Category Archives: કાવ્યોના રસાસ્વાદ

ખબર પણ પડી નહીં – ગઝલ- ભાવિન ગોપાણી- આસ્વાદ – જયશ્રી વિનુ મરચંટ

પરિચયઃ ભાવિન ગોપાણી એ નવયુવાન તરવરિયા શાયર છે, ગઝલોને ઘોળીને પી ગયા છે. વ્યવસાયે બીઝનેસમેન પણ શબ્દોના વનોમાં અલગારી રખડપટ્ટીના માણસ. ૨૦૧૬માં એમનાં બે ગઝલસંગ્રહો, ‘ઉંબરો’ અને ‘ઓરડો’ પ્રગટ થયા છે. એમને ૨૦૧૬માં શયદા એવોર્ડ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો અને ૨૦૧૮માં એમને રાવજી પટેલ યુવા સાહિત્ય પ્રતિભા એવોર્ડ મળ્યો હતો. એમનો જન્મ સુરેન્દ્રનગર પણ કર્મભૂમિ અમદાવાદ. ભાવિન ગોપાણી જેવા નવયુવાન સાહિત્ય સર્જકો, ગુજરાતી ભાષાને જીવંત જ નહીં, પણ વિશ્વભરમાં ધબકતી રાખશે એની ખાતરી છે. એમની ગઝલોના આસ્વાદ “દાવડાનું આંગણું”માં મૂકતાં અને “આંગણું’ની ટીમ તરફથી એમનું સ્વાગત કરતાં, હું અત્યંત આનંદ અનુભવું છું. આશા રાખું છું કે આપ સહુ વાચકોને પણ એમની ગઝલો સ્પર્શી જશે.    

અજવાસ તારતાર ખબર પણ પડી નહી
થઈ રાત આરપાર ખબર પણ પડી નહી

રાત્રે સહાયભૂત થયો એ ચિરાગથી
સળગી ગઈ સવાર ખબર પણ પડી નહી

પહેલેથી જાણ હોત તો ઉત્સવ બની જતો
છેલ્લો હતો પ્રહાર ખબર પણ પડી નહી

મંદિરને જોઈ કેટલો બેધ્યાન થઈ ગયો?
ઈશ્વર થયા પસાર ખબર પણ પડી નહી

આપ્યું જો દર્દ જાણ થઈ  રોમરોમને
આપી જો સારવાર ખબર પણ પડી નહી

એ ટોચ પરથી ખીણમાં ક્યારેય ના પડ્યો
મિત્રો હતા હજાર ખબર પણ પડી નહીં

બહુ કાળજીથી ડાઘ હું સંતાડતો રહ્યો
કરતો રહ્યો  પ્રચાર ખબર પણ પડી નહી

થઈને પરાવલંબી રખડવું ગમી ગયું
શું હોય રોજગાર ખબર પણ પડી નહી

                 – ભાવિન ગોપાણી

“ખબર પણ પડી નહીં” – ભાવિન ગોપાણી – આસ્વાદ જયશ્રી વિનુ મરચંટ

અજવાળું રહ્યું ન રહ્યું, એનાથી પણ બેખબર થઈ જવાય અને રાત આખી ની આખી પાર કરી ગયા એનાથી પણ અજાણ રહેવું એ પ્રણયમાં વિતાવેલી પળો અને પ્રણયના અનુભવોના રોમાન્સનો સંધિકાળ છે. દરેક સંધિકાળની જેમ આ સંધિકાળ પણ આથમી જાય છે. પ્રિયતમના આવવાની રાહનો આશાદીપ જે રાતના બળતા દીવાને લીધે જલતો રહ્યો અને એમાં ને એમાં સવાર પડી ગઈ, પણ, પ્રિયજન તો આવ્યા નહીં. રાત આખી જે દીવાની સાક્ષીએ ગુજારી એ દીવો, સદ્ય ઉદીપ્ત કોમળ કોમળ સવારને વિરહની આગમાં સળગાવીને બુઝાઈ ગયો. હવે દિવસ કેમ જશે એનો કોઈ અંદાજ કવિ આપતા નથી, પણ એક આરત આપણી અંદર જગાવી જાય છે.

કવિશ્રી ‘કાન્ત’ ના ખંડકાવ્ય, “ચક્રવાક મિથુન” ની આ પંક્તિ ઓચિંતી યાદ આવે છે,

“પ્રણયની પણ તૃપ્તિ થતી નથી

પ્રણ્યયનો અભિલાષ જતો નથી

સમયનુંય લવ ભાન રહે નહીં,

અવધિ અંકુશ સ્નેહ સહે નહીં!”

            કવિનો આગલો શેર એક શાયર જ કરી શકે એવો સિંહનો હુંકાર છે. પ્રણયીને માટે વાક્બાણ, ઉપેક્ષા અને તિરસ્કારના જુલમો સહેવા એ કંઈ નવી વાત નથી. “કોઈ પથ્થર સે ન મારે મેરે દિવાને કો” એવું કહેવાવાળી લયલા જ જો જુલમ કરે તો? જમાનાએ આપેલા દુઃખ-દર્દ તો સહી લેવાય છે પણ જેને છાતીફાટ પ્રેમ કરતા હો એના તરફથી જ આઘાત કરવામાં આવે તો સાચા પ્રેમીની ખુમારી તો જુઓ..! જરા પણ વિચલિત થયા વિના કવિ કહે છે કે,

“પહેલેથી જાણ હોત તો ઉત્સવ બની જતો
 છેલ્લો હતો પ્રહાર, ખબર પણ પડી નહીં”

જિંદગી આખી જુલમ અને આઘાતો સહન કરવામાં વિતી ગઈ પણ જો એ છેલ્લો જ ઘા થવાનો હોત એની ખબર આગળથી હોત તો એક ઉત્સવની જેમ એને ઉજવી લેત, જો આ છેલ્લો પ્રહાર હોય તો બે વાત બની શકે, કાં તો એ આ છેલ્લા ઘા પછી કદીયે ઘા ન આપે અથવા પ્રહાર કરીને કાયમ માટે જતાં પણ રહે! આ બેઉ સીનમાં એક ઉત્સવ, ઉજવણી તો બને જ છે ને?

               આપણે પ્રભુ મળે એના માટે મંદિરોમાં જતાં હોઈએ છીએ, પણ પ્રભુ શું મંદિરોમાં મૂકેલી પથ્થરની મૂર્તિઓમાં છે? માણસમાં રહેલા ઈશ્વરીય તત્વને ઓળખવાની નજર આપણે ખોઈ બેઠાં છીએ. બાહ્ય આડંબર અને દંભનું ધુમ્મસ આપણી આંખોમાં પડળ બનીને રહે છે, જેથી માણસમાં રહેલો ઈશ્વર જોવાનું શક્ય નથી.

      “રાહોં પે નજર રખના,  હોંઠોં પે દુવા રખના,

       આ જાયે કોઈ શાયદ, દરવાજા ખુલા રખના”                                                                            બસ, આટલું યાદ રાખીને, અંતરમનના દ્વાર સહુને માટે ખુલ્લા રાખીએ. આવનાર જો ઈશ્વર હોય તો?  

            જીવન પણ સાચે જ કેવું Unpredictable – જેની પૂર્વ આગાહી ન કરી શકાય એવું હોય છે. જ્યારે પ્રિયપાત્ર દર્દ આપે, તે સાચે જ આપણા રોમરોમમાં પ્રસરી જાય છે અને દર્દની એ ટીસ ક્યારેક જાનલેવા પણ બને છે. પણ, જ્યારે એમને જ આપણે ચૂપચાપ કોઈ પણ શોર વિના એમના ચારાસાજ બનીને સારવાર આપીને નીકળી જઈએ છે એની તેઓ કદી નોંધ પણ લે છે ખરા? કદાચ નહીં પણ, પ્રેમીઓને એની ક્યાં પડી હોય છે? એને તો બસ, એટલું જ જોઈએ કે હું ગમે તેટલું દર્દ સહન કરી લઉં, પણ મારા પ્રિયજનને ઈલાજ દરમિયાન પણ કોઇ તકલીફ ન થવી જોઈએ અને આ ભાવના જ છે પ્રેમનું ઉત્તુંગ શીખર.              

સાત્વિક રીતે, એવું કહેવાય છે કે પડતાને થામે એ મિત્ર અને પડવા પહેલાં એના હાથમાં ઉપાડી લે તે ઈશ્વર. ટોચ પરથી નીચે ખીણમાં પડ્યા જ ન હો તો મિત્રોના વજૂદનું પ્રમાણ મળવું મુશ્કેલ છે. પણ સિક્કાની બીજી બાજુ, બીજો વિચાર એ પણ છે કે, ટોચ પરથી નીચે પડો અને તમને ઊઠાવવા માટે એકેય હાથ ન આવે તો? બેઉ સ્થિતિમાં હજારો મિત્રોમાંથી સાચા મિત્રો કોણ હતા, એની પરખ કરવી સરળ પડત, પણ અફસોસ, શિખર પર પહોંચવાની અને ત્યાં જ રહેવાની આ કિંમત તો ચૂકવવી જ પડે છે, કારણ સાચા મિત્રો કોણ હતા એની ખબર ક્યારેય પડતી નથી.

               નીચેના શેરમાં એક માણસ સ્વભાવની મજેદાર વાત કહી છે. આપણી બહુ ઉજળી ન હોય એવી બાજુ આપણે જાહેરમાં ઉઘાડી ન પાડીએ એને માટે સદા સતર્ક રહીએ છીએ, પણ, એ સતર્કતા જ એ વાતનો સતત ઉઘાડ કરતી હોય છે એની ખબર પણ નથી પડતી.  

“બહુ કાળજીથી ડાઘ હું સંતાડતો રહ્યો
કરતો રહ્યો  પ્રચાર ખબર પણ પડી નહીં’

         બે પંક્તિ યાદ આવે છે,

“રસભરી નિંદાના જામ કેવી ભર મહેફિલે પીતી રહી હું,

 હોંશ આવ્યાં તો જાણ્યું, એ મારા જ ઘરની વાત હતી!”

ગઝલના શિરમોર સમો, છેલ્લો શેર તો શાયરની અલગારી રખડપટ્ટી અને ફકીરીહાલની ચાહમાં જીવન જીવવાના જોમની વાત કરે છે. આ શેર તો આંખ મીંચીને વાંચ્યા પછી મમળવતાં અંતરથી માણવાનો છે, જેની રંગત તો “માંહી પડ્યાં તે મહાસુખ પામે,” જેમ જ જીવી જવાની છે, પોતપોતાની રીતે!
“થઈને પરાવલંબી રખડવું ગમી ગયું
 શું હોય રોજગાર ખબર પણ પડી નહી” આ ઈશ્વર પરના આલંબનનું જગત એ જ છે મીરાંની મિરાત, કબીરની વાણીનું સત્ય, અને નરસિંહનું વૈંકુઠ! આ છેલ્લા શેર સાથે ઊંચાઈ પર એકદમ જ કવિ આપણને લઈ જાય છે અને પછી એક ચૂપકી સાધીને મૌન થઈ જાય છે. કવિશ્રી ભાવિનભાઈની આ ગઝલ આપણી અંદર એક પ્રેમ અને અલખ એક સાથે જગાવી જાય છે.

  

“સ્વમાન નીચે…” – ભાવેશ ભટ્ટ – આસ્વાદ – જયશ્રી વિનુ મરચંટ

(કવિશ્રી ભાવેશ ભટ્ટને તાજેતરમાં ‘કાવ્યમુદ્રા’ નો ખૂબ પ્રતિષ્ઠિત એવોર્ડ આપવામાં આવ્યો છે. આ એવોર્ડ પહેલા કોઈ મૂર્ધન્ય સર્જકને અપાતો હતો. જેમાં નિરંજન ભગત અને બીજા પ્રસિદ્ધ સર્જકો શામિલ છે. છેલ્લા બે વર્ષોથી યુવાન સર્જકોની કેટેગરી પણ શરૂ કરી છે, ૨૦૧૮માં રાજેન્દ્ર શુક્લ અને સ્નેહી પરમારને અને ૨૦૧૯માં હરીશ મીનાશ્રુ અને પારુલ ખખરને આ એવોર્ડ આપવામાં આવ્યો છે. આ વર્ષે ભાવેશ ભટ્ટ અને યજ્ઞેશ દવેને આ પારિતોષક આપવામાં આવ્યું છે. “આંગણું”ની સમસ્ત ટીમ અને વાચકો તરફથી ભાઈશ્રી ભાવેશ ભટ્ટને અને યજ્ઞેશ દવેને હ્રદયપૂર્વક અભિનંદન. ભાવેશભાઈ અને યજ્ઞેશભાઈ ઉત્તરોત્તર પ્રગતિ સાધે અને ગુજરાતી ભાષાને સમૃદ્ધ બનાવવામાં આમ જ એમનો અમૂલ્ય ફાળો આપતા રહે એવી જ શુભકામના.)

કેટલું હોત તારું માન નીચે?
તે બનાવ્યું જો હોત સ્થાન નીચે!

દોસ્ત એવી અમુક જગા છે, જ્યાં
રોજ આવે છે આસમાન નીચે

આજ એ ચિત્રને ઈનામ મળ્યું,
એક્ ભિખારી ઉભો વિમાન નીચે

રોજ ચહેરા ઉગે તિરાડોમાં
શું દટાયું હતું મકાન નીચે?

બોમ્બની જેમ ફૂટશે ઘરમાં
એક ચિટ્ઠી છે ફૂલદાન નીચે

હું એ બાબત દયા નથી ખાતો,
વિશ્વ કચડાય જો સ્વમાન નીચે!
                  –    ભાવેશ ભટ્ટ

કવિશ્રી ભાવેશ ભટ્ટની ગઝલ “સ્વમાન નીચે” નો આસ્વાદઃ જયશ્રી વિનુ મરચંટ –

એક માણસના માન, સ્વમાન અને સ્થાનની કિંમત, કોની સામે શું હોય કે શું હોવી જોઈએ, એ નક્કી કોણ કરે અને કેવી રીતે કરે? આ એક બિલીયન ડોલર્સનો સવાલ છે. આપણે બધાં જ આ એક સવાલનો સામનો જીવનનાં અલગ અલગ મુકામે અને અલગ અલગ લોકો સામે, પર્સનલી અને પ્રોફેશનલી, કોઈ ને કોઈ રીતે કરતાં જ હોઈએ છીએ પણ એનું આલ્ગોરીધમ (Algorithm) આજ સુધી વિશ્વમાં કોઈ સમજી શક્યું નથી કે સમજાવી શક્યું નથી. સાચા અર્થમાં તો માન અને સ્થાન બેઉ સમાંતરે ચાલતી રેખાઓ સાપેક્ષ હોય છે પણ એમાં જ્યારે ત્રીજું Variable Element – પરિવર્તનશીલ તત્વ, વ્યક્તિ વિશેષનો ઉમેરો થાય છે ત્યારે આ સાપેક્ષતાની સમાંતરે ચાલતી રેખાઓનો વિચ્છેદ થાય છે અને અહીંથી સંબંધોના સમીકરણમાં ઊલટ પલટ થવાની શરૂઆત થવા માંડે છે. બેઝીકલી સાદી વાત છે અને એને સાદી રાખીએ તો કંઈ ગૂંચવણ થવાનો સંભવ નથી રહેતો. જો કોઈ, કોઈને કે પછી પોતાનેય બીજાં કરતાં ચડિયાતાં કે ઊતરતાં ન ગણે, ને એક મનુષ્ય, બીજાને, મનુષ્ય તરીકે સન્માન કે આદર આપે તો પછી ન માન રહે છે, ન સ્થાન રહે છે અને ન કોઈ પણ જાતનો ગૂંચવાડો ઊભો થાય છે. આટલી મોટી અને છતાં કેટલી સાદી વાત છે, જે કોઈ મોટા ગજાનો શાયર જ હસતા હસતા કહી જઈ શકે!

દરેક માણસ આ જગતમાં કંઈક ખાસ ઓફર કરે જ છે. આ જે ‘ખાસ’ હોય છે તેનો ક્યાસ કોઈને હોતો નથી. આકાશની અનંતતા, ધરતીની સહનશીલતા પાસે ક્ષિતિજ બનીને આપમેળે જ ઝૂકી જાય છે. અનંતતાનો વ્યાપ આકાશને નથી બનાવતો પણ ઝૂકવાની સમજદારી અને સ્વીકાર એને આસમાન બનાવે છે. બીજા શેરમાં સાની મિસરાનો કમાલ અદભુત છે. નીચે ઝૂકી જતાં નભને પ્રણામ કરવા મસ્તક પોતાની મેળે નમી જાય છે. મને યાદ આવે છે, એક શેર (ઘણું કરીને નિદા ફાઝલીનો જ શેર છે, પણ ચોક્કસ ખ્યાલ નથી.)

“કભી તો સોચ કે વો શખ્સ કિસ કદર થા બુલંદ

 જો ઝૂક ગયા તેરે કદમોમેં આસમાં કી તરહ!”

જે લોકો સમય-સંજોગ સાચવવા, કે, કોઈ ખૂબીની કદર કરવા, પોતે કેટલા પણ બુલંદ હોય છતાં, નમીને વધુ મોટા બની જાય છે. બુલંદીનો રસ્તો નમવાની સમજણની સાંકડી કેડીમાંથી જ ફંટાય છે.

જગતમાં વિરોધાભાસ ડગલે ને પગલે અનુભવાય છે. આ વિરોધાભાસને પળ બે પળ દર્શાવીને, એના પર થોડીક ઈન્ટેલેક્ચ્યુઅલ ચર્ચા કરીને, એને એક કળાત્મક મોડ આપીને, આપણે આપણા વૈચારિક સ્વાતંત્ર્યનો- Pseudo Liberalism – સિક્કો પાડવાનો સંતોષ લઈએ છીએ. વિમાનની નીચે ઊભેલા ભિખારીનું ચિત્ર પાડવાની ક્રૂરતાનું કોઈ Acknowledgement- પહોંચની રસીદ નથી માંગતુ પણ ચિત્રોની સ્પર્ધામાં એને મોકલતાં આપણે Fellow Human તરીકે જરા પણ શરમાતાં કે અચકાતાં નથી. આ આપણા સમાજના પાખંડ સામે લાલબત્તી છે.

સંબંધોમાં ફાટ પડે છે પણ એ ચહેરાઓ દિલના મકાનમાં ધરબાયેલા રહે છે. કોઈક સમયે, જે ફાટ પડી ગઈ હતી એમાંથી ભૂતકાળના એ ચહેરા આપણા ભાવજગતમાં ડોકિયાં કરી જાય છે. જીવનની કોઇક ક્ષણે એ નાનકડી તડમાંથી વિસરાયેલાં, રિસાયેલાં, અલગ થઈ ગયેલાં ચહેરાઓ જ્યારે એક પછી એક, ડોકિયાં કરીને મનને સતાવવા લાગે ત્યારે એમ થાય કે

“દિલ કી ઈમારત શાયદ ગિર ગઈ હોગી

યા યાદેં ઉસકે ઘર યું હી ફિર ગઈ હોગી!”

નીચેના શેરમાં ક્લાસિક ભાવેશ ભટ્ટ અહીં ફરી હાજર થાય છે, જેમાં કારણ અને ઉપાય બેઉ અધ્યાહાર રાખીને ભાવકના મનોવિશ્વ પર એક વિચાર અહીં બોમ્બની જેમ જ ફોડે છે,

“બોમ્બની જેમ ફૂટશે ઘરમાં
 એક ચિટ્ઠી છે ફૂલદાન નીચે”

કંઈક બન્યું છે કે ઘરનું સ્વજન એક ચિઠ્ઠી માત્ર છોડીને, પોતાની સાથે મબલખ વ્હાલ, નિરાંત અને પ્રેમને કારણે અનુભવાતી સલામતી લઈને અને એ સાથે, એ બધું અહીં જ છોડીને પણ જતું રહે છે. ત્યારે શું બને એ શેરમાં કહ્યું છે, પણ કબ, ક્યું ઔર કહાં ના કોઈ ન જવાબ આપે છે કે ન તો એની માથાકૂટમાં પડે છે. માત્ર એટલું જ અધ્યાહારમાં કહે છે કે એવો સમય ન આવે એની કાળજી લેજો. કેવી રીતે એ તમારા પર છે. અહીં પહેલા શેર સાથે એક અનુસંધાન પેરાડોક્સ- વિરોધાભાસમાં પોતાની મેળે સંધાય છે. કોઈના માન, સ્થાન અને ભાન સાથે ચેડાં કર્યાં તો ભાવ જગત પર બોમ્બ ન ફૂટે તો બીજું થાય પણ શું?  

આખી ગઝલનો શિરમોર સમો છેલ્લો શેર, ફરી એ જ વૈશ્વિક વાત કરે છે, મનુષ્યને મનુષ્ય તરીકે આદર અને સન્માન નહીં અપાય તો જીવનમાં શું કે જગતમાં શું વિશ્વયુદ્ધની પરિસ્થિતિ ઊભી થશે જ અને એને માટે આટલી જ વાત જવાબદાર હશે, કે, (આજે સમસ્ત વિશ્વની આ જ સ્થિતિ છે, ક્યાંક ધર્મના નામે તો ક્યાંક પર્સનલ અને પ્રોફેશનલ લેવલ પરની હોંસાતોંસીમાં માણસનું માણસ તરીકેનું માન, સ્થાન અને ભાન બધું જ ભૂલાવા માંડ્યું છે.)
હું એ બાબત દયા નથી ખાતો,
વિશ્વ કચડાય જો સ્વમાન નીચે!
 આ ગઝલ મારા પોતાના હ્રદયની ખૂબ સમીપ છે અને મને અનહદ ગમતી ગઝલોમાંની ખાસ ગઝલ છે.

“દીપ પ્રાગટ્યથી” – કવિ ભાવેશ ભટ્ટ – આસ્વાદ- જયશ્રી વિનુ મરચંટ

“દીપ પ્રાગટ્યથી…!”

સૌ રહ્યા દૂર અંધારના તથ્યથી
થઈ શરૂઆત જ્યાં દીપ પ્રાગટ્યથી

જૂઠની જીતનાં મૂળમાં સંપ છે
સત્યને હોય વાંધો બીજા સત્યથી!

જેમ એની નજર ત્રાંસી થઈ રહી હતી
એ રીતે હું ય ખસતો રહ્યો દ્રશ્યથી

વાંક એમાંય મારો જ લાગે મને
કોઈ ગરદન ઝૂકે, કોઈના કૃત્યથી

હોય ઈશ્વરનો ઢગલો ને એક ના મળે!
થઈ ગયો અણગમો અમને વૈવિધ્યથી

ઓલવાઈ જવાનું ગમે તે ક્ષણે!
સુખ દીવાનું ખમાતું નથી સૂર્યથી

             –      ભાવેશ ભટ્ટ

કવિશ્રી ભાવેશ ભટ્ટની ગઝલ, “દીપ પ્રાગટ્યથી” નો આસ્વાદ- જયશ્રી વિનુ મરચંટ Continue reading “દીપ પ્રાગટ્યથી” – કવિ ભાવેશ ભટ્ટ – આસ્વાદ- જયશ્રી વિનુ મરચંટ

કવિશ્રી ભાવેશ ભટ્ટની ગઝલ – “માની સાથે!” – આસ્વાદઃ જયશ્રી વિનુ મરચંટ

માની સાથે..!

બધાં ભગવાન ટેવાઈ ગયા છે માની સાથે
પૂરું થઈ જાય છે ઘરકામ પણ પૂજાની સાથે

ઘસરકા સૂરના ખાસ્સાં પડ્યા છે ચિત્ત ઉપર
તમે તલવારને મૂકી હતી વીણાની સાથે!

મને જોયો કુતૂહલથી બધા વેપારીઓએ
જરા હળવાશ મેં માંગી હતી સોફાની સાથે

ગતિમાં આવતા અવરોધને સમજ્યો ન નાવિક
હલેસાઓને કૈં વાંધો હતો નૌકાની સાથે!

હવે હું એકલો બેસું છું કાયમ ત્યાં જઈને
નથી સંબંધ તોડ્યો મેં તો એ જગ્યાની સાથે

ચઢાવીને કબર પર ફૂલ, એ તરત જ વિખેરે
ઝગડતી જે હતી ડોસી સતત ડોસાની સાથે

– ભાવેશ ભટ્ટ

કવિશ્રી ભાવેશ ભટ્ટની કવિતા “માની સાથે!” નો આસ્વાદઃ જયશ્રી વિનુ મરચંટ

ગયા રવિવારે ૧૦મી મે ના દિવસે મધર્સ ડે આખા વિશ્વએ ઉજવ્યો. પણ, આ માતૃદિન શું એક જ દિવસ માટે ઉજવવા જેવો છે? સાચું પૂછો તો માતાની હાજરી જીવનમાં હોય એણે તો રોજ માને માત્ર એક વ્હાલભર્યું સ્મિત આપીને એના આશિષ લેવાના હોય, અને મા ન હોય તોયે મા અને ઈશ્વર બેઉને વ્હાલથી યાદ કરી, મનોમન સ્મિત આપીને પ્રણામ રોજ કરવા જોઈએ. કારણ, પરમાત્મા માંથી “પરમાત્” કાઢી નાંખતા, આમ તો જે અક્ષર બચે છે, તે “મા” હોય છે. અને, આમ જુઓ તો એ એક અક્ષર નથી, શબ્દ પણ નથી, પણ એક આખેઆખું વાક્ય છે. આપણી અંદર રહેલા “પર” તત્વોને, જેવા કે રોગ, શત્રુ, મોહ લોભ, ક્રોધ વગેરેને જે ‘માત” કરીને રક્ષણ કરે છે, એ પરમાત્મા છે. પણ મા? મા તો 24×7 પોતાના સંતાનનું રક્ષણ કરે છે, એટલું જ નહીં, એને બિલકુલ બિનશરતી,-Totally Unconditional-પ્રેમ કરે છે, પછી ભલેને એનું બાળક ગમે તેવું હોય! ભગવાનને પણ આની પૂરેપૂરી જાણ છે કારણ કે પ્રભુને જો આ ધરતી પર જન્મ લેવો હોય તો એણે પણ માતાની કૂખે અવતરવું પડે છે. માએ ઈશ્વરની જુદી પુજા કરવી એવું જરૂરી છે જ ક્યાં? સતત સહુની ઘરમાં સગવડ સાચવતી મા પૂજા સિવાય બીજું કરે છે પણ શું?

જિંદગીમાં એવો સમય પણ આવે છે કે કોમળતાની રેશમી રજાઈ, ભાલાની અણીઓવાળી પથારી પર સૂવડાવીને આપવામાં આવે તો ન ઊંઘ આવે કે ન તો રેશમી પોતની સુંવાળપ માણી શકીએ. કાનમાં પડતા મીઠા વીણાવાદનના સૂરોને માણવા પણ એક એવું નાજુક, સંવેદનશીલ વાતાવરણ હોવું જોઈએ તો જ સંગીતની મધુરતા હ્રદયના તાર ઝણઝણાવી જાય છે. કોમળતાને રુક્ષતા સાથે છત્રીસનો આંકડો છે. શ્રી કૃષ્ણ ગાયને અઢેલીને વાંસળી વગાડે કે યમુનાના ખળખળ વહેતા નીરના તાલ પર વાંસળી વગાડે પણ કદી વનવગડામાં વાઘોની ત્રાડ વચ્ચે વાંસળી વગાડે અને ગોપીઓને ઘેલી કરે ખરા? એ વાત જો કે જુદી છે કે વાંસળી વગાડવાવાળો જો કૃષ્ણ હોય તો સિંહ અને વાઘ પણ ગરીબ ગાય બની જાય! વાત એ છે કે, ભયભીત થઈને કોઈ પણ સંવેદનાને જાણવી કે માણવી શક્ય જ નથી.

આગળ એક બહુ મોટી વાત કવિ કહી જાય છે કે ઘરના ફર્નિચરને બનાવડાવી શકાય, ખરીદી શકાય પણ એનો આનંદ મોકળા મને લઈ શકવા એ માટેની “હાશ” કોઈ બજારમાં, કેટલા પણ પૈસા આપીને ખરીદી શકાતી નથી. સાવ સાદા લાગતા આ શેરમાં આમ જુઓ તો વાત માત્ર ઉપરની બે લીટીની છે. આજના આ દોડતા ટેકનોલોજીના યુગમાં, ઘરે આવીને સોફા પર બેસતાં જ લેપટોપ બેગમાંથી કાઢીને કે પછી સ્માર્ટ ફોન કે આઈ પેડ કાઢીને આપણે ફરી પાછાં કોઈ ને કોઈ ઈમેઈલ, ફેસબુક અથવા વોટ્સએપના “વાટકી-વ્યવહાર” માં મશગૂલ થઈ જઈએ છીએ. “હાશકારો” કરીને બેસવાનું સહુ ભૂલતાં જ જાય છે. પોતાને પામવા માટેનું એકાંત સહન થાય એવું નથી હોતું. શરીરને સોફા આરામ આપે છે પણ એ આરામ મનની હળવાશ ને મોકળાશ વિના કેટલો અધૂરો છે! આ લાલબત્તી કવિ ધરે છે પણ શું આપણે એ બત્તીના રંગને માત્ર જોવાની જ નહીં, પણ સાંભળી શકીએ એવી સજ્જતા ધરાવીએ છીએ ખરાં? આ સવાલનો જવાબ આપણે આપણી અંદર જ શોધવાનો છે.

નીચેનો શેર વાંચતાં એક “આહ” નીકળી જાય છે.
ગતિમાં આવતા અવરોધને સમજ્યો ન નાવિક
હલેસાઓને કૈં વાંધો હતો નૌકાની સાથે!
ક્યા અવરોધ અને કઈ ગતિની વાત છે એ અહીં કવિશ્રી ભાવેશભાઈએ “ભાવેશ સ્ટાઈલ”માં અધ્યાહાર રાખ્યું છે અને ત્યાંથી જ અસીમ શક્યતાઓનું એક આકાશ ઊઘડે છે. સમયની નૌકામાં બેઠાં તો છીએ પણ સફર –મુસાફરી અજાણી છે, એની રફતાર-ગતિ અસ્ખલિત નથી. સતત અવરોધો અને વમળો આવતાં રહે છે અને આ નાવને આપણે હલેસાં માર્યા કરીએ છીએ પણ ગંતવ્ય પર પહોંચાય છે ખરું? હલેસાંને જો હોડી સાથે વાંકુ પડ્યું હોય તો સડસડાટ આ નૌકા જાય ખરી? આ હલેસાં અને નાવના સંબંધનું સમીકરણ ઉકેલવાનું કવિ વાચક પર છોડી દે છે.

કવિ સતેજ છે. એટલું સમજે છે કે જનારાને જવા દેવા પડ્યાં કે પછી જવા દઈને ભૂલ થઈ ગઈ છે. એ સંબંધ તો પાછો નથી મળવાનો પણ એકલતાને જે જગાએથી સ્વીકારી હતી ત્યાં જઈને બેસવાથી, એ જગા સાથેનો નાતો તો ઓછામાં ઓછો જળવાઈ રહેશે અને સ્મરણોની વેલ ત્યાં ઊગી જાય તો …! તો …પછીની વાત, ફરીથી અધ્યાહાર….! પણ એક વાત અહીં ડંકાની ચોટ પરથી કવિ પ્રતિપાદિત કરે છે કે, “જાનેવાલે કભી નહીં આતે, જાનેવાલોં કી યાદ આતી હૈ!”

અને, છેલ્લે, મક્તામાં કવિ ખંગ વાળે છે, આ શેર કહીને,
“ચઢાવીને કબર પર ફૂલ, એ તરત જ વિખેરે
ઝગડતી જે હતી ડોસી સતત ડોસાની સાથે”
આખી જિંદગી પતિ-પત્ની ઝઘડતાં રહ્યાં, લડતાં રહ્યાં છે. પ્રેમનો આ પણ એક પ્રકાર છે. ઘણાય એવા હોય છે જેને ચાર શબ્દોનું એક વાક્ય બોલતાં આવડતું નથી કે, ”હું તને પ્રેમ કરું છું.” અને, કાયમ માટે વિખૂટા પડી જવાય છે ત્યારે મનમાં સંતાપ થાય છે કે જે કહેવાનું હતું તે તો કહેવાયું જ નહીં. એકલા પડી જવાની અનેક વિટંબણા છે, પણ તોયે, જે સાદું સત્ય સ્નેહનું છે એનું પ્રાગ્ટ્ય થઈ નથી શકતું. જીવનભર પ્રેમ પ્રગટ કરતાં આવડ્યું નથી, હા, નારાજગી બતાવી છે જીવતેજીવ! અને, પાછળ એકલા રહી ગયા પછી પણ પ્રેમના પ્રતીક સમા ફૂલોને કબર પર બિછાવે તો છે પણ પાછા વિખેરી નાંખીને નારાજગી બતાવે છે, ગુસ્સો બતાવે છે અને આ પ્રેમ અને નારાજગીના ઝૂલામાં જે ઝૂલે છે તે જ છે કદાચ સાચા “સાયુજ્યનું ગૌરીશંકર!” અંતમાં, કવિએ એક રીતે તો પ્રેમ અને નારાજગી, ક્રોધ, રીસ એ બધાંની અંદર હિલ્લોળા ખાતાં સંબંધના આયુષ્યની ક્ષણભંગુરતાનો અછડતો ઉલ્લેખ કરીને સિફતથી નીકળી જાય છે.

ભાવેશભાઈ ની ગઝલ સૌને પોતાના કરી લે છે એટલું જ નહીં, એમની ગઝલ સૌને પોતાની જ લાગવા માંડે છે. કોઈ શાયર માટે આનાથી મોટી બીજી કોઈ મોટી વાત હોઈ ન શકે!

આત્મહંસ – સરયૂબેન પરીખ – આસ્વાદઃ જયશ્રી વિનુ મરચંટ

આત્મહંસ
આત્મ-હંસની અનેરી આ ઉન્નત ઊડાન,
ના સત્ય કે અસત્ય, આપ આનંદ ઉજાસ.
શુભ્ર માનસમાં છાયે પેલું નીલું આકાશ,
હું જાણું, મનઃશાંતિ મારા અંતરની પાસ.
દેવ સૂરજને અણસારે જાગૃત સભાન,
શ્વેત હંસ ધીરે ફફડાવે, વિસ્તારે પાંખ.
શ્રધ્ધાથી ફાળ, થનક નર્તન ને ગાન,
તેજ આશા કિરણ રેખ આંજે રે આંખ.
અલ અનેરી અદાથી હંસ અર્પે છે શ્લોક,
એની પાંખો ફેલાવી આલિંગે અવલોક.
પ્રાર્થના સમર્પણ કૃપા શક્તિનો કોષ,
ના સમય તણી રેખા, અલૌકિક આગોશ.
આ ક્ષણમાં જે જીવ્યા તે એ જ અમરકાળ,
ના ભૂત કે ભવિષ્ય, આ પળ અનંતકાળ.
——- સરયૂ પરીખ – “મંત્ર” કાવ્યસંગ્રહ.

સરયૂબેનના કાવ્ય, “આત્મહંસ” નો આસ્વાદ – જયશ્રી વિનુ મરચંટ
આ કવિતામાં કવયિત્રી આપણા “આત્મહંસ” ના દ્વાર પર ટકોરા મારીને એક આત્મવિશ્વાસથી આવે છે, નવી જ પરિકલ્પના લઈને. કવયિત્રી પહેલેથી જ ચોખવટ કરી લે છે કે આત્મહંસની આ ઊંચી ઉડાનમાં એની ઊર્ધ્વ ગતિ તો નક્કી જ છે કારણ કે દરેક જીવને અંતે તો શિવમય થવાનું છે જ. આપણને તારવાની આખીને આખી જવાબદારી પ્રભુ પર જ નાંખી દઈને આપણે કર્મ કરતાં રહીએ એવું જ તો શ્રી કૃષ્ણ ગીતામાં કહે છે ને? તો પછી માણસની જવાબદારી કઈ અને કેટલી? શ્રી ગુણવંતભાઈ શાહ કહે છે તેમ, “અજવાળવું એટલે ઘસીને ઉજળું કરવું. અજવાળવું એટલે અજવાળું કરવું. માણસ જેમ વાસણો ઘસીને, માંજીમાંજીને ચક્ચકતાં કરે છે, લગભગ એ રીતે જ કર્મોને ઊજળાં બનાવી શકે છે.” કર્મોને ઊજળાં બનાવવું એટલે અસત્ય અને અંધારામાંથી બહાર નીકળવું, સત્યમયતાથી અંતરના પ્રકાશને પ્રગટાવીને સઘળા લૌકિક કર્મો કરવા. બસ. આટલું જો કર્યું હોય તો પછી પરમ પિતાને નમન કરીને અને ઉન્નત મસ્તક રાખીને કહી શકાય ‘હવે શેનીયે ખેવના નથી.’ કારણ? નિર્ભયતાથી, સત્ય અને ધર્મ થકી આ ઈહલોકની બધી જ ફરજ અને કર્તવ્યો નિભાવ્યા પછી કોઈ બીક રહેતી નથી. કવયિત્રી શરૂઆતમાં જ સ્પષ્ટતા કરી દે છે કે એને શેનીયે ખેવના નથી પણ એના આત્મહંસને એ અંતિમ ઉડાનની લગન છે. પરમ પિતા પાસે હકથી જ માંગણી કરી શકાય. એ કહે છે કે હવે તો એક એવા આનંદનું અજવાળું પ્રભુ આપે જેથી આકાશમાં સળગતા સૂર્યદેવનો તાપ પણ મારી અંતરની શાંતિની શીતળતાને સ્પર્શી ન શકે. સત્ય અને ધર્મથી આચરેલાં ઊજળાં કર્મો થકી ચોખ્ખા ચણાક એના મનમાં તો એ અફાટ આકાશમાં સ્વૈરવિહાર કરતાં કરતાં ઊડવાની એના આત્માના હંસને લગની લાગી છે. આત્મા જ્યારે પરમાત્મામાં વિલીન થવાની તાલાવેલીમાં હોય ત્યારે ન ગરમી, ન ઠંડી, ન વાયુ, ન વરસાદ, કશું જ એને સ્પર્શી શકતું નથી, એની ઊડવાની આરતને રોકી શકતું નથી. આત્મા અને પ્રાણ બેઉને એક શ્રદ્ધા છે, પરમ પ્રભુમાં વિલય થવાની આશામાં હરણ ફાળથી દોટ તો મૂકી છે પણ એ દોડ ન રહેતાં, એક થાપ અને તાલ પર કોઈ દિવ્ય ગાન પર જાણે નર્તન ન થતું હોય એવું બની જાય છે. આ આત્મહંસને માત્ર જે જોઈએ છે તે પંચતત્વોમાંથી જ નીપજેલો આનંદનો અજવાસ, આકાશની અસીમતા અને અગ્નિદેવના પ્રતીક એવા સૂર્યદેવનો ઝળહળ પ્રકાશ…! કોઈ ઐહિક એષણા નથી. છતાં, આ બધું મળે કે ન મળે એનો Honors – સન્માન તો શ્રી હરિ પર મૂકી જ દીધેલું છે. એનો આત્મહંસ તો એની પોતાની જ ખુમારીમાં જીવનભરના સત્કર્મો થકી પોતાની ઊજળી થયેલી કાયાના સફેદ પંખોને ફેલાવીને જાણે દેવલોકને આલિંગન આપે છે. આખી કવિતાની પરિકલ્પનાની અહીં પરાકાષ્ઠા છે.
“અલ અનેરી અદાથી હંસ અર્પે છે શ્લોક,
એની પાંખો ફેલાવી આલિંગે અવલોક.
પ્રાર્થના સમર્પણ કૃપા શક્તિનો કોષ,
ના સમય તણી રેખા, અલૌકિક આગોશ”.
એના પછીની છેલ્લી બે પંક્તિમાં એક સાવ સાદી છતાં વાચકને વિચાર કરતાં મૂકી જાય એવી આ બે પંક્તિઓમાં આખી કવિતાને એક અજબ આત્મવિશ્વાસની ખુમારીથી કવયિત્રી conclude – સમાપન કરતાં કહે છે કે,
“આ ક્ષણમાં જે જીવ્યા તે એ જ અમરકાળ,
ના ભૂત કે ભવિષ્ય, આ પળ અનંતકાળ” આ Juncture – સમયબિંદુ પર કવયિત્રી કહે છે કે ઈશ્વર પાસે જઈશ કે નહીં, ખબર નથી મારો આત્મા, જીવ શિવમય થશે કે નહીં ખબર નથી પણ આ અનંતકાળની યાત્રાનો જે પથ છે તેની સચ્ચાઈ જ જીવનનું અને મરણનું સત્ય છે. આખી કવિતાનું ભાવવિશ્વ અહીં એક Resilience – ઉલ્લાસિતતાની સકારાત્મક અને સ્વયંભૂ શક્તિના પ્રપાતમાં ભીંજાય છે, અવિરત. કવિતાની આ ચરમ સીમા છે અને કવયિત્રીના અ-ક્ષરોની આ સિદ્ધિ છે. લય, ભાવ, તાલ અને સૂરમાં ડૂબેલા શબ્દો આપણને અનંતની સફર કરાવે છે. આટલું સુંદર કાવ્ય આપવા માટે સરયૂબેનને ખૂબ ખૂબ અભિનંદન.

ક્લોઝ-અપઃ
“ન દિન હૈ, ન દુઃખ હૈ, ન સુખ હૈ, ન દુનિયા
સિર્ફ મૈં હું, સિર્ફ મૈં, સિર્ફ મૈં!”
– વિજય આનંદ – “ગાઈડ” મુવી

“હું જાણું છું..!” – કવિશ્રી ભાવેશ ભટ્ટ – આસ્વાદઃ જયશ્રી વિનુ મરચંટ

“હું જાણું છું….!”

હું જાણું છે કે
કોઈ નો નાં દેખાતો ચહેરો
એકીટશે જોયા કરે છે મારી સામે,
અને હસ્યા કરે છે મારા અસ્તિત્વના અસત્ય સામે,
ધારું તો હું પણ હસી શકું છું
એનાં હોવાપણાને વ્યર્થતા ઉપર,
પણ નથી હસતો,
કારણ કે
હું જાણું છું કે
માત્ર હસવાથી હસી શકાતું નથી.

– ભાવેશ ભટ્ટ
કવિશ્રી ભાવેશ ભટ્ટની કવિતા, “હું જાણું છું” નો રસાસ્વાદ – જયશ્રી વિનુ મરચંટ

બે પંક્તિઓ ઓચિંતી મારા મનના દરવાજા પર ટકોરા મારીને સીધી ઘુસી આવી છે અને એનું અહીં ‘ગંગાવતરણ’ કર્યા વિના એ મને આગળ વધવા દે એ અસંભવ છે.

“માણસો ક્યાં હતાં,
અહીં તો બસ ચહેરા ઉપર ચહેરા અને
એની ઉપર ચહેરા મળ્યાં!
ને તે ઉપર તો પાછા,
મહોરાં અને મહોરાં ઉપર પણ મહોરાં મળ્યાં!”

આ જગતમાં દરેક માણસ અહીં બે જિંદગી સમાંતરે જીવે છે. એક તો એ, જે પોતે પોતાના અંતરમન સાથે જીવે તે, અને બીજી, મુખવટો પહેરીને, જાહેરમાં અન્યને દેખાડવા જીવે તે! આ બેઉ સ્થિતિમાં કે બેઉ સમાંતરે ચાલતી જિંદગીમાં કોઈ અદીઠ ચહેરા, થોડી યાદો, થોડી પળો અને થોડી વેદના બનીને આપણો પીછો કરતા રહે છે. આ અદીઠ ચહેરો છે કે એના પરનો મહોરો છે કે પછી આપણી અંદર રહેતો આયનો છે? આનો કોઈ ખુલાસો કરવાની દ્વિધામાં કવિ નથી પડતા અને એનો ફેંસલો કવિતાપ્રેમીઓની વિવેકબુદ્ધિ પર છોડી દે છે. પણ, કવિ અહીં બહુ જ ગહન ચિંતન અને દર્શનની વાત આ સાવ સાદી દેખાતી, નાનકડી કવિતામાં કહી જાય છે. આ આયનાનો ચહેરો જ્યારે આપણને આપણો જ ચહેરો એમાં દેખાડીને આપણા જ હોવાપણાની હકીકત પર સવાલો ઊઠાવીને ઉપહાસ કરતો હોય તે ઘડીએ કરી પણ શું શકાય? આપણે બહારના સહુ દેખાતા વિરોધીઓ કે દુશ્મનો સામે તો લડી શકીએ છીએ, વિરોધ દર્શાવી શકીએ છીએ, પણ જ્યારે આપણો જ અંતરાત્મા આપણને આપણું સાચું સ્વરૂપ અરીસો બનીને દેખાડે અને પછી આપણને સતત ડંખ્યા કરતો હોય, એની સામે કઈ રીતે અને ક્યા હથિયારો વાપરીને લડવું? એમાં તો હાર જ હાર છે, અને તે પણ પોતાના જ અંદરના સાચા ઈમેજ સામે. પણ થાય શું, આપણે જ તો આપણું કુરુક્ષેત્ર ઊભું કરીએ છીએ અને આઠમા કોઠામાં ફસાઈ ગયેલા અભિમન્યુની જેમ જીવતાં જીવતાં લડીએ છીએ અને લડતાં લડતાં જીવ્યા કરીએ છીએ, એક દિવસ આવનારા મૃત્યુની રાહ જોતાં! આ આઠમો કોઠો અને એમાં સતત થતું યુદ્ધ તે આપણે અંદર પાળી રાખેલા અહમ્ નું છે. એ તો જ ભેદી શકાય જો આપણે આપણા હોવાપણાના સત્યને સ્વીકારીએ અને વ્યર્થતાના પડદાઓ પ્રમાણિકતાથી ચીરી નાખીએ. આ કામ સહેલું નથી અને ત્યારે એક વિચાર એ પણ આવે છે કે, આટલી પળોજણ અને મથામણ કરાવતા આ અદ્રશ્ય આયનાના ચહેરાનું વજુદ કોઈએ જોયું છે જ ક્યાં, તો પછી આપણે જ એનું વજુદ નકારી દઈને જીવ્યા કરીએ, દંભના આઠમા કોઠામાં, તો પ્રશ્નો જ ક્યાં છે? અહીં મોટી તકલીફ એ આવે છે કે, આપણને ખબર છે, સત્યની અને સત્યનો ઠાલો ઉપહાસ શક્ય નથી, સત્યને મારવું શક્ય નથી, સત્યનો તો સ્વીકાર જ હોય. આથી જ કવિ કહે છે કે,
“કારણ કે
હું જાણું છું કે
માત્ર હસવાથી હસી શકાતું નથી.”
ભાવેશભાઈની ગઝલ હોય કે અછાંદસ, બેઉમાં ભારતીય દર્શનની આમ જુઓ તો ઉપરછલ્લી છાંટ લાગે પણ એકવાર એમની કવિતા મનમાં ઊતરી ગઈ તો પછી વાચકને ભાવક બનાવી એના ઊંડા દર્શન સુધી આંગળી પકડીને લઈ જઈને જ છૂટકો કરે છે. ભાવેશભાઈની કવિતાનું આ જ Persistence – દ્રઢતાપૂર્વક પોતાની વાત કહી જવાની ખૂબી- એક જાદુ સમાન જ છે. દેખીતી રીતે સૌમ્ય લાગતી એમની આ કવિતા માણસની અંદર રહેલા માણસને ઝંઝોડી જાય છે.
ક્લોઝ-અપઃ</strong>

જનાબ “નસીમ” સાહેબના ત્રણ જુદા શેર યાદ આવે છેઃ
“કરી પાર સીમા, જો અજ્ઞાનતાની,
મને દઈ ગયું જ્ઞાન,અજ્ઞાન આવી!”
*****
“જીવન જીવન નથી ને મરણ પણ મરણ નથી,
શીખું છું એ જ પાઠ હું સંધ્યા-સવારથી.”
*****
“જિંદગી દિઅલની જુદી, બુદ્ધિની જુદી જિંદગી,
એકમાં સોડમ ભરી છે, એકમાં સોડમ નથી.”

“એક પાનું બીજા પાનાંને પૂછે છે…!” – અનિલ ચાવડા

“એક પાનું બીજા પાનાંને પૂછે છે…!”

ડાયરીનું એક પાનું બીજા પાનાંને પૂછે છે,
ફૂલ નહીં મુકવાની ઘટના આપણી અંદર ખૂટે છે.

કાચીંડો ભગવતગીતા પર બેઠો ‘તો સંયોગવસ, બસ!
પંડિતો એમાં ય ઊંડા અર્થ સંકેતો જુએ છે.

છેવટે એમાંથી તો અજવાસનાં બચ્ચાં જનમશે,
રાત આખી રાત જે અંધારનાં ઈંડાં મુકે છે.

ભેદરેખા પાતળી લાગે પરંતુ છે નહીં હો,
એ કહે સૂરજ ડૂબે છે; હું કહું સંધ્યા ઊગે છે.

પંડની પીડા વિશે કહેતા મને આવું સુજે છે,
ફૂંક માર્યે ચિત્રમાં દોરેલ અગ્નિ ક્યાં બુજે છે!

ભાઈ સમ પથ્થર મળ્યા વર્ષો પછી મંદિરમાં બે,
એકને લોકો પૂજે છે ને બીજા પર પગ લૂછે છે.

જિંદગીની ખાલી જગ્યાનું કહું છું હું અને એ,
છાપામાં આવેલ કોઠામાંની જગ્યાઓ પુરે છે.

~ અનિલ ચાવડા
અનિલ ચાવડાની ગઝલ “એક પાનું બીજા પાનાંને પૂછે છે…!” ગઝલનો આસ્વાદ – જયશ્રી વિનુ મરચંટ
ડાયરી લખાય અને અંગત અંગત વાતો એમાં લખાય જેના શબ્દોમાં મિલનની ખુશી હોય, વિરહની બળતી આગ હોય અને જુદાઈના આંસુઓને પણ દોર્યા હોય. આટલું બધું હોવા છતાં જો એમાં પ્રિયપાત્રએ આપેલું એક ફૂલ જે કાળા અક્ષરોમાં સુગંધ ભરીને એને અ-ક્ષર બનાવે છે, એ ન હોય તો? તો એ નિમાણી ડાયરીનાં ખાલી પાનાં પછી એકમેકને પોતેય નિમાણાં થઈ પૂછે ત્યારે જ આવી સુંદર ગઝલ રચી શકાય. જો ફૂલ મૂક્યું હોય તો સમય જતાં ફૂલ ચીમળાય, પણ ડાયરીમાંના શબ્દોમાં એની ફોરમ ભરીને જાય છે અને આ સુગંધ જ ડાયરીને ડાયરીનો દર્જો આપે છે. એ વાત અલગ છે કે આ આપણા હ્રદયના કટકા જેવી ડાયરીને અંતરની તિજોરીમાં બંધ કરીને રાખીએ તોયે બધાંથી છુપાવીને એને વાંચવાની મજા અલગ જ છે, એટલું જ નહીં, કોઈ જોતું ન હોય ત્યારે, લોકોથી છુપાવીને, એ ચીમળાયેલા ફૂલની ખરી ગયેલી પાંદડીઓને સૂંધીને એ સુવાસના પ્રસંગો અને અર્થો મનમાં વાગોળતાં રહેવાનો ખુમાર પણ જુદો જ છે. સાધારણ રીતે વ્યવહારમાં જમાનાથી ડાયરીના ફૂલને છુપાવવાની આવશ્યકતા પડે એ તો સમજી શકાય છે, પણ, જો એ પંડિતો હોય તો એમના પિષ્ટંપેષણની તો વાત જ શું કરવી? પંડિતોને કે ધર્મગુરુઓને શાસ્ત્રો, ગ્રંથો, નીતિરીતિ, જીવ-જગત દરેકમાં હોય કે ન હોય છતાં વિવિધ અર્થો શોધીને પોતે ધારી લીધેલા અર્થઘટનો લોકો પર ઠોકી બેસાડવાની ટેવ હોય છે! ઘણીયે વાર અકારણે અમુક ઘટના સહજ રીતે સ્વભાવગત થતી હોય, જેમ કે કોઈ કાચીંડો ફરતા ફરતા ભગવતગીતા પર બેસીને રંગ બદલ્યા કરતો હોય તો તેમાંય કેટલા અવનવા સંદર્ભો કાઢશે! ભલા માણસ, કાચીંડાની પ્રકૃતિ રંગ બદલવાની છે, જીવાતોને મારીને ખાવાની છે, એને ગીતા જેવા ગહન ગ્રંથના ભાવાર્થ સાથે શું લેવાદેવા? પણ, પંડિતો ગીતાના વિવિધ શ્લોક સાથે, કાચીંડાનો સ્વભાવ જોડી કાઢશે, જેની કાચીંડાને તો ક્યારેય ખબર પણ નથી પડવાની. એ તો આજે આ પુસ્તક પર બેસીને રંગ બદલશે તો કાલે કોઈ ઝાડની ડાળી પર! પણ, હા, એની રંગ બદલવાની પ્રકૃતિને માણસના બદલાતા મહોરા સાથે સરખાવી શકાય ખરું પણ જે Obvious છે, સુવિદિત છે એ સાદી વાત કરવામાં કદાચ પંડિતોને ઊંડાણ ન પ્ણ લાગતું હોય! સાદી વાતમાં અહીં ચોટદાર વાત હળવા કટાક્ષ સાથે કવિ કહી જાય છે.
કવિ આગળ રાતની વાત કરે છે. કોઈ રાત એટલી કાળી અને અંધારી નથી હોતી કે જેની સવાર ન હો! આમ દેખીતી રીતે સાવ સરળ લાગતા શેરમાં ગઝલનું કૌવત અને કાઠું તો જુઓ! અનાયસે “વાહ” નીકળી જાય એવું અદભૂત ચિત્રનિરૂપણ અહીં છેઃ
“છેવટે એમાંથી તો અજવાસનાં બચ્ચાં જનમશે,
રાત આખી રાત જે અંધારનાં ઈંડાં મુકે છે.”
અજવાસની વાત કરનારા નિરાશાને ઘોળીને પી ગયા હોય છે. વાત નજરના ફેરની છે. માનો તો સૂરજ ડૂબ્યો છે અને માનો તો સંધ્યા ઊગી રહી છે. આ ઊગતી સંધ્યાનું અનુસંધાન વાચકના મનોજગતમાં રાતના ઊગવા સાથે પણ આપોઆપ સંધાય છે. અહીં મને જાપાનીઝ હાયકુના શહેનશાહ બાશો યાદ આવે છે. એમને કોઈએ એક હાયકુ બતાવ્યું જેમાં કઈંક આવું હતું, એક્ઝેટ શબ્દો અને બંધારણ યાદ નથી, પણ કઈંક આવું હતું. “પતંગિયાની પાંખો કાપો, જુઓ ફૂલ બની ગયું.” બાશોએ ચૂપચાપ હાઉકુ વાંચીને બાજુ મૂકી દીધું. પેલા ભાઈએ કહ્યું, “તમને આ કાવ્ય ગમ્યું?” બાશો વિનમ્રતાથી બોલ્યા, “કવિને કાપવા સાથે શું લેવા દેવા? હું હોઉં તો એમ લખું, “ફૂલને પાંખો આપી દો, બની ગયું એ પતંગિયું!” આ કવિનો સર્જનાત્મકતાનો “હુંકાર” છે. કવિની આ ખુમારીના અજવાળાને ડૂબતો સૂરજ પણ નહીં ઓગાળી શકે! એનો અર્થ એ નથી કે કવિ is oblivious to facts – વાસ્તવિક જગત છોડીને કાલ્પનિક જગતમાં રહે છે. એમને ખબર છે કે પીડા અપરંપાર છે, પણ નાહક એને શબ્દોમાં બયાન કર્યા કરીને અને પંપાળીને છે એના કરતાં મોટી કેમ કરવી? શબ્દોમાં કેટલી પણ આગની જ્વાલા ભડકે બળતી હોય પણ એને ફૂંક મારીને ઠારવાનો કોઈ રસ્તો નથી. જિંદગીમાં અસમાનતા છે, દુઃખ નીચે કચરવાનું પણ ભાગ્યમાં આવે છે, ખાલીપણું પણ અજગર જેવો ભરડો લે છે તોયે એ ખાલી પડેલી જગાને પૂરી શકનારાને એની કોઈ તમા નથી. એ તો “છાપામાં આવેલ કોઠામાંની જગ્યાઓ પુરે છે!”
ડાયરીના ફૂલથી શરૂ કરીને મક્તા સુધી આવતાં શાયર વેદનાને વાચા નથી આપતાં કે લાગણીવેડામાં નથી તાણી જતા, પણ, એની સાથે વાચકનો અછડતો પરિચય કરાવીને, ચીમળાયેલા ફૂલની સુગંધમાં ડૂબાવેલી આછી ટીશ ગઝલના વારસારૂપે સહજતાથી આપી જાય છે. આખી ગઝલ મતલા અને મક્તાની વચ્ચે વિસ્તરતાં વાચકની શિરાઓમા વહેવા માંડે છે. અનિલ જેવા ગુજરાતીના “ગાલિબ”ની પાસેથી આનાથી ઓછું કઈં મળે એવું તો બને જ કેમ?

ક્લોઝ-અપઃ

ગુલઝારજીની એક ગઝલના બે શેરઃ
“राख को कुरेद कर देखो
अभी जलता हो कोई पल शायद
चांद डूबे तो चांद ही निकले
आप के पास होगा हल शायद”

“જોઈ લ્યો, રાખને ઉસેટીને,
ભીતર કો’ક બળતી પળ છે કદાચ
ચાંદ ડૂબે તો ફક્ત ચાંદ ઊગે,
આપની પાસે એવી કળ છે કદાચ.”
—- (અનુ. વિવેક મનહર ટેલર)

સોરી, બોસ! – ભાવેશ ભટ્ટ – આસ્વાદ જયશ્રી વિનુ મરચંટ

સોરી બોસ,
તમે જે કામ માટે મને મોકલ્યો હતો
હું કરી ના શક્યો,
તમે મને શ્વાસોનાં કાદવ માં ધકેલી
ચોખ્ખા બહાર આવવાનું કહ્યું,
પણ હું તો કાદવ થી પણ વધારે ખરાબ થઈ બહાર આવ્યો,
તમે મને સંબંધોના અંધારામાં થી સૂરજ શોધી લાવવાનું કહ્યું,
અને મને તો એક આગિયો પણ ના મળ્યો.
તમે મને ટોળા નો એક હિસ્સો બનીને રહેવાનું કહ્યું,
હું ટોળામાં તો રહ્યો પણ એનો હિસ્સો ના બની શક્યો
અને હા તમે જે સમયનો તાકો મને સાચવવા આપ્યો હતો,
ઉલ્ટાનું એણે તો મારા જ લીરેલીરા ઉડાવી દીધા.
આઈ એમ એક્સ્ટ્રીમલી સોરી બોસ
પ્લીઝ તમે મને ડિસમીસ ના કરતા બોસ,
મને ફરી એક વાર..
– ભાવેશ ભટ્ટ

ભાવેશ ભટ્ટના કાવ્ય ‘સોરી બોસ’ નો આસ્વાદ – જયશ્રી વિનુ મરચંટ
એક સવાલ સૃષ્ટિની શરૂઆતથી દરેકને જીવનમાં કોઈ એક સમયે અવશ્ય થાય છે કે કોણ છીએ આપણે અને કેમ આવ્યાં છીએ અહીં, આ ધરા પર? સાચા સજ્જનો, સાધુ-સંતો એમના કર્મને જ ધર્મ માનીને એટલી નિષ્ઠા અને નિસ્પૃહતાથી નિભાવે છે કે પછી સવાલો કે જવાબોની કોઈ ગુંજાઈશ નથી રહેતી. એવું કહેવાય છે કે શ્વાસોચ્છશ્વાસ ચાલતાં જ નવજાત શિશુનો પ્રાણાગ્નિ પ્રકટે છે. આ અગ્નિની જ્વાલાનું સીધું સમીકરણ જીવંતતા સાથે છે. અને, ખરેખર તો આપણે જન્મ પામ્યા પછી, મોટા થઈને કેમ જીવવું એ સમજી શકીએ છીએ કે નહીં એ એક મોટો પ્રશ્નાર્થ છે. કહેવાય છે કે અગ્નિમાં તપીને જ સો ટચના સોના જેવા થઈ શકાય છે પણ આ વાત તો જીવન આખું વિતી જાય પછી જ સમજાય છે. બાળક જન્મે છે ત્યારે નાડીનો સંબંધ માતા સાથે હોય છે, એટલે માતાની ઓળખ એને ગળથૂથીમાં જ મળી જાય છે પણ બાકીના સંબંધોના અજવાળા કે અંધારા, સમય સાથે વિતતી ઉંમરમાં એણે પોતે શોધવાના છે અને અંતરમાં અજવાળવાના છે. અહીં પરખ થાય છે, સમજદારીની અને નિર્મોહની. જો માણસ માત્ર કર્મ કરે એમાં લપેટાયા વિના, તો પછી જે ચળકે છે એ બધું સોનું છે કે નહીં એનો એને કોઈ ફરક નથી પડતો, કારણ એને અંતરનું અજવાળું મળી ગયું છે. અહીં કબીર યાદ આવે છે.
“કબીરા ખડા બાજારમેં, માંગે સબ કી ખેર,
ના કોહુ સે દોસ્તી, ના કોહુ સે બૈર!”
એના પછી બહાર સંબંધના સૂરજને શોધવાનો અર્થ નથી રહેતો. બહારના સંબંધોના સૂરજ તો ઢળી પણ જશે પણ અંતરમાં ઊગેલો અજવાસ તો કાયમનો છે, શાશ્વત છે. પણ, આ સમજવું અઘરૂં છે. લૌકિકતામાં અલૌકિકતાને પામવી કદાચ એજ ચેલેન્જ છે આ ફાની જીવનની? બહાર નૂર શોધવા જાઓ તો સૂરજ તો ના મળે પણ, અજવાસના સમ ખાવા પૂરતોય આગિયાના તેજ જેવો એક સંબંધ પણ ન મળે તો? મને તો લાગે છે કે મળે તોયે અને ન મળે તોયે એક અવસાદ જ રહી જાય એ પણ એટલું જ સ્વાભાવિક છે. પણ, અંતરનો અજવાસ પામવા માટે શું કરવું એનો જવાબ અહીં કવિ આપતા નથી. એનો જવાબ વાચકની વિવેકબુદ્ધિ પર છોડી દે છે.
કવિ નીચેની પંક્તિઓમાં જન્મદાતા ઈશ્વર – The Boss – સાથે સીધા સંવાદ – ના, સંવાદ નહીં, પણ Monologue – સ્વગત સંભાષણ કરે છે કે,
“તમે મને ટોળા નો એક હિસ્સો બનીને રહેવાનું કહ્યું,
હું ટોળામાં તો રહ્યો પણ એનો હિસ્સો ના બની શક્યો”
સમાજ ઘડવો એ સૂઝબૂઝ અને સમજદારીનું કામ છે પણ ટોળામાં એનો હિસ્સો બનીને રહી જવાનું એટલે શું? કવિની આ પંક્તિઓમાં અભિપ્રેત એક સંદેશ છે, કોડ વર્ડ્સમાં કે, “દોસ્ત, સમાજ ન ઘડી શકો તો કોઈ વાત નહીં, સમાજનો હિસ્સો ન બની શકો, માઈન્ડ નોટ, પણ ઉપરવાળા બોસને સોરી કહેતાં તો આવડે છે ને? ટોળાનો હિસ્સો શું કામ બનવું છે? ટોળું કદી સમાજ ન હોય શકે કે થઈ શકે. ટોળાનો હિસ્સો બનવા કરતાં તો “સોરી” કહેવું. કારણ, કોઈ વ્યવસ્થિત સમાજનો હિસ્સો ન બનાય તો અનિયંત્રિત ટોળામાં કામ કરવાથી બચવું. ઈશ્વર આપણે ટોળામાં છીએ કે સમાજમાં, એની સતત પરીક્ષા કરતો રહે છે.” કોડ વર્ડમાં બહુ જ ગહન સંદેશ છે આ પંક્તિઓમાં અને એના પર કોઈ પણ વધુ ટીપ્પણી ન કરતા કવિ વાચકની મતિ પર આ મેસેજને ડી-કોડ કરવાની જવાબદારી મૂકી દે છે.
સમયને સમજવો જ મુશ્કેલ છે તો સમય સાચવી લેવો કેટલો વિકટ હશે, વિચારો. જે સમજાય નહીં એને સાચવવો જેથી આપણે એમાં લીરેલીરા થઈ ખર્ચ ન થઈ જઈએ! – ઉપરવાળો બોસ પણ કેવા કેવા વિરોધાભાસી કામ આપીને આપણને પૃથ્વી પર ધકેલી દે છે? દરેક Scenario – ઘટનાક્રમમાંથી એક જ વાત ફલિત થાય છે અંતરના અજવાસની ઓળખ અને સમયની સમજણની. એકવાર આટલું પામી ગયા પછી ઈશ્વરને આજીજી નહીં કરવી પડે કેઃ
“આઈ એમ એક્સ્ટ્રીમલી સોરી બોસ
પ્લીઝ તમે મને ડિસમીસ ના કરતા બોસ,
મને ફરી એક વાર….”
આ ફરી એકવાર જો બોસ ડિસમીસ કરશે તો પાછા એ જ જન્મ-મરણના ફેરાના ચક્કર..!
યુવાનવયે આવી પરિપક્વ કવિતા પ્રદાન કરનારા કવિશ્રી ભાવેશ ભટ્ટ્ને સો સો સલામ!
ક્લોઝ-અપઃ
“I was told I will find you at the horizon
So, I kept walking miles and miles and miles…!
Thinking, there will be a horizon someday and
I will meet him.. I kept walking
May be I forgot to ask the horizon’s address or
I forgot the address??”
– Above Verses from Jayshree Merchant’s Poem “New Horizon”
ભાવાનુવાદઃ
“મને કહેવામાં આવ્યું હતું કે તું મને ક્ષિતિજ પર, પેલે પાર મળશે..
તને મળવાની હોંશમાં હું તો હજારો માઈલની સફર કાપતી રહી છું,
કદાચ હું એ ક્ષિતિજનું એડ્ર્રેસ પૂછતાં ભૂલી ગઈ હતી અહીં ધરા પર આવતાં પહેલાં કે,
પછી તેં તો એડ્રેસ આપ્યું હતું પણ હું જ એ ભૂલી ગઈ છું?”

“સામે!” ગઝલ – ભાવેશ ભટ્ટ

ન જોયું બેઉના ચહેરાએ એકબીજાની સામે
ઘટી છે આજ તો દુર્ઘટના દુર્ધટનાની સામે

જઈ એને પૂછીએ, નામ એના બાળકોના
કોઈ તાકી રહ્યું છે ટ્રેનનાં પાટાની સામે

સજળ આંખે ઝડપથી નીકળ્યો છે ઘરડાંઘરથી
બહુ ખંધુ હસ્યો દરવાન એ દીકરાની સામે

જીવન સૂનું, કપાળે સૂનું, ને ઘર પણ છે સૂનું
હતું કેવળ ભરેલું ઘોડિયું વિધવાની સામે

ચલો ને કમસેકમ એ તો હસે છે સામસામે
જે દરવાજો રહે છે બીજા દરવાજાની સામે

શરમ બેમાંથી કોને આવવી જોઈએ, બોલો
જુએ ફાટેલી આંખોથી કોઈ થીગડાંની સામે

– ભાવેશ ભટ્ટ
ભાવેશ ભટ્ટની ગઝલ ‘સામે’ નો આસ્વાદ – જયશ્રી વિનુ મરચંટ

ભાઈશ્રી ભાવેશની આ ગઝલ મતલાથી મક્તા સુધીની સફર પૂરી કરે છે ત્યારે એની સાથે આપણને પણ એક જીવતા જાગતા ચલચિત્રની સફર કરાવે છે. છ શેરોમાં જે શબ્દચિત્રો દોરે છે એ સપ્તરંગી મેઘધનુષ સમા છે. સામાન્ય રીતે બે અબોલા પાડતા મિત્રો, દુશ્મન કે સ્વજનો ભલે બોલે નહીં એકમેકની સંગે, પણ, નજર તો નજર સાથે મળે એટલું જ નહીં, પણ છાનું-છપનું, નજર ચોરીને એકબીજાના ચહેરાને જોઈ લે જ. શું એ જોતાં હશે કે ચહેરા પર વિરહના સળો છે કે બેપરવાહીના છે? પણ, વાત તો એવી છે કે નજરનું નજર સાથે મળવું તો દૂરની વાત છે. અહીં તો આંખ ચોરીને ચહેરાને પણ જોવા નથી. જાણે ચહેરાએ ચહેરા સામે જ બગાવત કરી હોય! આ વેર, હોય અણગમો હોય કે ગેરસમજ, પણ બહુ જ મોટી કમનસીબ ઘટના છે. સામેથી પણ આ જ દુર્ઘટનાનું પ્રતિબિંબ પડે છે. આ ગઝલની ફિલ્મ વાચકના ભાવવિશ્વનો કબજો લઈ લે છે અને દરેક શેર સાથે એના રેખાચિત્રો માનસપટ પર ઉઘડતા જાય છે. કોઈ એક નજર – સાવ ખાલી નજર ટ્રેનના પાટાની સાથે દૂર સુધી સમાંતર ચાલ્યા જ કરે છે અને જોનારાના મનમાં પાછી કોઈ બીજી જ ફિલ્મ ચાલતી હોય, શું એવું હોઈ શકે? કદાચ એમનું પોતાનું કોઇ આ ટ્રેનના પાટા પર ……! આગળ વિચારતાં પણ કમકમા આવે છે પણ એ સાવ કોરીધાકોર અને ઉદાસ આંખોમાં ફરી આંસુની નમી આવી શકે ખરી? કઈંક એવું થઈ શકે કે આપણે એમના બાળકોના નામ પૂછીએ અને… ! આગળ પાછો અધ્યાહાર,,,,,જે આપણી આંખોમાં આંસુ ભરી જાય છે.
આજની વિકટ સમસ્યાઓનો તો પાર જ નથી. ઘરડાંઘર જે આપણા સમાજમાં સામાન્ય થઈ રહ્યાં છે, એ એક ખૂબ જટિલ પ્રશ્ન છે. અહીં કોનો વાંક છે કે નહીં એવી કોઈ કનફ્લીક્ટ ઊભી કર્યા વિના એક શબ્દચિત્ર આપણી સામે શાયર સિફતથી ઊભું કરે છે. દિકરાની જે પણ મજબૂરી હોય પણ ઘરડાંઘરમાંથી નીકળતા એના સજળ નયનો એની લાચારીની ચાડી ખાય છે અને એની સામે દરવાન વ્યંગમાં સ્મિત આપે છે…! અને ફરી પાછો એ જ અધ્યાહાર..! દરેક આવા અધ્યાહાર પાસે શાયરના રેખાચિત્રની ફિલ્મ પ્રશ્નચિન્હ મૂકીને આગળ વધે છે પણ એ સાથે વાચકના મનોજગતમાં એની આગળની ફિલ્મ સમાંતરે ચાલવા માંડે છે, જેની સાથે વાચક પણ કવિના સર્જનજગત સાથે એકરૂપ થઈ જાય છે. ઘરડાંઘરમાં મૂકી આવેલા પેરેન્ટસ, જે કદાચ એક સોલ્વ ન થઈ શકે એવી લાચારી હોય શકે અને એનો બોજ જુવાન દિકરો તો ઊઠાવી લેશે પણ ત્યાં વૃદ્ધાશ્રમમાં સ્વજન વિહોણાં, સોરવાતાં માતા કે પિતા કે બેઉ જણાં પોતાની એકલતાની પોઠ કઈ રીતે ઉપાડતાં હશે, કઈ રીતે દિવસો વ્યતીત કરતાં હશે? ને, વળી પાછો અધ્યાહાર…!
શાયર હવે લઈ જાય છે એક વિધવાના ઘરમાં, જેનો પતિ કદાચ નવજાત શિશુના જન્મ પહેલાં કે જન્મ પછી થોડા સમયમાં જ આ ફાની જગતને છોડીને જતો રહ્યો છે, અને, પાછળ મૂકી ગયો છે સૂનકાર ભરેલી ભેંકાર એકલવાયી જિંદગી અને સૂનું ઘર! બસ, એ ઘરમાં એક ઘોડિયું છે જેમાં નવજાત શિશુ છે અને એની સાથે એનું નસીબ છે. શું હશે એ નસીબ, શું હશે એ વિધવાની આવનારી જિંદગી? વળીને એ જ અધ્યાહાર…!
અને, આ નીચેના શેરમાં જે શાયર કહી જાય છે એ તો અદભૂત છે! હવે તો એવા એકલવાયા દિવસો આવ્યા છે કે આમને સામને રહેનારાઓ એકમેકની સામે નથી જોતાં પણ હા, બેઉ ઘરનાં દરવાજાઓમાં એકબીજા સાથે અને એકમેક સામે હસવાનો ‘વાટકી વ્યવહાર’ હજુ ચાલુ છે. માણસો વચ્ચે બોલચાલ ન રહે તો પણ સામસામે આવેલાં ઘરનાં બારણાં અને બારસાખો એ ઘરોમાં આવનારા-જનારાને તથા એકમેકને જોનારાને પર્સનલી ઓળખતાં થઈ જાય છે, અને આથી જ એ માનવીઓની રુક્ષતાનો ભાર બારણાંઓ સામસામે પરિચિત હોવાનો દાવો કરીને ઓછો કરી લે છે. નિર્જીવતામાં હાસ્યને લાવીને, સંજીવની તો એક શાયર જ ભરી શકે. શું કહેતા હશે એ બારણાંઓ એકમેકની સામું હસીને? એક વધુ અધ્યાહાર…!
“ચલો ને કમસેકમ એ તો હસે છે સામસામે
જે દરવાજો રહે છે બીજા દરવાજાની સામે”
આ શેર સાથે અનાયસે યાદ આવી ગયો “બેફામ” સાહેબની ગઝલનો આ શેરઃ
“આમ તો હાલત અમારા બેઉની સરખી જ છે
મેં ગુમાવ્યા એમ એણે પણ ગુમાવ્યો છે મને!”
કદાચ, આવું જ કશુંક એ નિર્જીવ બારણાંઓ પેલા કમભાગી માનવીઓ માટે વિચારતાં હશે!

મક્તા સાથે આખી માનવજાતને ઝંઝોડીને મૂકી દે છે. થીગડું પહેરેલું માણસ શરમ કરે કે થીગડું પહેરેલા માણસને એક પૂર્વગ્રહથી – જજમેન્ટલ થઈને જોવાવાળાઓને?
“શરમ બેમાંથી કોને આવવી જોઈએ, બોલો
જુએ ફાટેલી આંખોથી કોઈ થીગડાંની સામે”
અહીં ફરી પાછો અધ્યાહાર…! આ ગઝલમાં દોરાયેલા રેખાચિત્રોનું ચલચિત્ર બધા અધ્યાહારોની આગળ જઈને પણ વાચકના મનમાં ચાલ્યા જ કરે છે જે શાયરની મોટી સિદ્ધિ છે. જ્યાં ગઝલ પૂરી થઈ ત્યાંથી જ અનેક ગઝલોની સંભાવના શરૂ થાય એટલી સર્વાંગ-સુંદર ગઝલ…!
ક્લોઝ-અપઃ
રેચેલ માન –બ્રિટીશ કવયિત્રીની અંગ્રેજી કવિતા” The Dreams of Briar Rose, The Sleeping Beauty” ની થોડીક પંક્તિઓનો ભાવાનુવાદ – જયશ્રી મરચંટ

“હું પથારીમાં ચાંદા અને ખંજવાળથી ફરી જાગું છું
એક ઢીંગલીના શરીર સમ ‘ફ્લોપી’ શરીર આ,
મારી ઉપર ઝુકાવવું: ને મારા પર છાનું હસતો, મારો તારણહાર જ,
કોઈ શાર્કની સાવ ખાલી પડેલી નજર સમી નજરે જોતાં,
એક બિલાડીની એના પંજા નીચે એક ચકલીને તરફડાવે,
એમ મને તરફડાવવા ઉત્સુક છે,
બધા દાંત અને ખરાબ શ્વાસ સાથે!
ને, હું એક મહિના સુધી ચીસો પાડતી રહી! ”

Verses of a Poem “The Dreams of Briar Rose, The Sleeping Beauty” by British Poet Rachel Mann
“I woke to bed sores and an itchy back
A body floppy as a doll
Him leering over me: my grinning savior,
Blank eyed as a shark,
As pleased as a cat pinning down a sparrow.
All teeth & bad breath.
I screamed for a month.”