠવ્યા. મા એક મૂળો અને થોડાક મરચાં ખેતરમાંથી વીણી લાવી હતી. એ ગોઠવ્યા. મને વાસણ આપતા કહે, “લે લઈ આય.” મને આમ નીચું વાસણ રાખીને માગવામાં બહુ શરમ આવતી. પણ મોટે ભાગે પુરુષ તરીકે આ કામ મારે જ કરવાનું થતું. મેં ત્રણેયના ઠામણાં લીધાં અને ખેડૂત ખાવા બેઠા હતા તે બાજુ ધરી દીધાં. પેલો છોકરો ઊંધો ફરીને સાંઠીકું લઈને જમીન ખોતરતો હતો. એની મા મારું ઉદાહરણ આપતી હતી, “કંઈક શીખ, પેલી બાઈનો છોકરો મજૂરી કરીને ય કૉલેજ કરે છે.” એ મૂંગા મોઢે સાંભળી રહ્યો હતો. મારા વાસણ મૂકવાનો અવાજ સાંભળીને એની મા કહે, “જા આપી દે એમને… એ તપેલું લઈને નજીક આવ્યો અને વાસણને અડકી ન જવાય એવી સાવધાનીથી વાસણમાં શાક નાખવા માંડ્યો. એ ખાવાનું પીરસવામાં મગ્ન હતો અને હું લેવામાં. અમારી બંનેની નજર એક સાથે મળી. તેનો ચહેરો જોતા જ મારી છાતીમાં ભાલો ભોંકાયો હોય એવી પીડા મને થઈ. મગફળીના ચાસમાંથી અચાનક કોઈ સાપ આવીને મને કરડી ગયો હોત ને હું મરી ગયો હોત તો સારું હતું એવું મને થવા લાગ્વું. મારા ધ્રૂજવા લાગ્યા ને વાટકો ઊંધો પડી ગયો.
“શું થ્યું શંભુડા?”
“ક-ક-કંઈ નંઈ…”
“અલ્યા નવીન્યા ધેન રાખીને આઈપને…” પેલી ખેડૂતબાઈએ છોકરાને ટપાર્યો. “તો તમે આપો લો… છણકો કરીને એ હાલતો થિયો. ક્યાં જાય છે, મારે કામ છે, કહીને તે મોટરસાઇકલને કીક મારીને જતો રહ્યો….”
હું વગર દોડ્યે ય હાંફી રહ્યો હતો. મારું મોઢું જોઈને માને ખબર પડી ગઈ કે નક્કી કંઈક થયું છે. હું વગર બોલ્યો ખાવામાં ધ્યાન આપવા લાગ્યો, પણ કેમેય કોળિયો ગળા હેઠે ઉતરતો નહોતો. મને મજા નથી કહીને હું ઊભો થઈ ગયો અને દૂર ઝાડની નીચે જઈને સૂઈ ગયો. પણ ઊંઘ આવે તો ને. દુનિયાનો અનુભવ લઈને બેઠેલી મારી મા કદાચ બધું સમજી ગઈ. એ કંઈ બોલી નહીં. વીજુડી મને ખાવા બોલાવવા ઊભી થઈ, માએ એને રોકી, કીધું, “ખઈ લે, ઈ અતારે નહીં ખાય…”
હું ઝાડ નીચે આડો પડ્યો પડ્યો ભીની આંખે વિચારતો રહ્યો. બપોર પછી કામે ચડવાનો સમય થઈ ગયો. હું વગર બોલ્યે કામે ચડ્યો. ઝડપથી મગફળી વીણી, સૌથી આગળ પહોંચી એકલો એકલો કામ કર્યા કરતો, જેથી કોઈની નજરનો સામનો ન કરવો પડે. સાંજ પડતાં પડતાં જાણે વર્ષો વીતી ગયાં.
સાંજે છૂટીને અમે ગામ પાદરના અમારા ઉતારે પહોંચ્યા. વડલાની નીચે ગાયું-ભેંસુંના પોદળા પડ્યા હતા. અમારા પાથરણાં ઉપર જાણે ગાયમાતાએ ગાર્ય કરી આપી હતી. મને બહુ ચીડ ચડી મેં જોરથી પાથરણું ઝાટક્યું અને અંદરનું છાણ ચારેબાજુ ઊડ્યું. થોડું મા પર પણ ઊડ્યું. પણ તે જરાકે ગુસ્સે ન થઈ. તેણે મારી સામે જોઈ હસીને ખંખેરી નાખ્યું. ખબર નથી, એ મારો તાગ લેવા માગતી હતી કે શું?
“શંભુ, શું થયું દીકરા,” આખરે એણે પૂછ્યું. “હું જોઉં છું બપોરનો તું બઘવાયેલો છે. ઓલો સોકરો આયો તારનો… તું…?”
“એ મારી સાથે જ ભણે છે. એક જ ક્લાસમાં. મારી જ બેન્ચ પર બેસે છે એ.”
“તો ઈ તો સારી વાત કેવાય. એમાં આમ ગભરાવાની શું?”
“ત્યાં, કોલેજની બારે, લારીએ, એ મારી સાથે બેહીને પફ, વડાપાંઉ ને દાબેલી ખાતો તો… આયાં મને ઈ હાથ અડી ના જાય એમ ઊંચું રાખીને આપતો તો….”
“જેવો દેશ તેવો વેશ, બટા, જેવી રીત તેવા રિવાજ. આંયાં ઈને આવું કર્યું, ત્યાં તો નથી કરતો ને?”
“પેલો નતો કરતો, હવે ખબર નથી….”
“હવેય કરશે, હવેય નહીં કરે બટા, ભણેલામાં આવા ભેદ ના હોય, આ બધી અભણોની અંધશ્રદ્ધાયું…”
સારું. કહીને પ્લાસ્ટિકનું ડબલું લઈને હું કુંડીએ પાણી ભરવા જતો રહ્યો ને મા-બહેન રાંધવામાં પડ્યાં.
એક સમયે મારો મિત્ર ગણાતો અત્યારે મારો શેઠ છે ને હું એનો મજૂર…. મારી ડિસમાંથી દાબેલીનો ટુકડો લઈ લેતો જણ અત્યારે મને ઊંચા હાથે આપતો હતો… હવે એ કોલેજમાં મારી સાથે પહેલાં જેવી જ દોસ્તી રાખશે ખરો? મારા મનમાં અનેક વિચારો વાવાઝોડાની જેમ વાવા લાગ્યા. પાણીનું ડબલું કુંડીમાં ડબોળ્યું, ડબડબ ડબલામાં પાણી ભરાવા લાગ્યું. એ સાથે મારા મનમાં પણ અનેક વિચારો ડબડબ કરીને ભરાઈ રહ્યા હતા.
પાછો આવીને હું વડને ટેકે બેઠો. માને કદાચ સમજાઈ ગયું હતું કે મારા મનમાંથી હજી વિચારો શમ્યા નથી.
“શંભુડા, હાલ્ય હવે ખૈ લઈ. બપોરે ય હરખું નથી ખાધું તેં…”
મને હજીયે ભૂખ નહોતી, પણ મા કંઈ વધારે ન સમજે એટલે હું પરાણે ખાવા બેઠો. પણ કોળિયો ગળા નીચે ઉતરવાનું નામ નહોતો લેતો.
જમીને સાંજે હું ગામમાં આંટો મારવા જતો. પાનના ગલ્લે થોડું ઊભું રહેતો. પણ આજે કશે જવાનો મૂડ નહોતો.
શંભુડા, હું દુકાને જતી આવું, થોડી વસ્તુ લેતી આવું. કહીને મા ગઈ. મેં ખાલી હોંકારો ભણ્યો.
જમ્યા પછી ઝાડને ટેકે બેઠો હું વિચારી રહ્યો હતો. મા દુકાનેથી પાછી આવી ત્યારે તેની સાથે નવીન પણ હતો. મારી પાસે આવીને એ બોલ્યો. અલ્યા સંભવ… સંભવ મારું કૉલેજનું નામ. હું ક્રિકેટ ખૂબ સારું રમું છું. એટલે કોલેજની જે ટીમમાં હું હોઉં એ એમ જ કહે કે, શંભુ છે તો સંભવ છે. અને મારું નામ બધાએ સંભવ પાડી દીધું. “અલ્યા સંભવ… સોરી યાર, કાલે મેં તને જોયો એ વખતે તું બઘવાઈ ગયેલો, એટલે હું કશું બોલ્યો નહીં અને હુંય થોડો અસમંજસમાં હતો. શું કહેવું સૂજતું નહોતું, એટલે ત્યાંથી તરત નીકળી ગયો, વળી બપોરે ક્રિકેટમેચ પણ રાખી હતી. એટલે રોકાય એવું નહોતું. પણ તેં તો ક્યારેય કહ્યું જ નહીં કે તું….”
મજૂરી કરું છું, બસસ્ટેન્ડોમાં સૂઈ રહું છું એમ જ ને? કટાક્ષ કરતો હોઉં એમ મેં પ્રશ્ન કર્યો.
સારું થયું, તારાં મમ્મી મળી ગયા દુકાને. થયું કે તને મળતો જાઉં. અને સાંભળ, હું કૉલેજમાં કોઈને નહીં કહું આ બનાવ વિશે.
જો કહેવા જેવો પ્રસંગ આવે અને કહીશ તો મને ખોટું નહીં લાગે.
પણ સાચું કહું સંભવ,
હું ફિક્કું હસ્યો. મનમાં થયું ક્યાં કૉલેજનો સંભવ અને ક્યાં આ શંભુડો!
મને તારા પર ગર્વ છે, તું આવી સ્થિતિમાં રહીને પણ કૉલેજમાં અવ્વલ રહી શકે છે, મારી જેવા બધી સગવડો ભોગવીને ય નથી કરી શકતા એ તું મુશ્કેલીઓમાં રહીને કરે છે.
આવી બધી વાતો કરીને તે છુટ્ટો પડ્યો. માએ કીધું, હું કહેતી હતીને? ભણતા હોય એમના મનમાં એવું કંઈ ન હોય. બધું સમજતાં હોય.
દિવાળી વેકેશન પત્યું એટલે મા અને બહેનને બસસ્ટેન્ડમાં જ છોડીને છાત્રાલય તરફ પ્રયાણ કર્યું. કૉલેજમાં ગયો. ક્લાસમાં જઈને મારી એ જ જૂની બેન્ચ પર બેઠો. હજી બધા વિદ્યાર્થીઓ આવ્યા નહોતા. અમુક છૂટા છવાયા હતા. હું નવીન, વડાપાઉં, ક્રિકેટ, મજાકમસ્તી વગેરેના વિચારોમાં ખોવાઈ ગયો. ત્યાં નવીન આવ્યો. મેં હસીને એને આવકાર્યો, તેણે સ્મિત કર્યું અને મારાથી બે બેન્ચ આગળ પલ્લવની બેન્ચ પર બેસી ગયો. રીસેસમાં મેં પૂછ્યું કેમ છો, ક્યારે આવ્યો વગેરે… તેણે બધા જ જવાબ સારી રીતે આપ્યા, પણ છતાં ન જાણે એક અદૃશ્ય પરદો મારી આંખને ખૂંચતો હતો. એક જાડ્ડો કાચ જાણે અમારી વચ્ચે મુકાઈ ગયો હોય એમ લાગતું હતું. નવીન અને મારી વચ્ચે અંતર વધતું ગયું, ધીમેધીમે હું એની માટે ફરી સંભવમાંથી ફરી શંભુ બની ગયો.

સોનાની કટકી – વાર્તા- શ્રી અનિલ ચાવડા

સોનાની કટકી
– અનિલ ચાવડા

મનિયાના મનમાં આજે કંઈક વધારે ફફડાટ જેવું લાગતું હતું. ત્રણત્રણ દિવસ પછી માંડ વરસાદે ખમૈયા કર્યા હતા. લગભગ છેલ્લા ત્રીસ વર્ષમાં ગામમાં આવો વરસાદ પડ્યો નહોતો. વરસાદે આખા પંથકમાં હાહાકાર મચાવી દીધો હતો.
મનિયાનું ખેતર ગામથી સાવ નજીક. પંદર મિનિટમાં તો છેક ખેતર પહોંચી જવાય એટલું પાસે. એના ખેતરની બરાબર ડાબી બાજુ એક વોંકળો પસાર થતો હતો. વોંકળાને લઈને સતત તેના મનમાં ઉચાટ રહ્યા કરતો હતો. વિચારોમાં અટવાતો અટવાતો ખભે કોદાળી નાખી તે ઘરેથી ખેતર જવા નીકળ્યો.
જળબંબાકર વરસાદને લીધે ગામની બહાર પણ નીકળી શકાય એમ નહોતું. પણ આજે એણે ખેતરે જવા માટે મનમાં ગાંઠ વાળી લીધી હતી. વોંકળાને કાંઠે આવીને શાંત ચિત્તે ઊભો રહ્યો. વોંકળામાં પાણીની સપાટી કંઈક વધારે જ હતી. છતાં મનિયાની ખેતરપ્રીતિએ એનામાં એક પ્રકારનું જામ ઉમેર્યું. એણે વોંકળાના પાણીમાં ઉતરવાનું શરૂ કર્યું. જરાક આઘો ગયો ત્યાં તો પાણી છેક છાતી સમાણું થઈ ગયું. એણે કોદાળી સહિત પોતોના બંને હાથ ઊંચા કરી લીધા.
પાણીમાં ઉતરતા મનિયાને જોઈને કાંઠે ઊભેલા લોકોએ બૂમાબૂમ કરી મૂકી. બધાને લાગ્યું કે હવે એ પાણીમાંથી પાછો નહીં ફરી શકે. લોકો એને પાછો બોલાવવા બૂમબરાડા કરવા લાગ્યા. પણ મનિયાને ખેતર સિવાય કંઈ જ દેખાતું નહોતું. એ વધારે અંદર ગયો. આગળ જતા એને લાગ્યું કે પાણીનું જોર ધાર્યા કરતા કંઈક વધારે જ છે. એણે પાછીપાની કરી. માંડમાંડ એ અર્ધા જીવે વોંકળામાંથી બહાર આવ્યો. કાંઠા પરના લોકો એને ઠપકો આપવા લાગ્યા.
ખભે કોદાળી નાખી એ ગામ તરફ ચાલવા લાગ્યો. પણ ઘરે ન ગયો. તળાવની પાળ પર ઊભો ઊભો ઝીણી આંખે પોતાના ખેતરની દિશામાં જોઈ રહ્યો. ત્રણ-ત્રણ દિવસ સુધી વોંકળાએ મનિયાના ખેતરની બરાબરની મહેમાનગતિ માણી હોય એવું દેખાઈ રહ્યું હતું. વોંકળાનો પ્રવાહ કયો ને મનિયાનું ખેતર કયું એ સ્પષ્ટ વરતાતું નહોતું. એનો જીવ વધારે ઉચાટે ચડ્યો. પોતાના ખેતરની દશા જોઈ એની આંખમાં ઝળઝળિયાં આવી ગયાં. આંખ સામે એનું દશ વીઘાનું રળિયામણું ખેતર ઊપસી આવ્યું, જે એણે પોતાના જીવનભરની કમાણી નાખીને આજથી લગભગ છએક વર્ષ પહેલાં ખરીદ્યું હતું. બે જ વર્ષમાં તો સખત મહેતનત મજૂરી કરીને ખેતરમાંથી સારો એવો પાક લીધેલો અને એ વખતે તે ગામમાં કેવો વટથી ચાલતો. એના પગ જમીનથી બે ઇંચ ઊંચા રહેતા. થોડાં વર્ષો પહેલાં જે લોકો મનિયો કહીને પણ નહોતા બોલાવતા એ બધા મનજીભાઈ માંડેલા. મનિયામાંથી મનજીભાઈ થવાનું એને પણ ગમતું. બે જ વર્ષમાં ગામની પડતર ગણાતી જમીન આકરી મહેનતથી ફળદ્રુપ બનાવી દીધી. લોકો મજાકમાં કહેતા કે, એમાં પાક નહીં પણ સોનું ઊગે છે સોનું! અને ઊગે કેમ નહીં? મનિયાએ આ પડતર જમીન પાછળ પોતાનો જીવ રેડ્યો હતો. એક નાનકડા કટકા જેવડા ખેતરમાંથી પણ મનિયો મોટાં ખેતર જેટલો પાક લેતો. લોકોએ ખેતરનું નામ સોનાની કટકી પાડી દીધેલું. પણ આ વખતના વરસાદે તો જાણે મનિયાનું બધું જ સોનું ધોવાઈ ગયું. એના મોભામાં પણ વોંકળા જેવો મોટો ખાડો પડી ગયો. મનજીભાઈમાંથી એ પાછો મનિયો થઈ ગયો હોય એવું એને લાગ્યું.
શરૂઆતનાં ત્રણ વર્ષ સારો પાક લીધો. પછીનાં બીજા બે વર્ષમાં પણ વધારે પડતા વરસાદને કારણે થોડુંઘણું નુકશાન વેઠવું પડેલું, પણ આ વખતના વરસાદે તો જાણે એને મૂળ સોતો ઊખાડી જ નાખ્યો. વળી આગળના વર્ષોમાં થયેલું નુકશાન પણ ચૂકવવાનું હતું. માથે વધી રહેલા દેવાનો ભાર પણ હળવો કરવાનો હતો. આ બધામાં એકમાત્ર આધાર આ ખેતર હતું. પાળ પર ઊભો ઊભો આંખ પર છાજલી કરીને એ ધોવાઈ રહેલા ખેતરને દૂરથી જોઈ રહ્યો હતો.
તેને લાગ્યું કે એનો દીકરો પૂરમાં તણાય છે. આટલાં જતનથી બાળક ઉછેર્યું એને પૂરમાં તણાવા દેવાય? એણે ફરી ખભે કોદાળી નાખી ને સીધી વોંકળા તરફ દોટ મૂકી. એ સહેજ પણ વિચારવા જ નહોતો માંગતો. એણે વોંકળામાં ઉતરવા માંડ્યું અને થોડીવારમાં તો એ વોંકળાના પાણીમાં ક્યાંય આગળ વધી ગયો. કાંઠે ઊભેલા લોકોએ ફરી એને જોયો. પણ આ વખત તો એના ચહેરા પર કંઈક વધારે પડતું જ ખુન્નસ સવાર હોય એવું લાગતું હતું. બધાને લાગ્યું કે મનિયો ગાંડો થઈ ગયો કે શું? કાંઠા પરના લોકોમાં બૂમાબૂમ થવા લાગી. તે છેક ગળા સમાણાં પાણીમાં અંદર પહોંચી ગયો હતો. વોંકળાના પાણીમાં જાણે એ પોતાનામાંથી તણાઈ જતા મનજીભાઈને પકડવા મથતો હોય એમ ફાંફાં મારતો હતો.
જ્યારે તેની આંખો ખુલી ત્યારે એ પોતાના ઘરે એક ખોયા જેવા ખાટલામાં પડ્યો હતો. એણે પથારીમાંથી ઊભા થવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ માથું ખૂબ ભારે ભારે લાગ્યું. શરીર તાવથી તપતું હતું. આંખ ખૂલતાની સાથે તેણે પત્નીને પૂછ્યું, ‘સોનલની મા, આપણી સોનાની કટકી…’ જશીએ એ બાજુ જોયા વિના જ ઉત્તર આપ્યો. ‘હવે મૂઈ સોનાની કટકી, ભગવાન બધું સારું કરી દેશે. તમે સાજા ના થાવ તાં હુધી ખેતર જાવાનું નામ-બામ ના લેતા તમને કાંઈક થઈ જાય તો અમારું કુણ?’ ને જશીએ રોવાનું ચાલું કર્યું.
‘મારી સોનાની કટકી વગર હવે મારું કુણ?’ મનિયો મનમાં ને મનમાં બબડ્યો.
આ ઘટના પછી લગભગ અઠવાડિયા જેવું થઈ ગયું હતું. ખેતરની આડે આવતા વોંકળાનું પાણી પણ ઊતરી ગયું હતું ને ખેતરે જવાય એવું પણ થઈ ગયું હતું, પણ જશીએ મનિયાને ખેતર જવા ન દીધો. જશી અને એની દીકરી જ ખેતરે આંટો મારવા જતાં. જશી અને સોનલ ખેતરેથી પાછા આવે ત્યારે તે છાત્રાલયમાં ભણવા મૂકેલા છોકરાની તબિયત વિશે મા પૂછે એમ મનિયો ખેતર વિશે પૂછતો. જશી મનિયાના હૃદયને બરાબર ઓળખતી. એટલે એ પણ સારી સારી વાતો કરતી. ‘બધું ઠીક થઈ ગયું છે. તાવ ઊતરે પછી જ ખેતરે જાવાનું સેં સમજ્યા?’ આવું બોલતામાં તરત જ એ કહેતો, ‘‘જાં હુદી તું મને ખેતરે નૈં જાવા દે તાં હુદી મને તાવ નહીં મટે, મારી દવા આ તાવની ટીકડિયું નૈ પણ મારી સોનાની કટકી સે સોનલની મા…’’ પણ જશી એનું કહ્યું સાંભળતી જ નહીં.
ચિડાયેલા સૂરજે જાણે વાદળને હાથ વડે આઘાં કરીને સીધો પ્રકાશ ધરતી પર ફેંકવા માંડ્યો હતો. બપોર પડવા આવી હતી. ડૂસકાંઓને વાટતી હોય એમ જશી એક પાણા પર લસણ ડૂંગણીનો મસાલો વાટી રહી હતી. એની આંખમાંથી વહી રહેલાં આંસુ લસોટાઈ રહેલાં લસણ-ડૂંગળીને લીધે હતાં કે પછી બીજા કોઈ કારણથી એ કળી શકાતું નહોતું. અચાનક સાઇકલની ઘંટડી વાગી અને ‘મનજીભાઈ તમારો કાગળ સે…’ એટલું કહીને ચાલુ સાઇકલે જ ઇસ્માઇલિયાએ કાગળિયાનો ઘરમાં ઘા કર્યો. ખોડિયારમાનું નામ લઈને મનિયો ખટલામાંથી ઊભો થયો અને કાગળ હાથમાં લેતોક બોલ્યો, ‘આ મારો હાહરો ઇસલો ના સુધર્યો તે ના જ સુધર્યો, શાંતિથી ઊભો રહીને કાગળ હાથમાં આલીને જાતો હોય તો ઇના બાપનું શું જાય છે!’
‘હશે હવે કોઈના વિશે એવું નો કે’વાય.’ જશીએ વાતને વાળી.
મનિયો ચાર ચોપડી ભણેલો એટલે જેવું તેવું વાંચતા-લખતા આવડતું. કાગળનું કવર ખોલ્યુ તો એનો જીવ અદ્ધર થઈ ગયો.
‘કુનો કાગળ સે?’ જશીએ પૂછ્યું.
મનિયાએ જાણે જશીનો અવાજ સાંભળ્યો જ નતો. એ ધારી ધારીને કાગળ જોતો રહ્યો. જશીએ ફરીથી મોટા અવાજે કહ્યું ત્યારે ‘હં.. હં.. શું કે છે?’ ત્યારે એ ભાનમાં આવ્યો. ‘જો મહિનામાં દેવું નહી ભરો તો ખેતર જપ્તે કરી લેવામાં આવશે’ જાણે મનિયાના વિચારોને જ કોઈકે જપ્ત કરી દીધા હોય એવું એને લાગવા માંડ્યું. તેનાથી હવે ન રહેવાયું.
માટલાને ફોડી નાખે એટલા જોરથી માટલામાંથી પાણીનો ગ્લાસ ભરી એકાદ બે ઘૂંટા ભર્યા ન ભર્યાને ઘરની બહાર નીકળી ગયો.
‘ક્યાં જાવ છો ?’ જશીએ ઊતાવળે ઉતાવળે જતા મનજીની પાછળ બૂમ મારી. પણ એણે ન તો પાછળ જોયું કે ન તો કંઈ જવાબ આપ્યો. “એ… ખેતર ના જાતા કૌ છું તમને… બધું સારું જ છે ખેતરમાં…” પણ મનિયો સાંભળે તો ને..
લસણ-ડૂંગળીવાળા હાથ ધોયા ન ધોયા ને જશી મનયાની પાછળ દોડી. એ શેરી વટાવીને તળાવની પાળ પાસે પહોંચવા આવ્યો હતો ત્યાં જ જશી એની સાથે થઈ ગઈ. ‘ક્યાં જાવ છો બોલો તો ખરા…’
મનિયો તળાવની પાળ પર ઊભો રહીને આંખ પર છાજલી ધરીને પોતાની વહાલસોયી દીકરી જેવી સોનાની કટકી તરફ જોઈ રહ્યો. એને ખબર હતી કે જશી એને ખોટા ખોટા દિલાસા આપે છે. એની કટકી જપ્ત થઈ જવાના વિચારથી જ મનિયાના મનમાં એક પ્રકારનો ધ્રાસકો પડ્યો હતો. કદાચ પાછળ જશી ન આવી હોત તો મનિયો જરૂર ખેતરમાં પહોંચી ગયો હોત. જશી સમજાવી મનાવી મહામહેનતે એને ઘરે લાવી.
મનિયાને હવે ગામની શેરીમાંથી કે ગામની ગલીઓમાંથી નીકળવાનું ગમતું નહોતું. દુકાનોમાં નામુ વધી ગયું હતું. જેસંગના પૈસા પણ બાર મહિનાથી અપાયા નહોતા, એનો ત્રાસ પણ સતત ચાલતો. એની મૂડી તો ઠીક પણ વ્યાજ ભરી શકાય એટલા વેતમાં પણ મનજી નહોતો. ખેતરને વધારે સુધારવા માટે લીધેલા પૈસા વરસાદ તાણી જશે એવી ખબર થોડી જ હોય?
ઘરે આવીને તે ખાટલે બેઠો અને કાનમાં ભરાવેલી બીડી હોઠ પર આવી. જશી બપોરનું રાંધવામાં પડી. આખો દિવસ વાદળને આઘાં કરીને તડકો વેર્યા પછી સૂરજ થાકીને રાતો પડી ગયો હતો. સમગ્ર સૃષ્ટિ પર કોઈ મુઠ્ઠી વડે જાણે ધીમેધીમે અંધારું ભભરાવી રહ્યું હોય એમ લાગતું હતું.
સવાર પડી. સૂરજ દાતણ પાણી કરી પૂર્વમાં આવીને નાના બાળક જેમ કેડ પર હાથ રાખીને ઊભો હોય એમ લાગતો હતો. જશી સોનલની સાથે ખેતરે જવાની તૈયારી કરી રહી હતી. મનિયો ચાપાણી કરીને ખેતરે જતા લોકોને ઈર્ષાથી જાઈ રહ્યો હતો. ખેતરે જતી વખતે જશી મનિયાને કહેતી ગયેલી કે ‘ટેમસર દવા લઈ લેજો અને ખાવાનું ખાઈ લેજો, કંઈ ચંત્યા ના કરતા, હવે તમને સારું થઈ જ્યું સે એટલે કાલથી ખેતરે આવો તો વાંધો નહિ.’ મનિયો માથે દાતરડામાં વીંટેલી પછેડી ઉપાડીને ખેતર તરફ જઈ રહેલી જશીને જોઈ રહ્યો. ઘરમાં પડ્યો પડ્યો ખેતરની દવા, કોદાળી-પાવડા વગરે તે આઘાપાછા કર્યા કરતો.
‘એય… રઘા બારો નીકળ્ય…’ અવાજ સાંભળતા જ મનિયો ફફડી ઊઠ્યો.
‘આજ તો પૈસા લઇને જઈશ કાં તો તારો જીવ લઈને… જો ભરવાનો વેતા નતો તો જખ મારવા રૂપિયા લીધા ‘તા…’ હવે જેસંગ મનિયાથી કંટાળી ગયો હતો. ‘પૈસા ના હોય તો ઘરેણાં કાઢી આપ… હાંભળે છે કે નહીં… બારો નીકળ્ય…’
જેસંગ જોર જોરથી બૂમો પાડી રહ્યો હતો. આ કાયમની રામાયણ હતી. વારંવારની ઊઘરાણી. સારું થયું કે જશી ખેતરે ગઈ તરત મનિયો ઘરને વાસીને ઘરમાં બેઠો હતો. આમ તો છેલ્લા ઘણા દિવસોથી એકલો એકલો ગુમસુમ બેસી રહેતો. એકલો એકલો સતત વિચાર્યા કરતો, પણ કાંઈ સૂજતું નહીં. બેઠોબેઠો એક કાગળ હાથમાં લઈને એની સામે જોયા કરતો. જેસંગની આ રોજરોજની બબાલથી એને પણ કંટાળો આવતો હતો. આજે એની બૂમ સાંભળી એ થથરી ઊઠ્યો… એની છાતીમાં ફાળ પડી. આ ઊઘરાણીએ જાણે એનું લોહી પણ નીચોવી લીધું હતું… વ્યાજ વધતું જતું હતું… વળી ખેતરનાં બિયારણ, મજૂરી, ખાતર, દવા વગેરેમાં પણ ઘણો ખર્ચો થઈ ગયો હતો. સામે પક્ષે ત્રણત્રણ વર્ષથી ખેતરમાં ધોવાણ થવાને કારણે કશી ઉપજ પણ નહોતી થતી. એની પાસે આપવા માટે કાંઈ જ બચ્યું નહોતું, આબરુ પણ નહીં… હવે ગામના કોઈ વ્યક્ત પાસે પૈસા માગતા પણ શરમ આવતી હતી. પત્ની અને પુત્રીનાં ઘરેણાં પણ દેવામાં જ ચાલ્યા ગયાં હતાં, એમને મોઢું બતાવવામાં પણ મનિયાને ખૂબ સંકોચ થતો હતો.
બહારથી જેસંગના બરાડા અગ્નિની જ્વાળા જેમ અંદર આવી રહ્યા હતા. મનિયાએ અંદરથી કમાડને સાંકળ મારી દીધી હતી. પણ કાન અને હૈયા પર સાંકળ ક્યાંથી મારે…? બારીબારણાં બંધ કરી દેવાને કારણે અંધકાર ઓઢીને બેઠો હોય એમ એક ખૂણામાં લપાઈ બેઠો હતો.
એને થતું કે આટલું દેવું હવે કેમનું પૂરાશે? એક આધાર હતો એ પણ પડી ભાંગ્યો… જીવનભર આમનું દેવું જ ભર્યા કરવાનું? ગામને આવું દયામણું મોઢું બતાવીને જ ગરીબડાં થઈને જીવ્યા કરવવાનું? બિચારા-બાપડા થઈ જીવવું એ મરવા બરોબર હતું. એના મનમાં રતન માએ એક દાડો કીધેલી વાત બાજની જેમ ચકરાવા લેવા લાગી, ‘કરજ અને કારજમાં જાજા ફેર નથ મનિયા…’ એનું મન જાણે ઘંટીની જેમ સેંકડો વિચારોને દળી રહ્યું હતું. માથા પર બોઝ ઉપાડ્યો હોય એવું લાગતું હતું. ભીંત પર જશી અને સોનલની પાસે તસવીરમાં મનિયો ઊભો હતો. એણે તસવીર પર બાઝી ગયેલી રજ ખંખેરી, હળવા હાથે એને ઉતારી અને જૂના જર્જરિત ફોટાને છાતીએ ચાંપી બાળકની જેમ પોક મૂકીને રડવાની ઇચ્છા થઈ ગઈ. પણ અત્યારે ઊંચા અવાજે રડવું પણ પોષાય તેમ નહોતું. બહાર જેસંગ એનો અવાજ સાંભળી જાય તો બારણા તોડીને ઘરમાં આવે એ હદે ગુસ્સામાં બૂમો પાડી રહ્યો હતો. આજે એને એક સાથે બે વિરોધાભાસી મનિયા જોવા મળ્યા. એક ફોટામાં ઊભો ઊભો સપરિવાર હળવું સ્મિત વેરી રહ્યો હતો, બીજો ફોટાને છાતીએ ચાંપી મૂંગું મૂંગુ રડી રહ્યો હતો. ફોટા પાસે પોતાના કોઈ ગુનાની માફી માગતો હોય એમ બોલ્યા કરતો હતો. “મને માફ કરી દેજે સોનલની મા, મને માફ કરી દેજે…” એના પરિવારે એના દેવાનો ભોગ બનવું પડશે એ વિચારે એનો જીવ અદ્ધર થઈ જતો હતો. વળી સોનલ પણ દિવસે દિવસે યુવાન થતી જતી હતી. આવા દેવાદાર બાપની દીકરી સાથે લગ્ન પણ કોણ કરે? સમાજમાં મારી આબરૂનું શું? બધું જ તણાઈ ગયું છે તો મને શું કામ બાકી રાખ્યો? મનિયાના મનમાં રતનમાંનું વાક્ય ફરી સમડીની જેમ ચકરાવા લેવા લાગ્યું, ‘‘કરજ અને કારજમાં જાજા ફેર નથ મનિયા….’’
જેસંગ બહાર બૂમો પાડી પાડીને કંટાળી ગયો હતો, એનો ગુસ્સો સાતમા આસમાને પહોંચ્યો હતો. જો અત્યારે મનિયો એને મળ્યો હોત તો એણે એનો ટોટો જ પીસી નાખ્યો હોત. કાનના પડદા ટૂટી જાય એવી ગાળો બોલીને છેવટે એ ચાલ્યો ગયો.
સૂરજ પર કપાસ પર છાટવાની દવાનો ફૂવારો પડી ગયો હોય એમ ઝાંખો પડી ગયો હતો. વાદળાંઓ કોઈના બેસણામાં બેઠાં હોય એમ ક્ષિતિજને એક ખૂણે શાંત થઈ પડ્યાં હતાં. બધા લોકો ખેતર તરફથી ઘર તરફ પોતપોતાનો થાક લઈને પાછા ફરી રહ્યા હતા. જશી વિચારતી હતી કે હજી થોડા દિવસ એમને ખેતર ન આવવા દેવામાં જ ભલાઈ છે, એ મનિયાનું મન સારી પેઠે ઓળખતી હતી. કોકે તેને કીધું કે અલી બાઈ, હવે તો ખેતરની લોન સરકાર માફ કરી દેવાની છે. આટલા વરસાદમાં દેવું વધી ગિયું હોય એમને સરકાર રાહત આલે સે. ફોરમ ભરી દેજો તમે. ખેતરેથી ઘરે આવતા જશી પંચાયતમાં જઈને ફોર્મ પણ લેતી આવેલી. તેને થયું કે આ ફોરમ જોઈને એમને ટાઢક થશે. કાલથી એમને ય ખેતર હારે લઈ જઈશું. વિચારોમાં ને વિચારોમાં ક્યારે ઘર આવી ગયું એની એને ખબર જ ન રહી. સોનલ બેનપણીઓ સાથે પાછળ રહી ગઈ હતી. જશીએ રોજની જેમ આવીને થાકનો હાશકારો ખાતાં બારણું ખોલ્યું તો એની આંખો આકાશ જેટલી પહોળી થઈ ગઈ. ઝાડા ઊલટીમાં ફીણફીણ થઈને નિર્જિવ મનિયો ઘરની વચોવચ પડ્યો હતો. બાજુમાં કપાસ પર છાંટવાની દવાની શીશી પડી હતી!

બળેલી રોટલી – વાર્તા – અનિલ ચાવડા

પ્રભાતનો બાળસૂરજ ક્ષિતિજ ઉપર કિરણની ઝીણી કીલકારીઓ કરી રહ્યો હતો. બારી પરનો પરદો હવાથી ડોલતો હતો, જાણે તડકાને અંદર આવવા દઉં – ન આવવા દઉં કર્યા કરતો હતો. ફળિયામાં ફૂલો આળસ મરડી રહ્યાં હતાં. વાતાવરણ આમ તો રોજ જેવું જ હતું, કંઈ ફેરફાર લાગતો નહોતો. સવાર ખુશનુમા હતી.
પ્રતીક્ષા રસોડામાં રોટલી બનાવતી હતી. ત્યાં સુદર્શનના રડવાનો અવાજ આવ્યો. રોટલી એમ જ ગેસ પર મૂકીને તે ઘોડિયા પાસે દોડી અને ઘોડિયા ઉપર લટકતો ઘૂઘરો ખખડાવવા લાગી. ઘૂઘરાનો અવાજ સાંભળી ધીમેધીમે તેની આંખ બીડાવા લાગી. જાણે એ રણકારમાં માનું વહાલ ઢોળાઈ રહ્યું હતું. એની આંખમાં એક નચિંતપણું અંજાઈ ગયું અને તે બાળસહજ સ્વપ્નમાં સરી પડ્યો. નાનકડા સુદર્શનને ઘૂઘરો બહુ ગમતો. રામ જાણે એને આ ઘૂઘરાના સંગીત સાથે એવો તે શું લગાવ હતો કે એનો અવાજ સાંભળતાની સાથે જ તે ગેલમાં આવી જતો. ક્યારેક કીલકારીઓ કરવા લાગતો. તેને રડતો છાનો રાખવામાં આ ઘૂઘરો જાણે જાદુઈ છડી સમાન હતો. સાંભળતા સાંભળતા ક્યારે ઊંઘી જતો, ખબર પણ ન પડતી. ઘૂઘરો નહીં જાણે હાલરડું!
સુદર્શન ઊંઘી ગયો. તે ઝટપટ રસોડામાં પહોંચી, પણ ત્યાં સુધીમાં રોટલીની એક બાજુ બળી ગઈ હતી. તેના મોંમાંથી કારણ વગર સિસકારો નીકળી ગયો… ‘સીસસસસ…. આજે ફરી બળી ગઈ….’ તે ફરી રોટલી બનાવવામાં ગૂંથાઈ ગઈ. તેના મનના ચૂલે પણ સ્મરણોની રોટલીઓ શેકાઈ રહી હતી.
અવિનાશે એને ફોન અચંબામાં નાખી દીધેલી. ‘પ્રતીક્ષા, હું નહીં આવી શકું, રજા મળી શકે તેમ નથી.’ આવું સાંભળતાની સાથે તેની છાતીમાં ફાળ પડી. ‘આ વખતે પણ…’ અવિનાશ કંઈ વધારે બોલવા જાય તે પહેલાં જ તેણે ફોન મૂકી દીધો. છેલ્લાં કેટલાય દિવસથી આવું આવું કરતો અવિનાશ આ વખતે પણ આવી શકે તેમ નહોતો. તેની આંખમાં છલકાયેલું પાણી છેવટ ઢોળાઈ ગયું.
ઘરની ડોરબેલ વાગી. તેણે દુપટ્ટાથી આંખના ખૂણા લૂછ્યાં. અવિનાશ નહીં આવવાના સમાચારથી રડમસ થયેલા ચહેરાને તેણે સ્વસ્થ કર્યો. પણ ઉદાસી કેમેય છુપાતી નહોતી. બારણા પાસે ઘડી વાર થોભી, આંખો બરાબર સાફ કરી અને ચહેરો પ્રસન્ન કરવાના પ્રયાસ સાથે દરવાજા ખોલ્યો. તેની આંખો પહોળી થઈ ગઈ, સામે જ અવિનાશ સામે જ ઊભો હતો!
આંખો છલકાઈ ગઈ, પણ આ વખતે તેમાં ઉદાસી નહોતી, પ્રસન્નતા હતી, નરી પ્રસન્નતા. એ અવિનાશને વળગી પડી, ‘કેમ આવું કર્યું, ફોન કરીને ના કેમ પાડી. તમને ખબર છે તમે ના પાડી તો મારો જીવ નીકળી ગયો ’તો. કેટલી રાહ જાઉં છું તમારી…’ રડતાં રડતાં તેણે બોલ્યે રાખ્યું.
‘હા, હા, મને ખબર છે, આ તો મને થયું કે લાવ થોડી તને પરેશાન કરી લઉં.’ અવિનાશે હસતા હસતા જવાબ આપ્યો.
‘હવે પછી આવી રીતે ક્યારેય પરેશાન ન કરતા પ્લીજ! અહીં એકલી રહીને પરેશાન ઓછી છું તે તમે વધારે કરો છો?’
‘પપ્પા..’. અંદરથી દર્શન દોડતો દોડતો આવ્યો… તેના આનંદનો પાર નહોતો. મોટે મોટેથી ગીત ગાતો હોય એમ તે બોલવા લાગ્યો હતો… ‘પાપા આવ્યા… પાપા આવ્યા… પાપા આવ્યા… પાપા આવ્યા…’
‘અરે કહું છું… ધીમે બૂમ પાડ સુદ જાગી જશે.’ પ્રતીક્ષાએ ધમકાવતા સ્વરે કહ્યું, પણ ત્યાં તો અવિનાશે દર્શનને વહાલથી ઊંચકી લીધો. દર્શન રાજીનો રેડ થઈ ગયો.
‘હવે બારણાં બહાર જ રાખીશ કે અંદર આવવા દઈશ?’ ત્રણે અંદર આવ્યા. ઘરમાં બધું સુંદર રીતે ગોઠવેલું હતું. અવિનાશની ગેરહાજરીમાં પણ તે ઘરને એકદમ ચીવટાઈથી રાખતી હતી. આમ પણ એકલા ઘરની સાફસફાઈ રાખવા સિવાય તેને વિશેષ કામ નહોતું.
દર્શને પપ્પાની બેગ ફેંદવાનું ચાલું કરી દીધું. તેને જાતા જ પ્રતીક્ષા બોલી ઊઠી, ‘દરશુ, તું પપ્પાની બેગ ફેંદવાનું રહેવા દે. હું તને ખોલી આપીશ…’ તોય દર્શને ફેંદવાનું ચાલુ રાખ્યું. ‘તને ના પાડું છું ને…’ દર્શને અંદરથી એક ઘૂઘરો કાઢ્યો.
‘એ… પપ્પા મારી માટે લાવ્યા છે.’
‘ના તું હવે મોટો થઈ ગયો છે. એ તો નાના ભાઈ માટે છે. તારા માટે બીજાં રમકડાં હશે.’
‘ના મારે જાઈએ છે, મારો છે આ…’
‘ભલેને રમતો રમવા દે ને.’ અવિનાશે કહ્યું.
‘ત્રણ સાડા ત્રણ વરસનો થયો, હવે આમ ક્યાં સુધી ઘૂઘરો ખખડાવતો રહેશે?’
‘એને ગમે છે તો રમવા દેને… અને આ જો.’ તેની સામે એક સરસ સોનાની બુટ્ટી ચમકી રહી હતી. ‘બધું મૂકીને તું આમ આવ…’ કહી અવિનાશે પ્રતીક્ષાને પોતાની પાસે ખેંચી લીધી.
‘જુઓ તો ખરા છોકરો અહીં જ છે.’
‘હા, તે આ જ રીતે એ અહીં આવ્યો છે ને…’
‘જાવને, તમને તો શરમ જ નથી.’
‘એક મિનિટ… એક મિનિટ… ઊભી તો રહે…’
‘શું કરો છો તમે?’
અવિનાશ તેની જૂની બુટ્ટી કાઢવા લાગ્યો. પ્રતીક્ષા એ પ્રેમાળ સ્પર્શને અનુભવતી રહી. ‘જો આ કેવી લાગે છે?’
‘સારું, એ બધું પછી કરીશું તમે શું જમશો?’
‘લે, તું તો ક્યારની કહેતી ’તી રાહ જોઈ જોઈને થાકી ગઈ… અને આવ્યો ત્યારે હવે ખાવાની વાત કરે છે. થોડી વાત કર, ઘડીક પાસે બેસ.’
કશું બોલ્યા વિના મોં મચકોડી તે રસોડામાં ચાલી ગઈ.
આમ ને આમ, અવિનાશ આવ્યો તો એ આખો મહિનો જાણે એણે અદભૂત આનંદમાં વિતાવ્યો. વર્ષના એક આખા બોક્ષમાંથી અમુક દિવસોના બોક્સમાં જ આવો સ્નેહાળ પ્રેમ હોય છે. આટલા દિવસમાં એ આખા વર્ષનું જીવી લેતી. પરિવાર સાથે આનંદમેળામાં, પાર્ટીમાં, ગાર્ડનમાં, નાના-મોટા સામાજિક પ્રસંગોમાં, ખરીદી કરવા, ફિલ્મ જોવા અને બીજા અનેક નાનાં-મોટાં કામોમાં સમય ક્યાં પસાર થઈ ગયો એની ખબર જ ન રહી.
રજા પૂરી થતા અવિનાશ ચાલ્યો ગયો. અવિનાશ વિનાનું ઘર પણ ત્રણ મહિનાનું થઈ ગયું.
અવિનાશ સાથે લગ્ન કરીને તે ખૂબ સુખી હતી. તેના મનમાં પહેલી મુલાકાત તાજી થઈ ગઈ. અવિનાશ તેને જોવા આવ્યો ત્યારે કેવી વાતો થઈ હતી. ઝીણી આંખો, કસાયેલું આર્મીમેન જેવું શરીર, જિન્સ પેન્ટ અને ટીશર્ટમાં શોભતો અવિનાશનો ઘઉંવર્ણો છતાં ઘાટીલો ચહેરો એની આંખ સામે આવવા લાગ્યો.
ચાની ડીશ લઈને આવેલી તેની પગલીઓમાં ઝાંઝરીની ઘૂઘરીઓ ધીમું ધીમું શરમાળ સ્મિત કરી રહી હતી. હળવી હસીમજાકમાં એકમેકના પરિવારને જાણવાના પ્રયત્નો થઈ રહ્યા હતા.
‘આપણા વખતે તો આવું જોવા-બોવાનું હતું જ ક્યાં!’
‘હા, બાપાએ રૂપિયો નક્કી કરી નાખ્યો એટલે પત્યું, કોઈ પણ વિરોધ કે વાંધાવચકા વિના બેસી જવાનું પૈણવા!’
‘લગન થિયા પછી ખબર પડે કે આપણા ભાગમાં શું છે!’ વાતારણમાં હળવું હાસ્ય ગૂંજી રહ્યું હતું. હળવાશભર્યાં
વાક્યો જાણે હવામાં ભવિષ્યમાં ગૂંજનારી શરણાઈના સ્વરોના મૌન પડઘા પાડી રહ્યાં હતાં. પરસ્પરની વાતોનું તોરણ ગૂંથાઈ રહ્યું હતું.
‘છેવટે જીવન તો એમણે જ સાથે વિતાવવાનું છે, આજકાલ તો છોકરા-છોકરીઓ બધી સ્પષ્ટતા કર્યા વિના વિના પૈણતા જ નથી ને!’
‘હા, હા, છોકરા-છોકરીને વાત કરાવી દઈએ, પછી તો જે ભાગ્યમાં લખ્યું હોય ઈ થાય બીજું શું?’
બંનેને વાતચીત માટે એકાંત આપવામાં આવ્યું.
‘તમારું નામ શું છે?’
‘પ્રતીક્ષા’
‘અને તમારું?’
‘અવિનાશ.’
‘કેટલું ભણેલા?’
‘બી.એ. તમે?’
‘બી.કોમ.’
આવી નાની-નાની પ્રાથમિક વાતોથી લઈને ઘર, પરિવાર, શોખ, શું ગમે – શું ન ગમે? શું ભાવે – શું ન ભાવે, ફરવાનું ગમે કે નહીં? ક્યાં ફરેલાં, કેટલું ફરેલાં, ફેવરેટ મૂવિ કયું? ગીતો સાંભળવાં ગમે કે નહીં? વાંચવાનું ગમે ખરું? મિત્રો કેટલા? – કેવા? જેવી અનેક અને અઢળક વાતો થઈ. તેમને પોતાને પણ ખબર ન રહી કે આટલા ઓછા સમયમાં તેમણે કેટલી બધી વાતો કરી લીધી.
‘હું તો સાવ ગામડાનો માણસ છું. ખેતરમાં કામે જાવું પડે, ગારમાટીના લીંપણ પણ કરવા પડે, ફાવશે આ બધું?’
એ સાવ મૂંગી હતી, તેણે જીવનમાં ક્યારેય આવું કર્યું નહોતું, શું જવાબ આપવો તે તેને સૂજતું નહોતું. તેણે અવિનાશ સામે જોઈને હળવું સ્મિત કર્યું.
લગ્ન થઈ ગયાં. બધું સારી રીતે પતી ગયું. અવિનાશને નોકરી પણ મળી ગઈ મિલેટ્રીમાં. એ પછી તો ભગવાને તેમને બે દીકરા પણ આપ્યા. બંનેનાં નામ પણ એવાં રાખ્યાં, મોટાનું નામ દર્શન અને નાનાનું સુદર્શન. હવે પ્રતીક્ષાએ ગામડાનું કામ પણ ન કરવું પડતું. તેઓ શહેરમાં રહેવા આવી ગયાં હતાં. ખેતરનાં કામો અને ગારમાટીનાં લીંપણોમાંથી તો એ છૂટી, પણ અહીં શહેરમાં પોતાની એકલતાની ભીંત પર ખરી પડેલાં પોપડાં પર લીંપણ કર્યા કરતી. અવિનાશને બહુ રજાઓ ન મળતીને એટલે! વારે તહેવારે માંડ તે આવી શકતો. એક રીતે જોઈએ તો તેણે પોતાનું નામ સાર્થક કર્યું હતું. કેમકે લગ્ન પછી તેણે હંમેશાં અવિનાશની પ્રતીક્ષા જ કરવાની રહેતી!
સુદર્શનના રડવાનો અવાજ આવ્યો ને ભૂતકાળની સ્મૃતિઓમાંથી તે બહાર આવી. લોટવાળા હાથે એ ફરી હીંચકા તરફ ગઈ, ત્યાં બહારથી દર્શનની બૂમ સંભળાઈ…. ‘મમ્મી…’
‘એ… બૂમ ન પાડીશ… સુદ જાગી જશે.’
‘મને ભૂખ લાગી છે.’ ત્યાં વળી સુદર્શનનો રડવાનો અવાજ આવ્યો.
‘મારા હાથ ખરાબ છે, તું આને હીંચકો નાખ અને ઘૂઘરો વગાડ પછી તને આપું ખાવાનું.’
‘ઘૂઘરો વગાડું એટલે સુદ છાનો રહી જશે, મમ્મી?’
‘હા.’
‘તો, મમ્મી ઘૂઘરો વગાડું એટલે રડવાનું જતું રહે?’
‘હા, બાપા કીધું તો ખરું…’ રોટલી વણતા વણતા પ્રતીક્ષાએ છણકો કર્યો.
‘તો હું રોઉં તો તું મને ઘૂઘરો વગાડીને છાનો રાખીશ ને?’
‘હા….’
‘તો સામેવાલો રાજુ રડે તો એને ય ઘૂઘરો વગાડીને શાંત રાખવાનો?’ વળી સુદર્શનનો રડવાનો અવાજ વધ્યો.
‘હા… હવે, તું વગાડને છાનોમાનો… તને ભૂખ લાગી છે ને?’
‘હા, મને ભૂખ લાગી છે.’
‘ચલ તો ઘૂઘરો વગાડ હું જમવાનું બનાવી નાખું, સુદ છાનો રહી જાય પછી તને આપું.’
દર્શન ઘૂઘરો વગાડવા લાગ્યો. સુદ થોડીવારમાં શાંત થઈ ઊંઘી ગયો.
સાંજ પડી ગઈ હતી. બિલ્લીપગે પ્રવેશેલી રાત આકાશમાં મુઠ્ઠીઓ ભરીને અંધારું વેરી રહી હતી. અને એ રીતે સૂરજને ઢાંકવાના પ્રયાસો કરી રહી હતી. સવારે બાળક જેવો લાગતો સૂરજ સાંજે ઘરડો થઈને ઝાંખા અજવાળાની લાકડીને ટેકે ક્ષિતિજનો ઢાળ ઊતરી ચૂક્યો હતો. અંધારું ચારે પા પથરાઈ ચૂક્યું હતું.
રોજની જેમ જમીને તે અગાસીમાં આવી. ‘દર્શન, ચાંદો ક્યાં છે જાયો?’
‘આમ ર્યો…’ કહીને દર્શને આંગળી લાંબી કરી.
નાનકડા સુદર્શનને પણ તે ચાંદો બતાવવા પ્રયાસ કરતી હતી.
ધીમોધીમો શીતળ પવન વાઈ રહ્યો હતો. સોસાયટીના લોકો ઘરમાં પારિવારિક સિરિયલ્સ જોવા ટીવી સામે ગોઠવાઈ ગયાં હતાં. ત્યારે આકાશમાં સેંકડો તારાઓ હોવા છતાં ચંદ્ર એકલો હતો! થોડી વાર થઈ એટલે ત્રણે નીચે આવીને ઊંઘી ગયા. બસ આ તેનો નિત્યક્રમ હતો. આમાં ભાગ્યે જ કશું પરિવર્તન થતું. અવિનાશ હવાની જેમ આવતો અને આવીને જતો રહેતો. આમ જ જીવન ચાલ્યા કરતું.
ચોમાસાનો સમય હતો. બપોર થઈ ગઈ હતી, પણ મુશળધાર વરસાદમાં સૂરજ ઓગળીને વહી ગયો હતો. ચીડાયેલો ઈશ્વર જાણે આકાશની પીઠ પર વીજળીના ચાબુક ફટકારી રહ્યો હતો. ચાબુકના સોળ પોતાની પીઠ પર ઝીલતાં વાદળો ભેંકાર ગર્જનારૂપી ચીસો પાડી રહ્યાં હતાં. વરસાદનાં ટીપાંઓ બારી પર માથાં પછાડી રહ્યાં હતાં. તે રસોડામાં રોટલી બનાવતી હતી. બાજુમાં દર્શન અવિનાશે લાવેલા ઘૂઘરાથી રમતો હતો. સુદર્શનનો તો આ ઊંઘવાનો સમય હતો.
ફોનની રિંગ રણકી. જોયું તો અવિનાશનો જ કોલ હતો. તેના ચહેરા પર ફરી સ્મિત આવ્યું. ‘આ વખત તો એ મને સરપ્રાઇઝ આપે તે પહેલાં હું જ તેમને આપી દઉં.’ એવા વિચાર સાથે તે ગેસ પરની રોટલી એમનેમ મૂકીને ઝપાટાભેર બારણાં તરફ દોડી. બારણું ખૂલતા વરસાદની વાછટ અંદર ધસી આવી. મુશળધાર વરસાદ, પવનના સુસવાટા સિવાય કશું હતું નહીં. તે ભોંઠી પડી. ફોનની રિંગ હજી રણકી રહી હતી. એ પૂરી થાય તે પહેલાં દોડીને તેણે ફોન ઉપાડી લીધો,
‘આ વખત ખરેખર ના આવ્યા તો?’ સામેથી કોઈ પ્રતિભાવ ન આવ્યો. ‘વાંધો નહીં, પણ હવે કંઈક બોલો તો ખરા… હવે ક્યારે આવવાના છો?’
‘ભાભી હું… સુલતાન બોલું છું…’
‘એ ક્યાં છે? એમના ફોનમાંથી તમે…?’
સુલતાન ઘડીક મૂંગો રહ્યો. તોતડાતા અવાજે અવાજે બોલ્યો, ‘ભાભી… અઅ.. અઅ.. અવિનાશ નથી રહ્યો હવે.’ કહેતા કહેતા સુલતાનની જીભના લોચા વળવા લાગ્યા. ‘એ સરહદ પર લડતા લડતા શહીદ થઈ ગયો… એના ફોનમાંથી જ મેં તમને ફોન…’ સુલતાનની પૂરી વાત કાને પડે એ પહેલાં પ્રતીક્ષાના હાથમાંથી ફોન પડી ગયો. તે પૂતળાની જેમ સ્તબ્ધ થઈ ગઈ. તેની આંખે અંધારા આવવા લાગ્યા અને ત્યાં જ ધબ્બ દઈને નીચે પડી. બહાર જેમ તેની આંખના વાદળે પણ વરસવા માંડ્યું. તેણે પોક મૂકી. મમ્મીના રડવાનો અવાજ સાંભળીને રસોડામાં રમતો દર્શન દોડાદોડ બહાર આવ્યો. શું થયું એ તેને સમજાયું નહીં. એ તો હજી એની રમતમાં મશગુલ હતો. મમ્મીને રડતી જોઈને એ થોડો ગભરાયો. પણ ખબર નથી તેને શું સૂઝ્યું કે હાથમાં રહેલો ઘૂઘરો લઈને જોરજોરથી વગાડવા લાગ્યો. ત્યાં રસોડામાં ચૂલા પર રહેલી રોટલી આ વખત બંને તરફ બળી ચૂકી હતી.

ડંખ – વાર્તા – અનિલ ચાવડા

(યુવાન, દમદાર અને આધુનિક ગુજરાતી ગઝલોના ‘ગાલિબ’ કવિશ્રી અનિલ ચાવડાનું ‘દાવડાનું આંગણું’માં એક સિદ્ધહસ્ત વાર્તાકાર તરીકે સ્વાગત કરતાં હું અત્યંત આનંદ અનુભવું છું. આપ સહુ વાચકોને એમની આ વાર્તા એમની ગઝલો સમી જ સ્પર્શી જશે.)

બસસ્ટેન્ડથી ઊતરીને હું ઘર તરફ ચાલવા લાગ્યો. ઘણા સમયે ગામમાં આવી રહ્યો હતો, વિચારોએ મારી જડતી લીધી, બહુ દિવસે! યાદ છેને એક સમયે આ જ રસ્તા ઉપર મૂળ ચડ્ડી ઓળખાય નહિ એટલાં થિંગડાવાળું ચીંથરું પહેરીને દોડ્યા કરતો હતો. નાકમાંથી સેડા કાઢવાનો વેંત પણ નતો. હા પણ હવે હું પ્રોફેસર થઈ ગયો છું. મારું મન બોલી ઊઠ્યું.
ત્યાં જ વચ્ચે શાળા આવી. મારું બાળપણ શાળાના લીંમડે ઝૂલવા લાગ્યું. સ્કૂલના મેદાનમાં આવેલી ગોરસઆંબલીના કાતરા ખાઈને ઘેલું બાળપણ દોડતું દોડતું નિશાળ પાછળના વડ પર ચડી ગયું. પણ બીજી જ પળે ભફાંગ કરતું નીચે પછડાયું. એ ઝાડ સાથે જોડાયેલો એક પ્રસંગ કાચની કણીની જેમ મારી છાતીમાં ભોંકાયો.
વર્ષો પહેલાં શાળાએથી છૂટ્યા પછી આ જ ઝાડ પર બધા છોકરા રમતા. એક દિવસ બધા છોકરા રમીને ઘરે જતા રહ્યા, છેલ્લે હું અને નારણ બે જ બચ્યા. નારણ અમારા ગામના બ્રાહ્મણ જટાશંકરનો છોકરો. એ પાંચમું ભણતો, ને હું સાતમું. એને ઝાડ પર ચડવાની બહુ પ્રેક્ટિસ નહીં, ને હું ફટોફટ ચડીઊતરી જતો. અમે આમ પણ રખડેલ. નારણ સીધી લીટીનો. કાયમ કપાળે સાચા મોતી જેવું તીલક શોભતું હોય. જાણે જન્મતાની સાથે મળ્યું હોય! કોઈ હતું નહીં, અમે બેયે આંબલીપીપળી રમવાનું નક્કી કર્યું. વડ નીચે કુંડાળું કર્યું, અંદર લાકડું મૂક્યું અને હું દોડીને ચડી ગયો. નારણનો દાવ હતો. બાપડો ઝાડ ઉપર માંડમાંડ ચડ્યો, પણ હું પહોંચવા દઉં? એ આ બાજુ આવે તો હું કૂદીને બીજી ડાળીએ જતો રઉં, એ પાછો ફરીને બીજી ડાળી પર આવે ત્યાં હું ત્રીજીએ પહોંચી જઉં. નારણે ય મને પકડવા ઝડપ વધારી. હું વધારે ને વધારે ઊંચે ચડતો જતો. નારણે મને અડકવા રીતસર ડાઈ મારી અને બાપડો ધડામ કરતો નીચે પટકાયો. મારો જીવ અધ્ધર થઈ ગયો. હું ફટોફટ નીચે ઊતર્યો. નારણ ઊંધો પડ્યો હતો. મને થયું મરી ગયો કે શું? મેં ખભા પકડીને તેને ધધડાવ્યો. નાઈણ્યા, એ નાઇણ્યા… પોટલું ઊંચકતો હોય એમ એણે પાંપણ ઊંચકી. પાછી બંધ કરી દીધી. તેની કોણીઓ અને ઢીંચણ છોલાઈ ગયા હતા. કપાળે પણ ઘસરકા પડ્યા હતા. મને દોડીને જતા રહેવાની ઇચ્છા થઈ, પણ પછી નારણનું કોણ? ભગવાનનું નામ લઈને મેં તેને માંડમાંડ ઊંભો કર્યો. બપોર થઈ ગઈ હતી. આખું ગામ જાણે ખેતરભેગું થઈ ગયું હતું. તેનું ઘર નજીકમાં જ હતું. જેમ તેડાય એમ તેડીને હું તેના ઘરે લઈ ગ્યો.
બારણે પહોંચ્યો ત્યારે રસોડામાં કોઈ ખાંડણીના તાલે ગીત ગાઈ રહ્યું હતું… નારણ લાંબા શ્વાસ લેતો હતો. મેં બારણું ખખડાવ્યું… અંદરથી ખાંડણીનું ગીત બંધ થયું. બારણું ખૂલ્યું… બારણું ખોલનાર બાઈ હેબતાઈ ગઈ, હાયહાય મારા નારણિયા… આ શું થઈ ગિયું… એણે રીતસર પોક મૂકી. એણે ઝડપથી નારણને બાથમાં લઈ લીધો… નારણ બા-બા-બા કરવા લાગ્યો. નારણ અને એની બા વચ્ચે જાણે રડવાની સ્પર્ધા થઈ… બા હું રમતા રમતા પડી જ્યો… નારણે વળી જોરથી ભેંકડો તાણ્યો… ના બટી ના, રોવાય નહીં… તેની બાએ તેને વહાલથી હાથ ફેરવ્યો… પછી મારી સામે જોઈ કહ્યું, આય બટા આય… ઘરમા આય જલદી… તેમણે મનેય અંદર બોલાયો… હારું કઈરું તું ઈને ઘરે લઈ આયો…
બટા હવે બંધ થઈ જા… મારા દીકરા… કહીને એની બા પાછી એને શાંત કરવા લાગી. મારા નારુને વહુ વાઈગું… કરીને એની આંખમાંથી પણ ગંગાજળ વહેવા લાગ્યું. નારણને ખોળામાં લઈને તે ઓસરીમાં બેસી ગયા… બટા જલદી આયાંય, જો ત્યાં રહોડામાં હળદરનો ડબો સે જલદી લાય, નારણને લગાવી દઉં… હું હળદરનો ડબો લઈ આયો..
“પાણી લાય બટા…” હું માટલામાંથી પાણી ભરી આવ્યો.
તેમણે નારણને પાણી પાયું…
“ભગવાન તારું ભલું કરે દીકરા, કુનો સોકરો સો?” તેમણે પૂછ્યું.
મેં કહ્યું, “ધનાભૈનો.”
“ધનાભૈ?” તેમણે પ્રશ્ન કર્યો.
મેં ક્યારેય નારણની માને જોઈ નહોતી. એ કદાચ બહુ બહાર નહોતી નીકળતી. અને અમારે આ બ્રાહ્મણોના વાસ બાજુ ખાસ આવવાનું પણ થતું નહીં કે તેમને જોઉં. તેમણે પણ કદાચ મને ન’તો જોયો.
મેં કહ્યું, “હું ઓલા વાસમાં રૌ સુ.”
“કયા વાસમાં…”
“ઓલા ટેકરાની વાંહે સે ઈ….”
“હેં… તું ઓલા હરિજન ધનિયાનો સોકરો સો…”. એની માના માથે જાણે આભ તૂટી પડ્યું. એણે રીતસર નારણને ખોળામાંથી હડસેલ્યો. ઊભી થઈ. મને જોરથી ધક્કો માર્યો… “મારા હાહરા વહવાયા… પુસ્યા-ગાસ્યા વના ઘરમાં ગરી જ્યો… મારું આખું ઘર અભડાવી માર્યું… ઓ બાપરે આ સું થઈ જ્યું…” કહીને એ માથું કૂટવા લાગી. મને પણ સમજાતું નહોતું કે અચાનક શું થઈ ગયું? બીજી બાજુ નારણ પડ્યો પડ્યો કણસતો હતો, “ઓ બા, ઓ મા, કહીને એ વધારે રડવા લાગ્યો…” હું ધક્કાથી નીચે પડી ગયો હતો. જેવો ઊભો થયો કે સટાક દઈને જોરથી મને એની માએ લાફો ઝીંકી દીધો… મારી આંખોમાંથી પાણી વહેવા લાગ્યું. “પણ મેં હું કઈરું… હું તો તમારા સોકરાને ઘરે લાયો…” ત્યાં સટાક કરતો બીજો લાફો ઝીંક્યો…
“બા… પાણી પીવું સે…” કરતો નારણ બબડ્યો.
“મૂંગો મર મારા રોયા…” બરાડીને બા ઘરમાં જતી રહી.
“સુરા પાણી આપ…” નારણે કણસતા કહ્યું.
હું ફરી ઊભો થઈને નારણને પાણી આપવા ગયો. મને પાણીના માટલા પાસે જોઈ તેની મા વીફરી. તેના હાથમાં સોટી આવી ગઈ અને મને બરોબરનો ઠમઠોર્યો. હું અધમૂઓ થઈ ગયો. હુંય મોટેમોટેથી રડવા લાગ્યો. પછી મારી અને નારણ વચ્ચે રોવાની સ્પર્ધા ચાલી. નારણ જીત્યો. મને એની બાએ ધક્કા મારીમારીને ઘરમાંથી કાઢી મૂક્યો. નારણ ઓસરીમાં પડ્યો હતો, તેની પર ધ્યાન દીધા વિના એની મા કંઈ ને કંઈ બબડતી રહી. માટલાનું બધું પાણી ઢોળી નાખ્યું. આખી ઓસરી અને ફળિયું ધોઈને સાફ કર્યું. હું રોતોરોતો ઘરે જતો રહ્યો.
મેં ઘરે જઈને કોઈને આ પ્રસંગની વાત ન કરી. મને બીક હતી કે બાપા ઉપરથી મારશે કે શું કાંદા લેવા કોઈના ઘરમાં જવું જોઈએ?
નારણની બાએ પાણીથી સાફ કરેલું ઘર પછી ચોખ્ખું થયું કે નહીં એની ખબર નથી, પણ એ પ્રસંગ મારા મનમાંથી ક્યારેય સાફ ન થઈ શક્યો. આજે પણ એ ઝાડ પર ચડેલું મારું બાળપણ મને ઢસડીને છેક નારણના ઘરે લઈ ગયું અને પાછો માર ખવડાવ્યો.
એની સ્મૃતિના મારની કળ હજી વળી નહોતી ત્યાં નારણ સામો મળ્યો… હું બીજી દિશામાં જોઈ ગયો. નારણે બૂમ પાડી. “સુરેશ, એ સૂરિયા…” મારા મનમાં વર્ષો પહેલાનું ઝેર ઊકળવા લાગ્યું. થોડી વારમાં તો એ છેક પાસે આવી ગયો, કહે, “સુરેશ, હવે તો તું બહુ મોટો સાયબ થઈ ગ્યો સે. મારે તને એક વાત કેવી સે.”
“હા, બોલને ભૈ.” મેં પરાણે મોઢું હસતું રાખી કહ્યું.
“મારા મનમાં વર્ષોથી એક ડંખ રઈ જિયો સે ભૈલુ… મારી માએ તારી હારે સારું ન’તું કઈરું. આજ પણ ઈ ઘટના યાદ આવે તો મારી આંઈખમાં આંહુડાં આવી જાય સે… હું તને જોઉં સું ને મને ઈ હાંભરી જાય સે.”
“એ ડંખ તો હુંય નહીં ભૂલી શકું નારણ…” હું મનોમન બોલ્યો.
“મારી એક વિનતી ધેનમાં લઈશ ભૈલુ?”
“શું?”
“તું મારા ઘરે આય, મારા જ રહોડામાં બૈસ, મારી હારે ખા અને મારે ત્યાં જ રોકા. આટલી મેરબાની કઈર ભૈલા, તો મારા મનનો ઈ ડંખ ભૂંસાય…”
હું વિચારમાં પડી ગયો, નારણ આ શું બોલી રહ્યો છે! મેં કહ્યું, “એ વાતને તો વર્ષો વીતી ગયાં, હવે એને ઉખાડવાનો શો મતલબ?…”
“ના ભૈ ના, હજી ગઈ કાલે જ બની હોય એમ મારા મનમાં ચેટલીય વાર તાજી થઈ જાય છે…”
“પણ નારણ, તું મને લઈ જઈશ તો ય એનાથી તારા મનનો ડંખ ભુંસાસે, મારા મનનો નહીં.”
“હું હમજું સું ભૈ, ઈની હાટું તો હું રોજ મનથી ભગવાનને હાથ જોડીન માફી માગતો રિયો સું. ઈ એક ઘટના પછી તો મને ઘણી વાર થઈ જતું કે આટલા હજાર વરસથી અમે ઉચ્ચ વરણના લોકોએ તમારી પર સું સું નઈ વિતાવી હોય.. હું આભ હામે આંગળી ચીંધીન્ ભગવાનનના સોગન ખઈને કઉ સુ, જાણે પણ હું કોઈ હરિજન, કે નીચલી વરણને જોતો તાણે મનોમન બે હાથ જોડીને એમની માફી માગી લેતો… તારી હારે મારી માયે કઈરું ઈનો પસ્તાવોય કરતો. આટલાં વરસોમાં તમારી હારે જે થિયું ઈ તો માપબારનું હૈસે ભૈ, પણ હું તારા પગે પડું સું, તું મારો ડંખ ભૂંઈસ… હું રાઈતે હરખો સૂઈ પણ નથી હકતો…”
મને એમ હતું કે મને એકલાને જ આ ડંખ પજવતો. તેની વાત સાંભળી મારું હૃદય પીગળ્યું. નારણનું હૃદય પણ વર્ષોના પસ્તાવાથી ભાંગીને ચૂરચૂર થઈ ગયું હતું. તેની વાણીમાંથી પશ્ચાતાપનું પવિત્ર ઝરણું વહી રહ્યું હતું. મને થયું એમાં નાહી લેવામાં વાંધો નથી. છતાં ખાતરી કરવા પૂછ્યું, “જો નારણ, તું મને લઈ જઈશ, એમાં કંઈ મોટી વાત નથી. હવે હું તો કોલેજમાં પ્રોફેસર થઈ ગયો છું. શહેરમાં રહું છું. મારા અનેક મિત્રો બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વાણિયા અને પટેલો છે. બધાની મારા ઘરે ઊઠકબેઠક છે, પણ ગામડાની વાત જુદી છે. તું મને લઈ જઈને રાખીશ, ખવડાવીશ તો એનાથી કંઈ તારો ડંખ ઓછો થઈ જશે એવું મને નથી લાગતું. આ તો ગામડાવાળાને એમ થશે કે પ્રોફેસરને ઘરે બોલાયો, કંઈક કામ હશે. ગામ તને થોડું વગોવશે પણ ખરું, પણ વાત તરત પતી જશે. તને ખરેખર પસ્તાવો જ થતો હોય તો તું આપણા ગામના પેલા નીચલી વરણના નટિયાને ઘરે બોલાય, જે ઘરેઘરે વાળુ માંગીને ખાય છે. આપણે ત્રૈણેય હારે રાંધીને ખઈએ.”
“ભૈલુ, ભૈલું, સું વાત કરશ તું… આ તો તેં મારી ઉપર બહુ મોટો ઉપકાર કરી નાખ્યો… જો ઈમ કરતાય ડંખ જાતો હોય તો ભગવાનનો બહુ મોટો પાડ માનીશ. હાલ તારે અતારે જ નટિયાને કઈ આવીએ. એક કરતા બે ભલા. વાતુ કરવાની મજા આવશે.”
મારી વાત એણે આટલા હરખથી સ્વીકારી લીધી એનાથી મને સુખદ આશ્ચર્ય થયું. થયું આ સાત ચોપડી ભણેલા બ્રાહ્મણને આટલું મોટું જ્ઞાન ક્યાંથી લાદ્યું હશે? મને હજુ એક વાર તાવી જોવાની ઇચ્છા થઈ. મેં કહ્યું, “નારણ, આવું કરવાથી તને તારા સમાજના નાતબાર મૂકશે તો? શું કરીશ તું?”
“એક માણહ બીજા માણસને પ્રેમથી જમાડે એ ઘટના જે સમાજમાં ગુનો ગણાય એ સમાજથી બારા જ સારા… હાલ હવે વધુ કંઈ ના પૂછીશ…” મને એક ક્ષણ થયું કે આ તો સંકેતની ભાષા બોલે છે, પણ નારાણનો નિર્મળ ભાવ જોઈને હું ગદગદ થઈ ગયો.
અમે નટિયાને જઈને કહી આવ્યા. નટિયાને પણ આશ્ચર્ય થયું. તેણે શરૂઆતમાં આવવા આનાકાની કરી, પણ મેં સમજાવ્યો તો તે માની ગયો. સાંજે નારણના ઘરે જમવાનું નક્કી થયું.
મને હજી પણ ઊંડે ઊંડે કશીક આશંકા થઈ રહી હતી. મને થયું નારણના મનમાં કંઈક બીજો પ્લાન તો નથી રમી રહ્યોને? બાકી આવું કોઈએ આજ સુધી કર્યું હોય એવું જાણ્યું નથી. ગામમાં તો ઠીક, શહેરમાં ય આવું નથી થતું. શું નારણને સાચે જ અફસોસ થયો હશે? આની પાછળ એ કોઈ ગેમ તો નથી રમી રહ્યો ને? ના, ના, નારણનું વ્યક્તિત્વ ગેમ રમે એવું છે તો નહીં… તો પછી ખરેખર? જે હોય તે, જોયું જશે. એ બહાને ગામમાં સારો દાખલો તો બેસશે. આવું વિચારીને અમે નારણને ઘરે જવા તૈયાર થયા. ઘરે ગયા ત્યારે તે બારણે જ ઊભો હતો. અમે જેવા ફળિયામાં પ્રવેશ્યા કે તરત ઢોલ વાગવાનો શરૂ થયો. નારણના બે છોકરા અમારી પર ફૂલ ઉડાડવા લાગ્યા. મેં હસીને નારણને પૂછ્યું કે, “આ શું છે નારણ?”
નારણ કહે, “અતારે કંઈ ના બોલશો ભૈલુ.” એ સંસ્કૃતમાં શ્લોક બોલવા લાગ્યો. એની પત્ની થાળીમાં દીવો અને કંકુચોખા લઈ આવી. તેણે અમારા કપાળે કંકુચોખા ચોડ્યા. અમારા ઓવારણાં લીધાં. આજુબાજુવાળા જોવા ભેગા થઈ ગયા. એમને તો સમજાતું નતું કે આ બધું શું થઈ રહ્યું છે. ફળિયામાંથી અમે ઘરમાં પ્રવેશ્યા ત્યારે નારણ અને એનો આખો પરિવાર અમારા પગે પડ્યો. હું ભડક્યો, “અરે અરે નારણ…”
“ભૈલુ મને રોકશો નહિ…” એની આંખમાં ચોધાર આંસુ હતાં. મને એનું વ્યક્તિત્વ સમજાતું નહોતું. શું કોઈ આ હદે પસ્તાવો કરી શકે? એક બામણ હરિજન અને નીચલા વરણને ઘરે બોલાવીને સ્વાગત કરે? આરતી ઉતારે? પગે પડીને પસ્તાવો કરે? મારાથી રહેવાયું નહીં, મેં એને બે હાથે પકડીને ઊભો કર્યો. “નારણ, નારણ, શું થયું છે તને? આ બધું શું માંડ્યું છે? આપણે આવું તો નક્કી નતું કર્યું. આવીને ખાલી સાથે જમવાનું…”
“મેરબાની કરીને બોલશો નહીં… આ તો હજારો વરસનો પસ્તાવો સે ભૈ… તને નહીં હમજાય… જીમ હું પસાત હોવાની આભડસેટની હડધૂત થાવાની પીડા નથી સમજી હકતો એમ તું મારા પસ્તાવાનું દખ નહીં હમજી હકે. હું ભણ્યો ઓછું, પણ ગણ્યો ઘણું. મારો પરિવાર ચુસ્ત બામણવાદી હતો, પણ મેં બામણગ્રંથોની હારે દલિતો પર થતા અત્યાચારોના ગ્રંથોય વાંચ્યા. જાતે જોયું, જાણ્યું અનુભવ્યું અને મારી વ્યથાનો પાર ન રહ્યો. મને વારંવાર મારી માએ તને મારીને કાઢી મૂક્યો તો ઈ જ યાદ આયા કરતું હતું. મને થયું કે ઉપકાર કરવા સતાય અમે આવું કરીએ છીએ. તો વાંકમાં હોય તારે હું નઈ કરતા હોય… મને આ બધું સમજાયું ત્યારના હું અંદરથી સોરવાઉં છું. મારાથી કંઈ અટકવાનું તો નથી, પણ જેની હારે મારા લીધે અન્યાય થયો એને તો હું મનમાંથી ભૂંસું. મારા જેવા ગરીબ માણસથી બીજું શું થઈ શકે… કોકે તો શરૂઆત કરવી પડશેને? મારા આવા વરતનથી ગામના એકાદ માણાંમાંય જો સારો ભાવ જાગતો હોય તો ઈનાથી રૂડું બીજું શું?”
તેની વાત સાંભળીને મારી આંખો ભીની થઈ ગઈ. નટિયાને તો હજી પણ શું થઈ રહ્યું છે તે સમજાતું નહોતું.
એ મને ઘરમાં લઈ ગયો. ઘરના ખાટલામાં એક માણસ બેઠો હતો, એને જોઈને મારી આંખો ફાટી રહી ગઈ. એ મારો બ્રાહ્મણમિત્ર સંકેત હતો. મેં ઘણી વાર તેની સાથે આ પ્રસંગની ચર્ચા કરી હતી અને કહ્યું હતું કે આ ડંખ મારા મનમાંથી ક્યારેય જશે નહીં. નારણની મા વતી એ મારી માફી માગતો. એણે ક્યારેય કહ્યું નહીં કે હું નારણને સારી રીતે ઓળખું છું, સીધો જ અહીં મળ્યો, આ સ્વરૂપમાં! નારણને આ બોધપાઠ આપનાર વ્યક્તિ એ જ હતો.
હું કંઈ બોલવા જાઉં એ પહેલાં નારણ મને કહે, આવ ભૈ તને ઓળખાણ કરાવું. આ મારો માસીનો સોકરો- સંકેત. આજે ચેવો સાયેબ જેવો દેખાય સેને? એય તારી જેમ પ્રોફેસર થઈ જ્યો સે, પણ એક સમયે તો સાવ ઢીલા ગારા જેવો હતો. અરે, જોયું હોય તો એના મોઢા ઉપરથી માખ ન ઊડે…” સંકેત મારી સામે મરકમરક હસી રહ્યો હતો. એ દિવસે એણે એક નહીં, બે વ્યક્તિના ડંખ દૂર કર્યા હતા.

અંતરનેટની કવિતા – “સર્વસ્વ ત્યાગી બુદ્ધ થા.” – અનિલ ચાવડા

“ધીમેધીમે વૃદ્ધિ પામી વૃદ્ધ થા, કાં પછી સર્વસ્વ ત્યાગી બુદ્ધ થા.”

લોગઇનઃ

ધીમેધીમે વૃદ્ધિ પામી વૃદ્ધ થા,
કાં પછી સર્વસ્વ ત્યાગી બુદ્ધ થા.

સ્નાન હો ઘરમાં કે હો ગંગાતટે,
છે શરત એક જ ભીતરથી શુદ્ધ થા. Continue reading અંતરનેટની કવિતા – “સર્વસ્વ ત્યાગી બુદ્ધ થા.” – અનિલ ચાવડા

ઘડી ગોદમાં લે, ઘડી ગાલ ચૂમે (અનિલ ચાવડા)

ઘડી ગોદમાં લે, ઘડી ગાલ ચૂમે;
ઘડી કાંખમાં લઈને ચોપાસ ઘૂમે.
ઘડી ડાળ પરનું એ પંખી બતાવે,
ઘડી મારી સાથે એ હળવેથી ઝૂમે. Continue reading ઘડી ગોદમાં લે, ઘડી ગાલ ચૂમે (અનિલ ચાવડા)