Category Archives: જ્યોતિ ભટ્ટ

બિહારી પોપટ (શ્રી જ્યોતિ ભટ્ટ)

(થોડા સમય પહેલા જ્યોતિભાઈ ચિકનગુનિયા વાયરસની ઝપેટમાં આવી ગયા હતા. હજીપણ એમાંથી સંપુર્ણપણે સ્વસ્થ થયા નથી. નવા વરસના શુભેચ્છા સંદેશ સાથે શ્રી જ્યોતિભાઈએ એક અદભૂત લેખ મોકલ્યો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ ધરાવતા શ્રી જ્યોતિ ભટ્ટ્નો ભરપૂર સ્નેહ ૨૦૧૮ માં આંગણાંને મળ્યો છે. ૨૦૧૯ માં લલિતકળા વિભાગમાં પ્રથમ લેખ તરીકે લેખને હું શ્રી જ્યોતિ ભટ્ટના, આંગણાંને આશીર્વાદ સમાન ગણું છુંપી. કે. દાવડા)

Continue reading બિહારી પોપટ (શ્રી જ્યોતિ ભટ્ટ)

Advertisements

મૌલિક છાપ અને રેખાંકનોની ની કેટલીક લાક્ષણિકતાઓ – 2 (શ્રી જ્યોતિ ભટ્ટ)

(લલિતકળાની આ series માટે પોતાની અણમોલ કૃતિઓ, લખાણો અને સમય આપવા બદલ હું આંગણાં વતી શ્રી જ્યોતિભાઈ ભટ્ટ્નો હ્રદય પૂર્વક આભાર માનું છું. ભવિષ્યમાં પણ આ વિભાગ માટે એમનું માર્ગદર્શન મળતું રહે એવી અપેક્ષા સાથે આ Series અહીં પૂરી થાય છે.)

                                                                    

મૌલિક છાપ અને રેખાંકનોની ની કેટલીક લાક્ષણિકતાઓ – 2

      ચિત્ર, છાપ તથા રેખાંકનમાં વપરાતાં રેખા, રંગો, પોત વગેરેમાં ખૂબ જ સામ્ય છે. તેથી આ લખાણમાં ત્રણેય માધ્ય્મોનો ઉલ્લેખ થતો રહેશે. આ ત્રણેય માધ્ય્મોમાં આકૃતિઓ બનાવવા માટે મુખ્યત્વે ભીંત, પાટિયું, કપડું તથા કાગળ જેવાં સપાટ ફલકો વપરાય છે. આવાં ફલકોની રેખાંકન માટે ઉપયોગમાં લેવાતી સપાટીને લંબાઈ તથા પહોળાઈ એ બે પરિમાણો (dimenssions) જ હોય છે. પણ, ત્રીજું પરિમાણ – ઊંડાઈ- હોતું નથી. આ કારણે કળા-ઇતિહાસના વીસેક હજાર વર્ષ દરમ્યાન થયેલાં ચિત્રો અને રેખાંકનો મુખ્યત્વે દ્વિપરિમાણિત -2D – બન્યાં છે. જોકે, આપણી આજુબાજુનો અવકાશ 3D છે તે અંગે તેમ જ ચિત્ર દ્વારા એવો આભાસ આવી શકે તે અંગે પણ લોકો સભાન હશે. આપણે જાણીએ છીએ કે ચિત્રિત થળને જળ માનીને દુર્યોધને પોતાનાં વસ્ત્રો ભીંજાય નહિ તે માટે ઊંચક્યાં હતાં. અને, જળને થળ સમજી તેમાં ખાબક્યો હતો. અને, પછી જે બન્યું તેને પરિણામે મહાભારત સર્જાયું. આ માત્ર કાલ્પનિક વિભાવનાજ હશે? પરંતુ 2D ફલક પર 3D અવકાશનો દ્રષ્ટિભ્રમ કરાવે તેવાં ચિત્રો અને રેખાંકનો સર્જવાની સિદ્ધિ તો માનવી માત્ર છેલ્લાં ૫૦૦ વર્ષ દરમ્યાન મેળવી શક્યો છે. એની સાબિતીઓ ઘણી મળે છે.

ચીજ વસ્તુને હાથ લગાડ્યા વિના, માત્ર જોઇને પણ 3D અવકાશનો બોધ કરાવતાં વિવિધ દશ્ય-લક્ષણોમાં છાયા-પ્રકાશનો ફાળો મોટો છે. જોકે, છાયા-પ્રકાશ એ ચીજ-વસ્તુઓનું વારંવાર બદલાતું રહેતું, ક્ષણભંગુર સ્વરૂપ હોવાથી આજ પર્યંત બનેલાં મોટા ભાગનાં ચિત્રોની મુખ્ય લાક્ષણિકતા 2D રહી હશે.

સફેદ પ્લાસ્ટરના બનેલા ચહેરાનાં છાયા પ્રકાશને લીધે બદલાતાં સ્વરૂપો.

હવે જૂની ગણાવા લાગેલી ‘આધુનિક’-modern art- ક્ષેત્રે પણ 2D તથા 3D લક્ષણો અંગે ઘણી વિશદ ચર્ચા વિચારણા થતિ રહેતી હતી. 2D ફલક પર ચિત્રિત કળાકૃતિ 2D જ દેખાવી જોઈએ તેવુ સૈધાન્તિક તથા બૌધિક સ્તરે ઘણા કળાકારો તથા કળાપારખુઓ માને છે. જોકે, તેઓ પણ 3D અવકાશનો આભાસ કરાવતી કૃતિઓથી પ્રભાવિત તો થયા જ હશે. કેમ કે પ્રકાશ અને તેના અભાવે અનુભવાતા અંઘકાર સાથે આપણો જન્મજાત નાતો રહ્યો છે. પ્રકાશની મોજુદગીથી આનંદ અને ઉત્સાહની અને તેના અભાવે વિષાદ, હતાશા અને ભય અનુભવાય છે. ભારતમાં પ્રાચીનકાળથી ‘તમસોમા જ્યોતિર્ગમય’ એક પ્રાર્થનામંત્ર બની રહ્યો છે. નૃત્ય, નાટય તથા ચલચિત્ર ક્ષેત્રે તો પ્રકાશ તેમનું એક મહત્વનું અંગ છે.

રંગભૂમિ પર ભજવાતા નાટકમાં અભિનેતાઓ જેમ પ્રકાશ પણ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.

છબિકળા કહેવાતી ફોટોગ્રાફીનો શબ્દાર્થ જ પ્રકાશ (photo)નો આલેખ (graph) થાય છે. હિન્દીભાષી પંડિતોએ ફોટોગ્રાફી માટે પ્રકાશાંકનને બદલે છાયાંકન સંજ્ઞા શા માટે બનાવી હશે તે મને મૂંઝવતો રહેલો કોયડો છે. મારી સમજ પ્રમાણે ‘છાયા’ કોઈ વસ્તુ સૂચક નહિ પણ પ્રકાશની અનુપસ્થિતિ દર્શાવતો શબ્દ છે.

પેન્સિલ કે ક્રેયોન વડે ૨-D ફલક પર છાયા પ્રકાશના આભાસથી ઊભો થ ૩-D વસ્તુ તથા અવકાશનો આભાસ.  બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ છબીની જેમ આ દૃષ્ટાંતમાં પણ આછા તથા ઘેરા રાખોડી જણાતા ભાગો માટે તેમાં તદ્દન કાળો એક જ રંગ ઉપયોગમાં લેવાયો છે.

મૂર્તિશિલ્પ 3D પ્રકારની વસ્તુ છે. પ્રકાશ પરિસ્થિતિ અનુસાર તેની છાયાઓ આપોઆપ રચાતી અને બદલાતી રહે છે. પરંતુ 2D કળાકૃતિમાં છાયા તથા પ્રકાશનો  આભાસ રંગોની આછી ઘેરી કક્ષાઓ દ્વારા કરાવાય છે. (આનાં દૃષ્ટાંતો અગાઉ  અપાઈ ગયાં છે.) રેખાંકનો –drawings- માં લાલ, પીળો, લીલો જેવા ‘ભડક’ –bright- રંગોને સ્થાને મોટાભાગે કાળા કે કથ્થાઈ જેવા ઘેરા રંગનો ઉપયોગ કરાય છે. આથી તેમાં વિરોધાભાસ –contrast-ને  લીધે સફેદ કે તેવી ઉજળી સપાટી પર ઘેરી રેખાઓ સ્પષ્ટ દેખાય છે. વળી, તેવી રેખાઓ દ્વારા છાયા પ્રકાશનો આભાસ કરાવતી કક્ષાઓ –tones- દેખાડવાનું સરળ બને છે.

 રેખાંકન ઘેરી રેખાઓ વડે દોરાયું હોય તો છાયા પ્રકાશનો ભેદ તથા રેખાઓનું સૌન્દર્ય સ્પષ્ટ દેખાય છે. જમણી બાજુ પણ રેખાંકન બદલાયું નથી પરંતુ વિરોધાભાસ નાં અભાવે તે સહેલાઈથી જોઈ તથા સમઝી શકાતું નથી. સુંદર રંગો અહીં વિક્ષેપ-કારક બની જાય છે.

હાથ વડે બનાવેલી આકૃતિમાં જો રંગોનું મહત્વ ન હોય તો તે રેખાંકન કહેવાય છે. જોકે, તેમાં માત્ર રેખાઓ જ હોય તે જરૂરી નથી. રેખા તથા વિવિધ ટીલાં-ટપકાં (marks)નાં સંયોજન દ્વારા બનેલી રૂપરચનાને પણ રેખાંકન (Drawing) કહી શકાય. રેખા વડે છાયા પ્રકાશ દર્શાવતી આછી ધેરી કક્ષાઓ માટે લિઓનાર્દો વિન્ચી, માઈકલ અન્જેલો તથા તેમના સમયના કળાકારોએ અપનાવેલી તરકીબનો છાપ-કળાકારો ભરપુર ઉપયોગ કરતા રહ્યા છે; રેખાઓ વડે છાયા પ્રકાશ દર્શાવવા ઉપરાંત તેનાંથી બનતાં આગવાં પોત- સૌન્દર્યનો લાભ લેવા માટે પણ. આડી, ઊભી અને ત્રાંસી રેખાઓનો સમૂહ ‘cross hatching’ નામે ઓળખાય છે. છાયા અને પ્રકાશ દર્શાવતા આકારો અવકાશનો આભાસ તો કરાવે જ છે પરંતુ સાથો સાથ તેના વિભાજનને કારણે બનતી ભાત એક રૂપ-રચના પણ બની રહે છે.

રેખા વિનાનું , યાંત્રિક છાપ-કામનાં ટપકાની ભાતનો ઉપયોગ કરી બનાવેલી છાપ, તથા માત્ર cross etching પ્રકારની જાડી-પાતળી રેખાઓ વડે બનાવાયેલી etching છાપ બંન્નેમાં આકારો ઉપરાંત આછા ઘેરા પ્રકાશ-tones નો આભાસ પણ થાય છે.

ઝીબ્રા તડકામાં ઉભું હોય કે છાયામાં, તેના કાળા અને ધોળા પટ્ટાઓ તો દેખાય જ છે. તે આવી ભાતનું જાણીતું દૃષ્ટાંત છે. અન્ય ઘણાં પશું, પંખી, માછલીઓ તથા પતંગિયાંમાં પણ આછા ઘેરા રંગના આકારો વડે સુંદર ભાત જોવાં મળે છે. છાયા અને પ્રકાશને કારણે નહિ પરંતુ વસ્તુ સાથે સંકળાયેલ રંગોને લીધે એવી ભાત દેખાય છે. પુનર્જાગરણ –Renaissance– સમય પછી ઘણા ચિત્રકારો ચિત્રના શરૂઆતના તબક્કે તેને કાળા કે કથ્થાઇ  રંગની આછી ઘેરી ક્ક્ષામાં બનાવતા હતા. તે સંતોષકારક બને પછી તેની ઉપર જરૂરી, આછા ઘેરા, પરંતુ ઓછા- વત્તા પારદર્શક સ્વરૂપે વિવિધ રંગો લગાડતા હતા. આ પ્રારંભિક તબક્કો chiaro- schooro નામે ઓળખાય છે. (ક્યારો=આછો અને, સ્કૂરો=ઘેરો. ઇટાલિયન ભાષામાં ‘CH’ ‘ચ’ નહિ પણ ‘ક’ બોલાય છે.) ફોટોગ્રાફરો તથા છાપ કળાકારો પણ ક્યારેક શ્વેત-શ્યામ (Black& White) કૃતિ ઉપર પીંછી વડે પારદર્શક રંગો  લગાડે છે.

વિખ્યાત શિલ્પી જ્યાકોમેત્તીએ દોરેલી નીજી છબિ. આમાં ‘ક્રોસ એચિંગ’ દ્વારા થતા છાયા-પ્રકાશનાં અભાસ ને કારણે તેના ચહેરાની લાક્ષણિકતાઓ પણ સ્પષ્ટ જણાય છે. જમણી બાજુ Mohammad Ali Ziaei એ દોરેલું કાર્ટૂન છે જેમાં જ્યાકોમેત્તીનાં ચહેરાની ઓળખ તો છે જ પરંતુ રેખાઓની લાક્ષણીકતા પણ ધ્યાન મહત્વની બની રહે છે.

આ ફોટોગ્રાફ માં દેખાતા જ્યાકોમેત્તી નાં ચહેરાને ઉપરના બંને રેખાંકનો સાથે સરખાવવાથી દરેક માધ્યમની ખૂબીઓ ધ્યાનમાં આવ્યા વિના રહેશે નહિ

એચિંગ પ્રકારની છાપ પર ઉમેરેલ પારદર્શક વોટર-કલર્સ

જ્યોતિ ભટ્ટ ની એચિંગ પ્રકારની છાપ પર તેણે ઉમેરેલ પારદર્શક વોટર-કલર્સ.

“લાલ, પીળો ‘ને વાદળી, મૂળ રંગ કહેવાય. બાકીના બીજા બધા મેળવણીથી થાય” : કવિ દલપતરામ ડાહ્યાલાલ (કદડા)ની કહેવત જેવી આ કાવ્યપંક્તિઓ એક સમયે બહુ જાણીતી હતી. દોઢસોથી વધારે વરસ પછી પણ આજ સુધી એનું વજૂદ ઓછું થયું નથી. જોકે, ન્યુટને ઇન્દ્ર્ધનુષ્યમાં દેખાતા સાત રંગોને મૂળરંગો (Hue) માનેલા અને, પ્રકાશના એ સાત અંશ (રંગો) એકઠા થાય તો શ્વેત રંગ બને તે સાબિત કર્યું હતું. આને લીધે મૂળ રંગો અંગેની સમજમાં બદલાવ પણ આવ્યો છે. એનાં પરિણામે ચિત્રકળાનો પ્રભાવવાદ – Impreesionism નામે જાણીતો થયેલ પ્રકાર પણ શરુ થયેલો.

ક્લોદ મોને(monet) નું ઈમ્પ્રેસનિસ્ટ શૈલી નું ચિત્ર “સન રાઈઝ”

એક પ્રશ્ન પણ થાય કે ન્યુટને વૈજ્ઞાનિક સાબિતીઓ સાથે કહેલી આ વાત ત્રણેક હજાર વર્ષ પહેલા ભારતીય ઋષિઓ જાણતા હશે? પ્રકાશના અને પૃથ્વી પર જીવનના મહત્વના સ્રોત સમા સૂર્યનો રથ ખેંચતા સાત અશ્વોની કલ્પના શું માત્ર યોગાનુયોગ જ હોઈ શકે ખરો?

સૂર્યનો રથ ખેંચતા સાત અશ્વો દર્શાવતું મોઢેરા મંદિરનું મૂર્તિ શિલ્પ

આજકાલ, ડીજીટલ યુગનાં ચમત્કાર સમા કમ્પ્યૂટરનાં તથા સ્માર્ટ ફોનનાં મોનીટર સ્ક્રીન પર જોઈ શકાતી, બહુરંગી જણાતી બધી જ છબીઓ RGB સંજ્ઞાથી ઓળખાતા માત્ર ત્રણ:  લાલ-Red, લીલો-Green અને ભૂરો-Blue પ્રકાશ ધરાવતી સૂક્ષ્મ કોશિકાઓ -પિક્સેલ્સ- વડે જ બને છે. નોખી નોખી દસ લાખ (એક મિલિયન) વર્ણ છટાઓ ફક્ત આ ત્રણ રંગો ધરાવતા પ્રકાશની ઓછી વધારે (એકથી સો ટકા) માત્રાઓના મિશ્રણથી બને છે. (૧૦૦ x૧૦૦ x ૧૦૦). રોજ-બરોજના ઉપયોગ માટે થતાં ઘણાં ખરાં છાપકામ માટે હવે દલપતરામે કહેલી ત્રણ ‘મૂળ રંગ’ ને સ્થાને ચોથા-કાળા રંગની શાહી ઉપયોગમાં લેવાય છે. મોટાભાગના પ્રકાશનોમાં જોવાં મળતી રંગીન તસ્વીરો  CMYK [ Cyan (blue), Magenta, Yellow, and Key (black)] સંજ્ઞા વડે ઓળખાતી ચાર શાહી વડે છપાય છે.

રંગીન છબિ સાથે સાદી (Black & White) છબિ પણ CMYK શાહીથી જ છપાય છે. કમ્પ્યૂટર તથા સ્માર્ટ ફોનના સ્ક્રીન પર પણ રંગ વિહીન જણાતી છબિ દેખાડવા માટે RGB એ ત્રણ રંગો જ કામમાં લેવાય છે. આ પરસ્પર વિરોધી લાગે તેવી વાત છે. છાપ કામમાં પ્રકાશનાં નાના અંશ સિવાયના રંગોને પોતામાં સમાવી લેતાં –acsorb – કરી લેતા પદાર્થોમાંથી બનેલી શાહી વપરાય છે. આથી એક બીજામાં શાહી ઉમેરાવાથી પ્રકાશનું પરાવર્તન ઘટે અને તે રંગો ઘેરા બને. આ રીતને બદલે  કમ્પ્યૂટર, ટેલીવિઝન તથા સ્માર્ટ ફોનના સ્ક્રીન પર રંગીન RGB પ્રકાશ જ ઉપયોગમાં લેવાય છે. એ ત્રણમાંનો દરેક રંગ પ્રકાશનો ત્રીજો -૧/૩- ભાગ છે તેમ માનીએ તો રંગોની સાથે પ્રકાશની માત્રા પણ વધે. એથી તેના મિશ્રણથી બનતા રંગો વધારે ઊજળા જણાય છે. આંખથી આપણે પ્રકાશને રંગો સ્વરૂપે અનુભવ કરીએ છીએ તે રેટિનામાં રહેલી R,G, કે B ને પારખતી- Cons નામે ઓળખાતી શંકુ આકારની અતિ સૂક્ષ્મ કોશિકાઓને કારણે જ.

આપણે સામાન્ય રીતે જેને લાલ પીળો અને વાદળી કે ભૂરો માની છીએ તેનાં થી છાપકામમાં ઉપયોગમાં લેવાતા મૂળ રંગો જરા જુદા હોય છે.

છાપકામ માટે વપરાતા ચાર ‘મૂળ’ cmykરંગો તથા કમ્પ્યુટર મોનિટર સ્ક્રીન પર દેખાતા ત્રણ RGB પ્રકાશ .  

રોજ-બરોજની બોલચાલમાં આપણે -ધોળો અને કાળો- આ બે શબ્દો રંગોના નામ તરીકે વાપરીએ છીએ. પરંતુ એ યાદ રાખવું ઉપયોગી થશે કે ખરેખર તો એ રંગો –colors- ના નહિ પરંતુ paints (pigments) કે શાહી (ink) ને અપાયેલા નામ છે. એ અંગે વધુ સ્પષ્ટતા માટે થોડી ટેકનીકલ વિગતો સમજવી જરૂરી છે. સાથોસાથ એ પણ જણાવી દઉં કે: ‘ભાભા ચપટી બોર આપીને  છોકરાંને સમજાવતા’ એ લોકવાર્તા પ્રમાણે અહીં આપેલી ટેકનીકલ વિગતો ચપટી બોર્ જેટલી જ તથા ઉપરછલ્લી છે. વળી, સમજવી સરળ થાય તે માટે તેમાં થોડું સાધારણીકરણ –generalisation- પણ કર્યું છે.

Color માટે ગુજરાતી શબ્દ વર્ણ મુખ્યત્વે કાળી, ગોરી ત્વચા તથા જન્મ આધારિત ‘ઊંચ-નીચ જેવો ભેદ અને જ્ઞાતિ દર્શાવતી ભારતીય સમાજ વ્યવસ્થાના સંદર્ભે વપરાય છે. Color માટે ‘રંગ’ શબ્દ વધુ પ્રચલિત છે. આથી વર્ણ અને રંગનો ભેદ દર્શાવવો અનિવાર્ય હોય ત્યાં આ લખાણમાં અંગ્રજી શબ્દો- કલર અને પેઈન્ટ ઉપયોગમાં લીધા છે. વર્ણ -કલર- એ વસ્તુ નથી પણ પ્રકાશનો એક નાનો ભાગ છે, આંખો દ્વારા થતી પ્રકાશની મોજુદગીની અનુભૂતિ છે. જ્યારે, રંગ-પેઈન્ટ- એ ભૌતિક તથા રાસાયણિક લક્ષણો ધરાવતો પદાર્થ છે. અડી શકાય તેવી વસ્તુ છે. મોટાભાગે ખનીજ ધાતુઓના ઓક્સાઈડ, કેટલાક રસાયણો અને વનસ્પતિઓમાંથી પેઈન્ટ્સ બનાવાય છે. અજંતાની ગુફાઓમાં પ્રાચીન કાળમાં બનેલાં ભીંતચિત્રોમાં મુખ્યત્વે કુદરતી રીતે ઓક્સાઈડ ભળી ગયેલ માટી રંગો તરીકે વપરાઈ હતી.

ઈ.સ પૂર્વે ૨૦૦ થી ઈ.સ. ૪૮૦ દરમ્યાન બનેલા અજંતાનાં ગુફા-ચિત્રો માં, જમીનમાંથી માટી સ્વરૂપે મળેલા રંગો વપરાયા છે. કેલ્શિયમ ધરાવતો સફેદ, લોખંડ ધરાવતા પીળા અને રાતા(લાલ), ત્રાંબુ ધરાવતો લીલો અને કાર્બન ઘરાવતી મેશ માંથી કાળો એ પ્રમાણે વિવિધ રંગો બનતા હતા. ૩D અવકાશ – ઘનતાનો આભાસ થાય તે માટે પડછાયા વિનાનાં છાયા-પ્રકાશનો પણ ઉપયોગ તેમાં થયો છે.

કેટલીક વસ્તુઓ તથા પશુ પંખીઓને આપણે કોઈ એક કલર સાથે જોડ્યાં છે. જેમ કે સોનું અને હળદર પીળાં, કાગડો કાળો, બગલો ધોળો અને પોપટ લીલો. ચિત્રોમાં દોરેલી આકૃતિઓની ઓળખ દર્શાવવા માટે કળાકારો મોટાભાગે આવા કલર્સ  દર્શાવતા પેઈન્ટ્સ ઉપયોગમાં લેતા રહ્યા છે. લોકકળા નામે ઓળખાતા પ્રકારમાં તો આવા રંગો તેનું એક મુખ્ય લક્ષણ બની રહ્યું છે. વસ્તુ અને તેના રંગ અંગેની આપણી વિભાવના-concept- અને પ્રકાશની પરિસ્થિતિને કારણે આંખથી દેખાતા રંગોમાં ક્યારેક આભ જમીન નો તફાવત હોય છે. એકરંગી, શ્વેત-શ્યામ- છબિ તથા રેખાંકનોમાં માત્ર કાળા કે એવા કોઈ -dark- રંગોની આછી ઘેરી કક્ષાઓ જ દેખાડી શકાય છે. આથી તેમાં colorsની બાદબાકી થઇ જાય. પરંતુ, છાયા પ્રકાશનો આભાસ કરાવવામાં સરળતા રહે છે. ‘આભાસ’ શબ્દ એ માટે વાપર્યો છે કે ખરેખર તો તેમાં માત્ર એક જ રંગ –મોટાભાગે તો કાળો જ- ઉપયોગમાં લેવાય છે. ચિત્ર બનાવતી વેળાં કોઈ રંગ આછો દેખાડવા તેમાં પાણી કે તેવાં રંગવિહીન પ્રવાહી -solvant-  ઉમેરવાથી પેઈન્ટનું સ્તર પાતળું બને. આનાં પરિણામે તેની પારદર્શકતા વધવાથી, નીચેના સફેદ કાગળ, કેનવાસ ઈ. દેખાય અને તે પેઈન્ટ ઝાંખો જણાય. બીજી જે રીત પ્રચલિત છે, જેમાં એક (દા.ત. લાલ) પેઈન્ટમાં અપારદર્શક સફેદ પેઈન્ટ મેળવવાથી લાલ રંગ ગુલાબી બની જાય છે. સફેદ પેઈન્ટનું પ્રમાણ વધે તેમ ગુલાબી ઝાંય વધારે આછી થાય અને પ્રકાશિત પણ લાગે. પરંતુ, કોઈ એક પેઈન્ટમાં જો કાળો પેઈન્ટ ઉમેરાય તો તે રંગ ઘેરો, શામળો બની જાય અને છાયાનો કે અંધકારનો આભાસ કરાવે. (પેઈન્ટમાં-પીક્સેલ જેવા- અતિ બારીક કણો હોય છે. એક ચોરસ ઇંચ જગ્યા ઢાંકવા ૩૦૦ x ૩૦૦ = ૯૦,૦૦૦ લાલ કણો વપરાય તો તે ચોરસ લાલ ઘૂમ દેખાય. પરંતુ તેમાં અર્ધો સફેદ પેઈન્ટ ઉમેરવાથી ૪૫,૦૦૦ લાલ અને એટલાજ સફેદ કણો બાજુ બાજુમાં આવી જાય. આપણે તેને છૂટા કણો સ્વરૂપે જોઈ શકીએ નહિ તેથી બંનેની સહિયારી અસર રૂપે ગુલાબી રંગ દેખાય, બલકે આભાસ થાય). રેખાઓથી રચાતાં પોત –ટેક્ષ્ચર-નાં સૌન્દર્યને પણ નિખારે છે.

સામાન્ય રીતે રેખાંકન તથા છાપ બનાવનારાઓ જ્યારે માત્ર એક જ રંગનો ઉપયોગ કરે છે ત્યારે તેમાં સફેદ કે કાળો ઉમેરતા નથી. પ્રચલિત પ્રથા પ્રમાણે ૧૦૦% સફેદ ફલક પર ૧૦૦% કાળી  શાહી વાપરીને તે બંને વચ્ચેની બધી કક્ષાઓ દેખાડે છે.

આછા-ઘેરા Tones તથા સુશોભિત પોત દર્શાવતું અર્થપૂર્ણ રેખાંકન

 

બલ્કે, તેનો આભાસ કરાવે છે. કાગળની ખૂલ્લી છોડેલી સપાટીને દેખી શકાય તેવાં બારીક કણો સાથે અને, રેખાઓ વડે ઢંકાયેલી સપાટીને કાળા કણો સાથે સરખાવી શકાય. રોજ-બરોજના ઉપયોગનાં દૃષ્ટાંતો જોવાથી કદાચ આ સમજવું સહેલું થશે. લીંબુનું શરબત પીનાર ખાટો અને મીઠો એમ બંને સ્વાદ માણી શકે છે. પીળી તથા લાલ રેખાઓ બાજુ બાજુમાં હોય તો તે બંને રંગો તો દેખાય પણ તે બન્નેનાં મિશ્રણ જેવાં ત્રીજા રંગ –નારંગી નો- આભાસ પણ અનુભવાય છે. તાણા અને વાણાના રંગો એક બીજાથી જુદા વાપરીને કાપડ વણાટમાં અવનવા તથા આછા ઘેરા રંગોનો આભાસ નીપજાવાય છે. બારીક વિગતો જોઈ શકવાની આપણી આંખોની માર્યાદિત શક્તિને કારણે આવા આભાસ અનુભવાય છે. ખડકો, શિલાઓ, વૃક્ષો, ફળ-ફૂલો ને પાંદડાં, પંખીઓ, ખિસકોલી ને કાચિંડા જેવી અસંખ્ય વિગતો ધરાવતા ડુંગરા જોનારને દૂરથી રળીયામણા, આછા ભૂરા-blue- માત્ર ત્રિકોણ આકાર જ ભાસે છે.

(ડાબી બાજુ) ઓર્રીસ્સાના પારંપારિક ચિત્રમાં ગોવર્ધન ગીરી – આ ચિત્રમાં આંખને બદલે મનનાં દ્રષ્ટીબિંદુ પ્રમાણે ચિત્રણ કરાયું છે. (જમણી બાજુ) જાપાનીઓનો માનીતો ‘માઉન્ટ ફ્યુજીયામાં’. આ  વૂડકટ છાપમાં આંખ થી દેખાતા વાતાવરણને રજુ કરતું દશ્યસ્વરૂપ આલેખાયું છે.  

આકાર એ 3-D અવકાશનો બોધ કરાવતી અન્ય એક બાબત છે. ગુજરાતી ભાષામાં આકાર શબ્દ મુખ્યત્વે shape એ અર્થમાં વપરાય છે. તેની સાથે જોડાયેલ બીજો અર્થ –માપ, Size લગભગ ભૂલાઈ ગયો છે. માત્ર કરવેરા જેવાં કારણ સર થઇ આવક અને જમીનની માપણી માટેજ ‘આકારણી’ શબ્દ વપરાય છે. આંખોની સામે રહેલી વસ્તુ તેના પોતાના માપને લીધે નહિ પરંતુ આંખના રેટીના પર ઝીલાતાં તેનાં આકારના માપને કારણે નાની કે મોટી, નજીક કે દૂર, સ્પષ્ટ- છૂટી છૂટી કે મિશ્ર સ્વરૂપે દેખાય છે. (આથી જ આપણે હજારેક માઈલ મોટા ચંદ્રને અંગૂઠા વડે ઢાંકી દઈ શકીએ છીએ.) કળાકારો આ ‘સત્ય’નો કળાત્મક રીતે ઉપયોગ કરીને વસ્તુ નજીક કે દૂર હોય તેવો આભાસ કરાવે છે.

આંખોની તેમ જ હાથ અને સાધનોની મર્યાદાઓને કારણે રેખાઓની બારીકાઇ તથા બે કાળી રેખા વચ્ચેની ખાલી છોડેલી –સફેદ- જગ્યા દર્શાવવાનું પણ માર્યાદિત બની જાય છે. કંપ્યૂટરની પરિભાષાનાં શબ્દો- DPI (Dots Per Inch) તથા Pixel થી પરિચિતોને આ જલ્દી સમજાઈ જશે. રસ્તા પરનાં  જાહેરાતોનાં વિશાળ પર્દા –hordings-માટે ૭૨ DPl પૂરતા થઇ રહે છે કેમકે, તે દૂરથી જોવાતા હોય છે. જ્યારે સ્માર્ટફોનમાં તેના પર્દાનું માપ નાનું હોવા છતાં Pixelની સંખ્યા આશરે ૬૦૦ રખાય છે કેમકે, તેને આપણે  નજીકથી જોતાં હોઈએ છીએ.

(૧) બારીક pixels, (૨) મધ્યમ pixels, (૩) ‘પ્રતિકૃતિ’ માટે વપરાતાં યાંત્રિક ટપકાંનું સ્વરૂપ.

કળાકાર જ્યારે Pixelને મળતી દશ્યભાશાનો ઉપયોગ કરે ત્યારે Pixel જેવી ઝીણી વિગતોનું આગવું સૌન્દર્ય પણ નરી આંખે જોઈ શકાય તેમ સ્પષ્ટ કરી રજુ કરે છે. પાસે પાસે, સમાંતર દોરેલી કાળી રેખાઓનાં સમુહથી આછા રાખોડી રંગનો આભાસ થાય. તેવી રેખાઓ વચ્ચે નવી રેખાઓ દોરવાથી રાખોડી ઘેરો બને એ તો સમજાય તેવું ગણિત છે. પરંતુ એવી રેખાઓ ઉમેરવાનું ખૂબ મુશ્કેલ છે. તેવી રેખાઓ વચ્ચે ત્રીજી રેખાઓ ઉમેરવાનું તો લગભગ અશક્ય જ છે. પરંતુ આનો સરળ ઉપાય એ છે કે પહેલી વાર દોરેલી રેખાઓને કાટખૂણે બીજી રેખાઓ દોરવી. વધારે ઘેરો આભાસ દેખાડવા ત્રીજી વાર રેખાઓ ત્રાંસી દોરવી. ચોથી વાર પણ ત્રાંસી દોરવી પરંતુ, ઉલટી દિશામાં. રેખાઓ ની જાડાઈ તથા તેની વચ્ચેનું અંતર ઓછું વત્તું કરીને, અને ક્યારેક ટપકાંઓ ઉમેરીને સફેદ અને કાળા છેડાઓ વચ્ચેની કોઈ પણ –રાખોડી- કક્ષાઓ દેખાડાય છે.

શાહીથી  કલમ વડે દોરાયેલી અને ધાતુના પતરાં પર કોરાયેલી આકૃતિઓ માટે ઉપરોક્ત ઉપાય કામમાં લેવાય છે. આમાં તેમજ લીથોગ્રાફીમાં પણ, કાગળના સફેદથી શાહીના કાળા છેડા તરફ આગળ જવું પડે છે. જ્યારે વૂડકટ તથા વૂડ  એન્ગ્રેવિંગ પ્રકારે બનાવાતી છાપ માટે ઉપરોક્ત રીતે જ પરંતુ, કાળી ભોંય પર સફેદ રેખાઓ કોરાતી હોઈ કાળાથી સફેદ છેડા તરફ યાત્રા કરાય છે. જોકે, જરૂર પ્રમાણે સુધારા વધાર માટે દિશા તથા સાધનો બદલવાનો ઉપાય પણ અજમાવાય છે. કાળા કાગળ પર સફેદ રંગી શાહી વડે લેવાયેલ છાપ જોનારને નવો અને અણધાર્યો અનુભવ કરાવે છે.

કળાકારો ક્યારેક માત્ર એક જ રીતને વળગી ન રહેતા એકાધિક માધ્યમોનો સામટો લાભ પણ લેતા રહે છે.

જાડી પાતળી અને આડી ઉભી રેખાઓને લીધે બનતી tones અને આકારોની રૂપ-રચના

રેખાઓ એકબીજા સાથે કે ઉપર આડી, ઉભી, ત્રાંસી એ પ્રમાણે જોડેલી હોય તો એ cross hatching કહેવાય છે. લીથોગ્રાફીમાં પીંછી અને પેન ઉપરાંત ક્રેયોન વડે દોરાતી રેખાઓમાં પણ આ cross hatching પદ્ધતિ કામમાં લેવાય છે. ક્રેયોન વડે રેખાઓ દોરતી વેળા દબાણ ઓછું વધારે કરવાથી સપાટી પર બનતાં સૂક્ષ્મ ટપકાંઓનાં કદ-માપ બદલાતાં હોવાથી આછી ઘેરી કક્ષાઓમા પોત-વૈવિદ્ય લાવવું શક્ય અને થોડું સરળ પણ બને છે.

છાયા પ્રકાશ જેવાં Tones વડે 3D સ્વરૂપનો આભાસ કરાવતી લીથોગ્રાફી છાપ 

ફલક જો સપાટ હોય તો, તેની ઉપર દોરેલી સીધી રેખા સીધી જ દેખાય. પરંતુ ફલક જો ગોળાકાર હોય તો તેની પર દોરેલી સીધી રેખા પણ વાંકી લાગે. વસ્તુના કાયમી સ્વરૂપ અંગેની આપણી વિભાવનાથી નોખાં, આંખથી દેખાતાં તેનાં તત્ક્ષણ સ્વરૂપનાં પ્રાકૃતિક રીતે (Naturally) કરાતાં આવાં અર્થઘટન સાથે રેખાંકનો સાંકળી શકાય. કાગળ જેવાં સપાટ ફલક પર દોરેલી કે કોરેલી ગોળાકાર રેખાઓ જોનારને  ગોળાકાર સપાટી ધરાવતી વસ્તુ જોવાનો આભાસ થઇ શકે.

 

સપાટ ફલક ઉપર દોરેલ ગોળાકાર રેખાઓ તથા આછા-ઘેરા રંગોને કારણે થતો ઘનતાનો આભાસ. કળાકારો જોઈ શકાતાં સ્વરૂપોનો ક્યારેક સંજ્ઞા કે પ્રતીક તરીકે ઉપયોગ કરે છે. પરંતુ મુખ્યત્વે તો આંખોં દ્વારા પામી શકાતા બોધનો ખ્યાલ રાખીને તે કરે છે. વિવિધ ઘાટને તેના પોત તથા સપાટીના વૈવિધ્યને લીધે દેખાતા છાયા પ્રકાશના પલટાઓને તાદૃશ્ય કરીને દેખાડે છે.

જ્યોતિ ભટ્ટ, સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૮.

જ્યોતિ ભટ્ટની ધરોહર-૧૫-મૌલિક છાપ અને પ્રતિકૃતિની કેટલીક લાક્ષણિકતાઓ – 1(જ્યોતિ ભટ્ટ)

મૌલિક છાપ અને પ્રતિકૃતિની કેટલીક લાક્ષણિકતાઓ – 1

આહાર તથા નિદ્રા જેવી માનવ-પ્રાણીની આવશ્યક્તાઓ પ્રકૃતિની દેન છે. તેની સાથે સંકળાયેલા શારીરિક- અનુભવો આપોઆપ જ મળે છે. જ્યારે આધ્યાત્મિક તથા કળાસર્જન જેવી બાબતો માનવ સર્જિત હોવાથી તેના સૈન્દર્યાનુભવનું સ્થાન પ્રાથમિકતાનાં ક્રમે પાછળ જોવાં મળે છે. નશીલાં દ્રવ્યો લેનારાઓ તે છોડી શકતા નથી. પણ, તેને હાનીકારક માનનારાઓને એ સમજાતું નથી કે વ્યસનીઓને તેમાં કયો  આનંદ મળે છે. નાસ્તિકો તથા આસ્તિકોને એક બીજાની માનસિકતા સમજાતી નથી, ક્યારેક તે અકળાવે છે અને, જો તેવાં લોકો શક્તિશાળી કે સત્તાધારી હોય તો તેઓ પોતપોતાની માન્યતાઓ બીજા પર ઠોકી બેસારવા કોઈ પણ માર્ગ અપનાવે છે. સદભાગ્યે, કળા ક્ષેત્રે રસ ધરાવનારાઓની સંખ્યા નાની હોવાથી તેમાં એવી ખંડન પ્રવૃત્તિ ખાસ જોવાં મળતી નથી.

મૌલિક છાપ અને યાંત્રિક પ્રતિકૃતિ (Michenical Reproduction) વચ્ચેનો ભેદ તો તેની ટેકનીકલ ખાસિયતો દ્વારા દર્શાવી તથા સમજાવી શકાય, પરંતુ કળારસિકોને મૌલિક છાપમાં જે આનંદ મળે છે તેનું રહસ્ય – શબ્દો દ્વારા કહેવું અને માર્યાદિત સમયમાં અનુભવવું મુશ્કેલ છે. એક એવી ગેરસમજ છાપ-કળાકારો સહિત ઘણા લોકો માં વ્યાપક છે કે ગુણવત્તાને આધારે પ્રતિકૃતિ કરતાં મૌલિક છાપ ચડિયાતી છે. હા, એ ખરું કે તે બંનેનાં સર્જનનાં હેતુ, સ્વરૂપ અને ખાસિયતો જુદાં છે. જળ, તૈલ કે  એક્રીલીક ઈ. રંગો વડે બનાવાયેલ મૂળ ચિત્રનો આબેહુબ આભાસ કરાવી શકે તેવી પ્રતિકૃતિ સારી કહી શકાય. લિઓનાર્દો દા વિન્ચીનું સર્જન ‘મોનાલીઝા’ કદાચ વિશ્વમાં સૌથી પ્રખ્યાત ચિત્ર છે. પેરીસનાં  લુવ્ર મ્યુઝીયમમાં રખાયેલ તે ચિત્ર ત્યાં જઈને જોનારને રોમાંચ જરૂર કરાવે છે. સ્વપ્નસિદ્ધિનો સંતોષ પણ આપે છે. પરંતુ પાંજરામાં પૂરાયેલ તથા બુલેટ-પ્રૂફ જાડા કાચ પાછળ ખૂબ ઝાંખા પ્રકાશમાં દૂરથી તેના દર્શન કરનારને ચિત્રની ખૂબીઓના પૂરો દશ્યાનુંભાવ મળતો જ નથી. જ્યારે અદ્યતન ટેકનોલોજીનાં સહયોગ વડે, તેની મૂળ માપે બનાવેલી આબેહૂબ જણાતી પ્રતિકૃતિ નજીવી કિંમતે ખરીદી શકાય. તેમ જ, મૂળ ચિત્રમાં પાંચસો વર્ષ દરમ્યાન પડેલી અસંખ્ય ઝીણી ઝીણી તિરાડો જેવી વિગતો પ્રતિકૃતિમાં નજીકથી જોઈ શકાય. વળી  બન્ધૂકધારી ચોકીદારોનાં ભય વિના મોનાલીઝાના ગાલ પંપાળી શકાય અને, અમેરિકાવાસી બની ગયેલા વિશ્વવિખ્યાત કળાકાર માર્શલ દુશાં (Duchamp)એ કરેલું તેમ તેના મોં પર મૂછો પણ દોરી શકાય !

મોના લીઝાની (CMYK) યાંત્રિક પ્રતિકૃતિ ….માર્શલ દુશાંએ બનાવેલી મોના લીઝા

આવી ઊંચી ગુણવતા ધરાવતી પ્રતિકૃતિઓ દ્વારા જોઈ તથા માણી શકાતાં વિષય વસ્તુઓની પાસે મારી જેવા અનેક કળાકારોની છાપો ‘મૌલિક’ કહેવાતી હોવા છતાં વામણી પણ લાગે. પરંતુ ‘‘મૌલિક છાપ’માં અન્ય કૃતિનાં નહિ, તેના પોતાના વિષયવસ્તુઓ તથા છાપ બનાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાયેલા સાધન સામગ્રીની લાક્ષણિકતાઓનો  અનુભવ મળે છે. કોહિનૂર જેવાં મહામૂલા હીરાની ફોટોગ્રાફ દ્વારા બનેલી પ્રતિકૃતિ તથા એક મામુલી પણ સાચુકલો હીરો જોતાં થતાં અનુભવો ક્યારેય એકસમાન  હોઈ શકે નહિ. પ્રતિકૃતિ ને ચિત્રનાં શબ્દો દ્વારા કરાયેલા વર્ણન સાથે પણ કદાચ સરખાવી શકાય.

આના સંદર્ભે જરા આડવાત લાગે તેવી વાત કહેવી જરૂરી લાગે છે. ભારતીય મૂળના કળાકાર અનીશ કપૂરની ‘વાદળું’ –Cloude gate નામની 3-D ‘શિલ્પ’ કૃતિ શિકાગોમાં એક જાહે સ્થળે મૂકાઈ છે. શબ્દો દ્વારા કરાયેલું એનું વર્ણન વાંચવાથી તે શિલ્પ સાથે સંબંધિત ઘણી એવી માહિતી મળી શકશે જે તેની છબીઓ કે મૂળ કૃતિ જોવાથી પણ નહિ મળે. ઈન્ટરનેટ પર તે કૃતિની અનેક નિપુણ અનુભવી છબીકારો દ્વારા જુદાં જુદાં સમયે અને ઋતુઓમાં વિવિધ દૃષ્ટિબિન્દુઓથી લેવાયેલી છબીઓ જોતાં થતો અનુભવ પણ અનેરો છે. અન્યથા, તે માટે બારેય મહિના રોજ ૨૪ કલાક તેની નજીક રહેવું પડે. તેના વિડીયોમાં અનીશ કપૂરનાં વાર્તાલાપ દ્વારા કલાકારનો સીધો સંપર્ક કર્યાની લાગણી થાય છે. તેમ છતાં ત્યાં જઈને જાતે તે કૃતિ જોવાનો અનુભવ તો કોઈ પરિઓના દેશમાં પહોચાડી દે તેવો જ હશે. તેનાં પૂરા આનંદ માટે ઉપરોક્ત બધા જ માર્ગ અપનાવવા જોઈએ.

અનિશ કપૂરનું શિકાગો માં મુકાયેલ શિલ્પ “ક્લાઉડ ગેટ”

‘છાપ’ બનાવનારાઓ તો ‘મહીં પડ્યા હોવાથી મહાસુખ માણે’ અને ‘દેખણહારા’ પણ નથી જતા દાઝી, બલ્કે થઇ શકે છે રાજી. કળાનો આનંદ લેવા માટે લોકોએ મ્યુઝીયમ તથા કળાપ્રદર્શનોમાં દેખાડાતી, છાપો સહિત બધી મૂળ કૃતિઓ જોવાની તક લેતા રહેવી જોઈએ. કૃતિ કેવી રીતે બને છે તે જોવાનું પણ હવે ‘યુ-ટ્યૂબ’ જેવાં માધ્યમો દ્વારા અમુક અંશે શક્ય બન્યું છે. આને કારણે કૃતિની સપાટી પર અવ્યક્ત રહેતી ઘણી બાબતો જોઈ તથા સમજી શકાય છે. ઈન્ટરનેટ ક્યારેક, આજના સમયનો એક આશિર્વાદ સમો ચમત્કાર પણ બની રહે છે.

જ્યોતિ ભટ્ટ

વડોદરા , ઓગસ્ટ , ૨૦૧૮

જ્યોતિ ભટ્ટની ધરોહર-૧૪-છબિકાર જ્યોતિભાઈ-૪ (શ્રી બાબુ સુથાર)

છબીકલા ક્યારેક વાસ્તવિકતાનું પરિમાણ જ બદલી નાખે. અહીં ચિત્રમાં આમ જુઓ તો કંઈ જ નથી. એક વચોવચ, બીજો ડાબે. છેક બાજુમાં. વચોવચ ઊભેલો છોકરો સાયકલ સાથે ઊભો છે. સાયકલ પર સ્ટેન્ડ પર ઊભી રાખેલી. એનાં પઠાણી કપડાં. ડાબી બાજુએ ઊભેલો છોકરો જોતાં એવું લાગે કે એ અકસ્માતે જ અહીં ફ્રેમમાં આવી ગયો છે. બન્ને છોકરાઓની પાછળ ભીંત અને ભીંત પર લોકકળા, મુસ્લિમ સમૂદાયની. પ્રથમ નજરે એવું લાગે કે ત્યાં ભીંત નથી પણ કોઈક ઇસ્લામિક સ્થાપત્ય છે. પણ ચિત્રમાંની બે પાટડીઓ જોતાં જ આપણને ખ્યાલ આવે કે એ એક ભ્રમ છે. છબીકારે સહેજ lower angleથી આ છબી લીધી છે. એને કારણે આપણને પણ એવું લાગે કે આપણે ત્યાં ઊભા છીએ અને આપણે ભીંત પરનાં ચિત્રોને જોઈ રહ્યા છીએ અને સાયકલ લઈને ઊભેલો છોકરો આપણને જોઈ રહ્યો છે. જ્યોતિભાઈ એમના કેમેરા વડે લોકકળાનું કેવળ દસ્તાવેજી રેકોર્ડીંગ નથી કરતા, એ લોકકળા સાથે માનવજીવનને પણ સાંકળતા હોય છે. એ પણ જુદી જુદી રીતે. આપણે અત્યાર સુધીમાં જે છબીઓ જોઈ એમાં પણ કેટલી બધી વિવિધતા હતી! રંગોળીની રક્ષા કરતી વૃદ્ધા, દુર્ગાનું ચિત્ર દોરતી વૃદ્ધા અને આ છબી પણ એના પૂરાવા બને છે. અહીં કોઈને એક બાજુ પરંપરાગત કળા અને બીજી બાજુ આધુનિક યંત્ર – સાયકલ – વચ્ચેનો વિરોધાભાસ પણ દેખાય. કોઈને કદાચ એ બન્ને વચ્ચેની સહઅસ્તિત્ત્વ પણ દેખાય. છબીકળામાં પણ, કવિતા અને ચિત્રની જેમ, એક કરતાં વધારે અર્થઘટનો શક્ય બનતાં હોય છે.

Three Girls જ્યોતિભાઈની જાણીતી છબીઓમાંની એક છે. દિવાલને અઢેલીને ઊભેલી ત્રણેય બાળકીઓનાં વસ્ત્રો અને ઘરેણાં આપણું તરત જ ધ્યાન ખેંચે. એમાં એકવિધતા પણ છે અને વિવિેધતા પણ. એકવિધતા એ ત્રણેય બાળકીઓને એક જાતિસમૂદાયમાં બાંધી રાખે છે અને વિવિધતા ત્રણેય બાળકીઓને પોતપોતાની અલગ ઓળખ બતાવે છે. જ્યોતિભાઈએ આ છબીમાં એક અદ્‌ભૂત પળ પકડી છે. ત્રણેય બાળકીઓનાં હાથપગની મુદ્રાઓ એકબીજાથી કેટલી બધી જુદી પડે છે! એટલું જ નહીં, ત્રણેયની નજર પણ નથી તો કેમેરા સામે કે નથી તો કેમેરામેન સામે. બાળસહજ નિર્દોષતાની પણ આપણે તરજ નોંધ લઈએ. ઉપર ભીંતમાંના પાંચ કાણાં ના હોત તો કદાચ આ છબી આપણને જરાક મૂંગી લાગત. ત્રણેય બાળકીઓની કમરની સમાન્તરે પડેલી તિરાડ બાહોશ viewersની નજર તરત જ નોંધી લેશે. આ છબીમાં પણ જ્યોતિભાઈએ વાસ્તવવાદી અભિગમ અપનાવ્યો છે. પણ એ કોઈ વ્યક્તિ વિશેષની વાસ્તવિકતા નથી. એ એક જાતિસમૂદાયનાં બાળકોની વાસ્તવિકતા છે. જો કે, હવે આ પ્રકારનું શૈશવ ધીમે ધીમે અદૃશ્ય થતું જાય છે.

૧૯૭૩માં લેવાયેલી ‘વાઘ અને વાછરડું’ છબી સાચે જ અદ્‌ભૂત છે. વાછરડું સજીવ, વાઘ નિર્જીવ. એક શાન્ત બીજું હિંસક. વાછડું એક ખૂણામાં ઊભું છે. વાઘ એ ખૂણો રચતી એક ભીંત પર. વાઘ જાણે કે હમણાં જ વાછરડા પર તૂટી પડશે. પણ પછી આપણને ખ્યાલ આવી જાય છે કે ઓહ્, વાઘ તો ચિતરેલો છે. વાઘના માથા પરનો ગોખલો છબીને એક જુદું જ પરિમાણ આપે છે.

આ છબી જોતાં જ મને હોળીના દિવસો યાદ આવી ગયા. અમારે ત્યાં પણ હોળીના એક મહિના પહેલાં જાહેરમાં ઢોલ મૂકવામાં આવતા. ગામમાં જે કોઈ નવરું હોય એ ત્યાં જઈને હોળીનો ઢોલ વગાડતું અને લોકો ઘરની બહાર નીકળતા ત્યારે સાથે પાવો (અમે ‘પીહો’ કહેતા) લઈને નીકળતા. ગામમાં, સીમમાં સતત પાવા વાગતા. ઢોલ વાગતા. અહીં પણ એક જુવાન પાવો વગાડી રહ્યો છે. ક્લોઝ અપના કારણે આપણે ઘણી બધી વિગતો જોઈ શકીએ છીએ. પાવા પરની દોરીઓ (પટ્ટીઓ), પાવો વગાડનારની આંગળીઓ, એની મૂંછો, આંખો, આંગળી પરના વેઢ. એની નજર ફ્રેમની બહાર. પણ કોઈની સામે નહીં. બસ, અપની ધૂનમેં. પાછળ ભીંતને અઢેલીને બેઠેલાં બે બાળકો અને એક સ્ત્રી. કદાચ મા અને એનાં સંતાનો. બધાં જ આરામના modeમાં. આ પણ ભારતીય સંસ્કૃતિનું એક ચિત્ર. આધુનિકીકરણ અને હવે ગ્લોબલાઈઝેશનના કારણે આવી ક્ષણો હવે દુર્લભ બનતી જાય છે. કેટલીક છબીઓ જેમ જેમ જુની થતી જાય એમ એમ viewerના સમય સાથે વધિને વધુ વિરોધાભાસ ઊભો કરે. આ છબી એમાંની એક.

 

જ્યોતિ ભટ્ટની ધરોહર-૧૩-છબિકાર જ્યોતિભાઈ-૩ (શ્રી બાબુ સુથાર)

છબિકાર જ્યોતિભાઈ-૩

છબિકળાનું એક કામ તે વાસ્તવિકતાને રેકોર્ડ કરવાનું. આ કામ સાચે જ ખૂબ અઘરું હોય છે. એ માટે છબિકારે યોગ્ય વિષય શોધવો પડે. પછી યોગ્ય ક્ષણે કેમેરાની ચાંપ દબાવવી પડે. એ ચાંપ દબાવાની ક્ષણ ખૂબ મહત્ત્વની હોય છે. કેમ  કે એ ક્ષણે જ બહારના જગતની વાસ્તવિકતા કેમેરામાં કેદ થઈ જતી હોય છે. આજે આપણે એવી ચાર છબિઓ જોઈશું.

પ્રસ્તુત છબિ ગુજરાતના એક મંદિરના ઓટલા પર જુવાર વેચતા એક છોકરાની છે. Top angle પરથી લેવાયેલી આ છબિમાંનો છોકરો ઊપર, કદાચ કેમેરાની સામે, જોઈ રહ્યો છે. પણ, છબિ લેવાઈ ગયા પછી કેમેરાની હાજરી આપમેળે ભૂંસાઈ જતી હોય છે. અહીં કેમેરાનું સ્થાન હવે આપણે લઈ લીધું છે. છોકરાએ ચડ્ડી અને સેંડો પહેરેલાં છે. એ આગળ ઢીંચણ પર પગ મૂકીને શાન્તિથી બેઠો છે. એના ચહેરા પર કોઈ સંતાપ નથી દેખાતો. એની પાસે જ પાથરણા પર જુવારના દાણા અને એ દાણા માપવાની વાડકીઓ છે. જરાક ધ્યાનથી જોશો તો તમને એ વાકડીઓનું કદ નજરે ચડશે. એ પણ જમણેથી ડાબે ઊતરતી ભાંજણીમાં ગોઠવાયેલી છે. સૌ પહેલાં સૌથી મોટી વાડકી. પછી નાની. પછી એનાથી પણ નાની. અને પછી એનાથી પણ નાની. છોકરાની પાછળ પક્ષીઓ છે. મોટા ભાગનાં કબૂતર. એ ચણ ચણી રહ્યાં છે. ભાવિક ભક્તોએ આ છોકરા પાસેથી એ ચણ ખરીદીને નાખ્યા હશે એવું આપણે માની લઈએ. એ પક્ષીઓ આપણને છેક સુધી પથરાયેલાં જોવા મળે છે. પહેલી મોટી ઇમેજ, પછી ક્રમશ: નાની થતી ઇમેજ આપણને વિસ્તરતા જતા અવકાશનો (spaceનો) અનુભવ કરાવે છે. ધારી ધારીને જોતાં આપણે છોકરાના વાળનો કાળો રંગ અને જુવાદના સફેદ દાણા વચ્ચેનો વિરોધ અને છોકરાના સેંડા અને જુવારના દાણા વચ્ચેનું રંગનું સામ્ય નોંધવા લાગીએ છીએ. અને હા, છોકરા અને પેલાં પક્ષીઓની વચ્ચે પડેલી પેલી પાતળી લાકડી છોકરા અને પક્ષીઓ વચ્ચેની એક દિવાલની અનુભૂતિ કરાવતી હોય છે.

સ્નાન કરતી સ્ત્રી કળાનો એક માનીતો વિષય રહ્યો છે. Cezanne, Seurat, Pierre-Auguste Renoir, Henri Matisse સહિત પશ્ચિમના અનેક કળાકારોએ એ વિષય પર ચિત્રો બનાવ્યાં છે. પણ, છબિકળામાં એ કામ સાચે જ અઘરું છે. એ પણ આપણા દેશના સંદર્ભમાં તો ખાસ. આપણા ત્યાં કોઈક સ્નાન કરતી સ્ત્રીનો ફોટો પાડતાં પહેલાં હજાર વખત વિચારવું પડે. ૧૯૭૦માં મધ્યપ્રદેશમાં લેવાયેલી આ છબિમાં એક બાજુ નદી અને નદીકાંઠો છે તો બીજી બાજુ નદીકાંઠા પર બેસીને સ્નાન કરતી સ્ત્રી અને લોટો છે. આ છબિ જોતાં જ આપણે સ્ત્રી વિષે કે એની ગરીબાઈ વિશે કશું વિચારતા નથી. એ જ રીતે, આપણે કશું erotic પણ અનુભવતા નથી. મને તો આ છબિ એક સ્ત્રીની લાગવા કરતાં ચૂપકીદીની વધારે લાગે છે. સ્ત્રીના હાથની મુદ્રા, બેસવાની રીત. આપણે પ્રેક્ષક તરીકે ત્યાં છીએ પણ નથી જેવા. આ છબિ એને જોનારની ઉપસ્થિતિને સરળતાથી કેન્સલ કરી શકે છે. સહેજ પણ નગ્નતા કે eroticismની લાગણી ન કરાવે એવી સ્નાન કરતી સ્ત્રીની છબિઓ ખૂબ જ દુર્લભ હોય. આ એમાંની એક છે.

દુર્ગા છબિ જોતાં જ એક પ્રશ્ન થયો: આ બે મહિલાઓમાંની કઈ મહિલા દુર્ગા? જે માતા દુર્ગાને ચિતરે છે એ કે જે ચિતરાઈ રહી છે એ? જ્યોતિભાઈએ અહીં એક અદ્‌ભૂત પળ રજૂ કરી છે. આ છબિ એક બાજુ લોકકળાનો દસ્તાવેજ, અલબત્ત જરા જુદી રીતે, બની રહે છે તો બીજી બાજુ, એ સ્ત્રીશક્તિનું એક રૂપક પણ બની રહે છે. આ છબિ જોતાં જ મને Escherનું Drawing Hands ચિત્ર યાદ આવી ગયેલું. જો કે, એ ચિત્ર અને આ છબિના ભાવ આમ જુઓ તો જુદા છે. ચિત્રકાર મહિલાએ દુર્ગા ચિત્રનો એક ભાગ પૂરો કર્યો છે. બીજા પર કામ ચાલી રહ્યું છે. મારા જેવા, ખાસ કરીને કથનશાસ્ત્રના જીવને, અહીં ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય એક જ બિંદુ પર ઊભાં હોય એવી લાગણી થતી હોય છે. ભીંત પરનાં ચિત્રો મૈથિલી લોકકળાનાં ઘણાં બધાં લક્ષણો – જેવાં કે પાતળી રેખાઓ – પ્રગટ કરે છે.

રાજસ્થાની મા અને બાળક. અહીં બે images છે. એક માની, બીજી બાળકની. બાળક માની કેડમાં. અહીં ચહેરા પણ બે છે. એક માનો, એક બાળકનો. માનો ચહેરો ઢાંકેલો, બાળકનો ઉઘાડો. પણ તદ્દન ઉઘાડો તો નહીં જ. આ એક વિરોધ. Backgroundમાં ઘરની દિવાલ અને ભોંય પરની રંગોળી. એના રંગ અને મા-બાળકની imageના રંગ. આ બીજો વિરોધ. હું અનાયાસે માનો એક ખુલ્લો હાથ અને બાળકનો થોડોક ખુલ્લો ચહેરો એકબીજા સાથે જોડતો હોઉં છું. એ જ રીતે, માના સાડલાની ભાત અને રંગોળીની ભાતને પણ. છબિઓ પરસ્પર વિરોધી એવાં અનેક તત્ત્વોને અખિલ સ્વરૂપે રજુ કરતી હોય છે. આ શ્યામશ્વેત છબિમાં શ્યામ અને શ્વેત વચ્ચેનો વિરોધ પણ આપણને ગમી જાય એવો છે.

 

જ્યોતિ ભટ્ટની ધરોહર-૧૨-છબિકાર જ્યોતિભાઈ-૨ (શ્રી બાબુ સુથાર)

મૂળે રાજસ્થાનના કોઈક ગ્રામિણ વિસ્તારમાં લેવાયેલી આ છબિને આપણે background અને foregroundમાં વહેંચી શકીએ. Backgroundમાં ભીંત અને ભીંત પરનું ચિત્ર અને foregroundમાં એક ગ્રામિણ યુવતિ. ચિત્રમાં બે મોર અને મોરની વચ્ચે ફૂલનો છોડ. લોકકળાની શૈલિ. બેઉ મોર વચ્ચેની symmetry તરત જ આપણી નજરે ચડશે. છબિકારે આ છબિ લેતી વખતે એ symmetry નંદવાય નહીં એની પૂરેપૂરી કાળજી રાખી છે. ભીંત પરના ચિત્રમાં બીજા પણ મોર છે. છબિના foregroundમાં યુવતિ. થાંભલો ઝાલીને ઊભેલી છે. લહેરવેશમાં લાલ કબજો ને વાદળી ઓઢણી. બંગડીઓ પણ લાલ અને વાદળી. બન્ને મૂળ રંગ. કદાચ કોઈક આ યુવતિના હાથ પરનું છૂંદણું, એની નાભિ અને એના કપાળ પરના ચાંલ્લાની વચ્ચે પણ કશોક સંબંધ જુએ. યુવતિની નજર આપણી સામે. આપણને લાગે કે હમણાં જ કંઈક કહેશે.

આ છબિમાં background અને foreground imagesની વચ્ચે વિરોધનો ભાવ નથી. બન્ને એકબીજાને પૂરક. છબિ થાંભલાને કારણે બે ઊભા ભાગમાં અને દિવાલને કારણે બે આડા ભાગમાં વહેંચાઈ જાય છે. એમની વચ્ચેનું balance બિલકુલ સમતોલ. ભીંતની ઉપર, ભીંતની પેલે પાર દેખાતા આકાશ અને ભીંત વચ્ચે પણ વિરોધનો કોઈ ભાવ નથી. અંદર/બહારનો ભાવ પણ અહીં પરસ્પર પૂરક લાગે. ભીંત પરના ચિત્રનો સફેદ રંગ અને યુવતિનાં વસ્ત્રોનો રંગ વચ્ચે થોડોક વિરોધ ખરો. પણ એય પૂરક. આ બધા વિરોધોની વચ્ચે કોઈ તાણ નથી અનુભવાતી. એને બદલે એક પ્રકારનો લય અનુભવાય છે. યુવતિના કબજાની સફેદ પટ્ટીઓ અને ભીંત પરની મોરની imagesનો રંગ આપણી નજરમાંથી છટકી શકે એમ નથી. એના કારણે જ કદાચ background અને foreground વચ્ચેનો organic સંબંધ આપણને વધારે ગાઢ બની જતો લાગતો હશે. અને હા, થાંભલા પરની ઘાસતેલની શીશી પણ ઘણું બધું કહી જાય છે.

એક ક્ષણમાં આટલું બધું પકડવાનું કામ સાચે જ અઘરું છે.

શ્યામશ્વેત આ છબિ કચ્છ, ગુજરાતના એક ચમાર સમૂદાયનીછે. આ છબિને સરળતાથી કેટલાંક પરસ્પર વિરોધી પાસામાં વહેંચી શકાય. એક બાજુ છોકરો અને બીજી બાજુ છોકરીઓ, એક બાજુ એક અને બીજી બાજુ ત્રણ, એક બાજુ બારણું બીજી બાજુ ભીંત. છોકરો બારણામાં, છોકરીઓ ભીંતને અઢેલીને ઊભેલી. એક બાજુ male બીજી બાજુ female. છોકરાની અદા પુખ્ત માણસ જેવી. આખું બારણું રોકીને ઊભો છે. કેડે હાથ, એક પગ આખેઆખો ધરતી પર, બીજો સહેજ જ. મફલર. નજર બીજે ક્યાંક. જાણે કે આપણને કહેતો ન હોય કે મને તમારી કંઈ પડી નથી. છોકરીઓનો પહેરવેશ, એમનાં ઘરેણાં. એમના હાવભાવ. આમ જુદા પણ બધામાં કશુંક સામ્ય. અદ્‌ભૂત symmetry. ચારેયના ખુલ્લા ચરણ તરત જ આપણી નજરે ચડે. તદ્દન વાસ્તવવાદી છબિ. પણ નરી કાવ્યાત્મક.

શાન્તિનિકેતનની આ છબિમાં પણ backgroundમાં ભીંત, ભીંત પર લોકકળાનાં ચિત્રો અને foregroundમાં એક બાળક. અહીં પણ background અને foreground imagesની વચ્ચે આમ જુઓ તો વિરોધાભાસ દેખાય છે. પણ એ વિરોધાભાસમાં સંવાદિતા વધારે દેખાય. Background imagesમાં હાથીઓ, ઘરો, વૃક્ષો. હાથીઓ ડાબેથી જમણે, પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ જઈ રહ્યા છે. આ બધ્ધી images જાણે કે બાળકે બનાવી હોય એવી. બાળકનું શૈશવ અને એ imagesમાં રહેલું શૈશવ આપણે તરતજ ઓળખી શકીએ. બાળકની નજર છબિની ફ્રેમની બહાર. એના ચહેરાનો ભાવ ઉદ્વેગપ્રધાન. ગળામાંનું માદળિયું, ઉઘાડા પગ, અસ્તવ્તસ્ત વાળ એ ઉદ્વેગને વધારે ઘૂંટે છે. બાળકની પાસે, ઓટલી પર પડેલું કોદાળી કે પાવડી જેવું સાધન. બારીમાંનો વાડકો. બારીમાંથી દેખાથી કશાકની image – આ બધી વિગતો બાળકના ચહેરા પરની ઉદ્વેગને વધારે ગાઢ બનાવે છે.

૧૯૮૦માં રાજસ્થાનમાં લેવાયેલી રંગોળીની રક્ષા કરતી એક વૃદ્ધાની આ છબિમાં એક બાજુ રંગોળી છે તો બીજી બાજુ ભાંગ્યાતૂટ્યા ખાટલામાં સૂતાં સૂતાં એ રંગોળીની રક્ષા કરતી એક વૃદ્ધા છે. એ બન્નેને પેલી લાકડી જોડે છે. એનો એક છેડો ખાટલા પર તો બીજો છેડો રંગોળીમાં છે. રંગોળીની image તાજગી ભરેલી. એની સામે વૃદ્ધાને મૂકતાં તરજ આપણને સમયના વિરોધાભાવનો અનુભવ થશે. એક બાજુ રંગોળીની રેખાઓ અને એમની વચ્ચેની સંવાદિતા તો બીજી બાજુ ખાટલો, ખાટલાની તૂટેલી દોરીઓ અને વૃદ્ધા. સમયનાં બે પાસાં સમયની એક જ ક્ષણમાં હાજર. એ છે આ છબિની મજા. વૃદ્ધાના દેહ પર નિરાંતે પડી રહેલો વીંઝણો પણ આપણે એક બાજુ વૃદ્ધા સાથે તો બીજી બાજુ રંગોળી સાથે જોડવો પડે. જ્યોતિભાઈ અહીં રંગોલીનો કે વૃદ્ધાનો કોઈ visual દસ્તાવેજ રજુ કરવા નથી માગતા. વૃદ્ધા નિરાંતે ઊંઘી રહ્યાં છે તો ય રંગોળીનું રક્ષણ થઈ રહ્યું છે!

જ્યોતિ ભટ્ટની ધરોહર-૧૧-છબિકાર (શ્રી બાબુ સુથાર)

જ્યોતિ ભટ્ટ-છબિકાર

જ્યોતિભાઈ ચિત્રકાર છે, પ્રિન્ટ મેકર પણ છે અને વિખ્યાત છબિકાર પણ છે. સરેરાશ વાચકોને કદાચ ખ્યાલ નહીં હોય પણ છબિકળા પણ એક પ્રકારની કળા છે. એના પણ કેટલાક સિદ્ધાન્તો છે. હવે તો છબિકળા ફિલસૂફીનો પણ વિષય બની ગઈ છે. જગતના ઘણા ટોચના ફિલસૂફોએ છબિકળાની ફિલસૂફી પર લખ્યું છે. મારો રસનો વિષય પણ, યોગાનુયોગ, છબિકળાની ફિલસૂફી છે.

          ભારતીય છબિકળાને કળા સ્તર પર લઈ જવા માટે જે મહાનુભાવોએ પ્રયત્નો કર્યા છે એમાં જ્યોતિભાઈનું નામ મોખરે છે. એમણે વડોદરામાં જ Center of Photography શરૂ કરેલું અને એના એક ભાગ રૂપે એમણે હજારો ફોટોગ્રાફ લીધા છે. એમાંના ઘણા બધા ફોટોગ્રાફ જાહેર પ્રદર્શનોમાં મૂકાયા છે. એમના અભ્યાસ પણ થયા છે. કળાની જેમ જ ફોટોગ્રાફી પણ ખૂબ જ અઘરો અને સંકુલ વિષય છે. છબિ માત્ર એક બાજુ દસ્તાવેજ પણ હોઈ શકે અને બીજી બાજુ કશાકની archive પણ હોઈ શકે.

જ્યોતિભાઈએ ગુજરાત, રાજસ્થાન, ઓરિસ્સા, પશ્ચિમ બંગાળ, બિહાર અને મધ્યપ્રદેશ જેવા વિસ્તારોમાં ફરીને ખાસ કરીને ગ્રામિણ જીવનની છબિઓ લીધી છે. આધુનિકતાના દબાણ અને હવે તો મુક્તઅર્થતંત્રના દબાણના કારણે ગ્રામિણ જીવનનાં visual સ્વરૂપો ઝડપથી બદલાઈ રહ્યાં છે અને બદલાઈ ગયાં છે. જ્યોતિભાઈએ એમાંના ઘણાં visual સ્વરૂપોને હજારો છબિઓમાં ઝડપ્યાં છે. એ છબિઓ, મેં કહ્યું એમ, એક બાજુ દસ્તાવેજ પણ બને છે તો બીજી બાજુ જે તે સંસ્કૃતિની archive પણ બને છે. મને લાગે છે કે કોઈકે આ બધી છબિઓનો અભ્યાસ કરી જ્યોતિભાઈએ ભારતીય છબિકળામાં કરેલા મહત્ત્વના પ્રદાનને આપણી સમક્ષ મૂકવું જોઈએ.

પહેલી નજરે સાવ સરળ લાગતી આ છબીમાં છબિકારે એક અદ્‌ભૂત વાસ્તવવાદી ક્ષણ પકડી છે. અહીં એક જ કુટુંબના લાગતા ત્રણ સભ્યો ગુજરીમાં કશુંક ખરીદવા ઊભા છે. ડાબે બાળક છે, વચ્ચે સ્ત્રી અને જમણે પુરુષ. છબિકારે અહીં એક પણ વ્યક્તિનો ચહેરો બતાવ્યો નથી. બધાંની પીઠ બતાવી છે. એને કારણે આ છબિ કોઈ એક કુટુંબની કે કોઈક ત્રણ સભ્યોની છબિ બનતાં રહી જાય છે. છબિકળામાં આ પ્રકારનું સામાન્યીકરણ સાધવાનું કામ જરા મુશ્કેલ હોય છે. છબિકારે એમનો કેમેરા થોડો હાઈ એંગલ પર રાખ્યો છે. યાદ રાખો કે આ છબિ સ્ટુડીયોમાં પાડવામાં નથી આવી. જો સ્ટુડીઓમાં પાડવામાં આવે તો છબિના વિષય પર છબિકાર થોડોક અંકુશ રાખી શકે. અહીં જ્યોતિભાઈએ એક જ ક્ષણમાં એક સામટા અનેક નિર્ણયો લેવા પડ્યા હશે. છબિ પાડવાનો નિર્ણય, કેમેરા એના વિષયથી કેટલો દૂર રાખવો, કયા એંગલ પર રાખવો એનો નિર્ણય અને કેમેરા ક્લિક કરવાનો નિર્ણય. આ છબિ સ્થળ અને કાળને પણ અતિક્રમે છે. કેમ કે છબિની અંદર એવું કશું નથી જે આપણને છબિ લીધાનો સમય બતાવે. એ જ રીતે, છબિની અંદર એવું પણ કશું નથી કે જે સ્થળ વિશેષનો નિર્દેશ કરે. અહીં ગુજરી છે. પણ જેણે ગુજરી જોઈ હોઈ એ જ માણસ અહીં ગુજરી જોઈ શકશે. નહીં તો એ આ સ્થળને બજાર તરીકે જ જોશે. જો કે, ગુજરી પણ આમ જુઓ તો એક બજાર જ હોય છે. મને વેપારી અને ગ્રાહકોને કાપની આડી લાઈન ખૂબ ગમી ગઈ છે. એ લાઈન આ છબિને બે પરસ્પર વિરોધી એવા જગતમાં વહેંચી નાખે છે: વેપારી વિરુદ્ધ ગ્રાહક. ફૂટપાથ વિરુદ્ધ જાહેર માર્ગ. વગેરે. ફૂટપાથ પર નબા દાણાના ઢગલા અને હાથા વગરની કુહાડીઓ પર પણ આપણી નજર જાય જ. ત્રણેય સભ્યોના પગ ઉઘાડા છે. ત્રણેય relaxed ઊભાં છે. એક પણ પગમાં જૂતાં નથી. ત્રણેયનાં વસ્ત્રો ફાટેલાં. આ વસ્ત્રોનું સંકેતવિજ્ઞાન સમજવા જેવું છે. એ આ ત્રણેય સભ્યોના ડીલને ઢાંકવાનું કામ કરે છે પણ એની સાથોસાથ એ એમની સામાજિક, આર્થિક પરિસ્થિતિને ઊઘાડી પાડવાનું પણ કામ કરે છે. છબિકાર માટે દરેક પરિસ્થિતિ અનેક states of affairની બનેલી હોય છે. એમાંની કોઈ એક affairને આ રીતે પ્રગટ કરવાનું કામ સાચે જ મુશ્કેલ હોય છે. જ્યોતિભાઈ અહીં કોઈ પણ પ્રકારના લાગણીવેડામાં તણાયા નથી. અહીં ગરીબાઈનું દસ્તાવેજીકરણ નથી. એ પણ આ છબિનું એક જમા પાસું છે.

આ સ્ટુડીઓમાં લીધેલી છબિ છે. પણ ફોટોસ્ટુડીઓમાં નહીં, આર્ટ સ્ટુડીયોમાં. ચિત્રકાર એમ. એફ. હુસેન એમના એક ચિત્ર પાસે ઊભા છે અને જેમ પરંપરાગત છબિમાં બને છે એમ અહીં એ પણ કેમેરાની સામે, અર્થાત્ જ્યોતિ ભટ્ટની સામે, ઊભા છે. એ જાણે કે કેમેરાની ચાંપ દબાય એની રાહ ન જોતા હોય. હુસેન બિલકુલ relaxed મૂડમાં ઊભા છે. કોઈને કદાચ over reading લાગશે પણ હુસેન જે ચિત્રની આગળ ઊભા રહેલા છે એ ચિત્રમાં પણ બે images છે. બન્ને સ્ત્રીઓની. બન્ને ચિત્રની ફ્રેમની બહાર જોઈ રહી છે. જ્યોતિભાઈને હુસેન સાથે ગાઢ મિત્રતા હતી. આ પ્રકારની છબિઓ એ મૈત્રીનું પ્રતિબિંબ પણ બની રહેતી હોય છે. કેમરા અહીં કેવળ છબિ પાડવાનું યંત્ર નથી બનતો. મૈત્રીના અનુભવનું એક માધ્યમ બની રહે છે.

જ્યોતિ ભટ્ટની ધરોહર-૧૦-Print-Making (By Jyoti Bhatt)

(Print-Making વિષય ઉપર આંતર-રાષ્ટ્રીય પસિધ્ધી ધરાવતા કલાકાર શ્રી જ્યોતિ ભટ્ટ દ્વારા લખાયલો લેખ મૂકવામાં આંગણું ગર્વ મહેસૂસ કરે છે. -પી. કે. દાવડા/ બાબુ સુથાર)

 

જ્યોતિ ભટ્ટની ધરોહર-૯ (અવલોકન-શ્રી બાબુ સુથાર)

   Home Comming     Pushpak

     Flying High

 

(અવલોકન શ્રી બાબુ સુથાર)

કોઈ પણ ચિત્ર જોઈએ ત્યારે બે પ્રશ્નો પૂછવાના: ચિત્રમાં શું છે અને એ ચિત્રમાં જે છે એ ચિત્ર બહારના કોઈ જગતની કોઈ વાત કરે છે ખરું? આમાંનો પહેલો પ્રશ્ન seeing સાથે, જ્યારે બીજો પ્રશ્ન reading સાથે સંકળાયેલો છે. આ અર્થમાં ચિત્રો કેવળ ‘જોવા’ માટે જ નથી હોતાં, ‘વાંચવા’ માટે પણ હોય છે.

અહીં આપેલાં ત્રણેય ચિત્રોમાં બે બાબતે સરખાપણું છે. એક તો ત્રણેય ચિત્રોમાં વિમાનની image છે અને બીજું, એ વિમાનમાં એક દંપતિ બેઠેલું છે. પહેલું ચિત્ર Homecoming ૧૯૬૪માં બનાવેલું; બીજું ચિત્ર ‘પુષ્પક’ ૨૦૧૭માં. બન્ને ચિત્રોમાં લોકકળા અને પુરાકલ્પનનો વિનિયોગ છે. બીજા ચિત્રને પહેલા ચિત્રના ‘reverse ચિત્ર’ તરીકે જોઈ શકાય. પહેલા ચિત્રમાં વિમાનની આગળ ‘પુષ્પક’ તો પાછળ AIR INDIA જ્યારે બીજા ચિત્રમાં આગળ AIR અને પાછળ ‘પુષ્પક’ લખેલું છે. ‘પુષ્પક’ શબ્દ વાંચતાં જ આપણને ‘રામાયણ’ યાદ આવી જાય. બન્ને ચિત્રમાં આકાશ છે. પણ પહેલામાં તારાખચિત. બીજામાં મેઘાચ્છાદિત. બન્નેમાં લોકકળાના અને પુરાકથાના અનેક સંદર્ભો છે. ધજાઓ, ધજા પરનાં ચિત્ર. છત્રી પર બેઠેલો પોપટ. ચિત્રની નીચે મંદિર. એમની ઉપર પણ ધજાઓ. કોઈને કદાચ એ images કિલ્લાની પણ લાગે. બીજા ચિત્રની નીચે ‘જનમ જનમ કે હમ સાથી’ લખાણ વાંચતાં જ આ પહેલાં રજુ કરેલું એ જ નામનું ચિત્ર, યાદ આવી જાય. એમાં પુરુષ અને એક સ્ત્રી એકબીજાને છત્રી ધરે છે તો અહીં બન્ને એક જ છત્રી નીચે બતાવ્યાં છે.

ત્રીજા ચિત્ર ‘Flying High’ પણ ૨૦૧૭માં બનાવેલું. એમાં પણ વિમાન છે. પણ પહેલાં બે ચિત્રોમાં છે એમ તદ્દન horizontal નથી. વિમાન ઊંચે જઈ રહ્યું છે. વિમાનની એક પાંખ પર INDIA.COM લખેલું છે. પહેલાં બે ચિત્રો સાથે આ ચિત્ર જોડતાં જ ખ્યાલ આવશે કે આમાંથી ‘પુષ્પક’ અને AIR INDIA ગાયબ છે. નીચે એક મંદિર. ઉપરથી જોતાં દહેરા જેવું લાગે. જો જરાક વધારે ધ્યાનથી જોશો તો પુરુષના હાથમાંના રૂમાલનો અને સ્ત્રીની આંખોનો રંગ એક જ છે. એ જ રીતે, સ્ત્રીના દુપટ્ટાનો/સ્કાર્ફનો રંગ અને પુરુષની આંખોનો રંગ પણ એક જ છે. ચિત્રકારે અહીં પણ લોકકળાનાં અને પુરાકથાનાં પણ અનેક motifનો વિનિયોગ કર્યો છે. તદ્ઉપરાંત, એમણે પ્રભાવવાદી શૈલીનો પણ ઉપયોગ કર્યો છે. એને કારણે વિમાનનું પૈડાં ગતિમાન લાગે છે. એટલું જ નહીં, વિમાનની આસપાસની હવા પણ ઘૂમરાતી લાગે છે.  વિમાનની ગતિ બતાવવામાં આ શૈલી ખૂબ મદદરૂપ બની છે.

ત્રણેય ચિત્રોમાં જ્યોતિભાઈ ગુજરાતી લોકકળા અને ભારતીય સંસ્કૃતિનાં પ્રતીકોને સમકાલીન સમય સાથે ગૂંથી આપે છે.

 

 

 

જ્યોતિ ભટ્ટની ધરોહર-૮ (પ્રિન્ટ-મેકિંગ-લેખક શ્રી જ્યોતિ ભટ્ટ)

 (પ્રિન્ટ-મેકિંગ વિષય ઉપર આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતા પામેલા નિષ્ણાત દ્વારા લખાયલા આ લેખને આંગણાંમાં પ્રસિધ્ધ કરવાનું સદભાગ્ય મને મળ્યું છે એનો મને ગર્વ છે-પી. કે. દાવડા-સંપાદક)

પ્રિન્ટ-મેકિંગ

આ લખાણ ‘છાપ’ નામે જાણીતી કળાકૃતિ બનાવવા માટે ઉપયોગી થાય -Mannual બની રહે તેવી માહિતી આપવા માટે નથી. બલ્કે ‘છાપ’ નામના કળાપ્રકાર અંગે લોકોનાં મનમાં રહેલી અવઢવ કે ભૂલ ભરેલી છાપ દૂર કરી તેનાં પોતીકાં સૌન્દર્યનો પરિચય કરાવવાનો માત્ર એક પ્રયત્ન છે. છાપ માટે છાપકળા, મુદ્રણક્ષમકળા ઈ. નામો પણ પ્રયોજાયાં છે. મોહનજો ડેરો કાળનાં પકવેલી માટીનાં ‘સીલ’ તથા મૌર્ય રાજાઓના સમયથી બનવા લાગેલા સિક્કાઓને પણ છાપ કહી શકાય. પરંતુ એક આગવા, કળાભિવ્યક્તિનાં માધ્યમ તરીકે ભારતમાં તેનો સ્વીકાર લગભગ સો વર્ષથી થયો છે.

  

Clay Seal from Mohen jo daro    &    A coin depicting Chandragupta and Kumaradevi

Bronze sculpture of Natraj

ધાતુની મૂર્તિને આરસ કે લાકડાની જેમ કોતરીને બનાવી શકાતી નથી. તે બનાવવા,  પહેલા માટી કે મીણમાં ઘાટ ઘડી, તેનું પોલું બિબું બનાવવું પડે. પછી ધાતુને ઓગાળી, રસ બનાવી તે બિબાનાં પોલાણમાં ઢાળવી પડે. તે ઠર્યા પછી કાપકૂપ જેવી જરૂરી મરમ્મત  કરવી પડે. આવી મૂર્તિને પણ એક અર્થમાં ‘૩-D’ છાપ કહી શકાય. Original Print – ‘મૌલિક છાપ’ તરીકે ઓળખાતા આ કળાપ્રકાર માટે પણ કળાકાર જાતે એક ચપટું બિબું –metrix- તૈયાર કરે છે. પછી તેની ઉપર શાહી લગાડી કાગળ પર તેની છાપ લેવામાં આવે છે. એકથી વધુ રંગો હોય તો દરેક રંગ દીઠ જુદાં જુદાં બિબાં (metrix) કોતરવા પડે છે. જો કે, એ તૈયાર કરવાની વિવિધ રીતો અજમાવાતી હોઈ દરેક માટે ‘કોતરવું’  ક્રિયાપદ વાપરી શકાય નહીં. પણ અત્રે એવી વિગત સમાવવી જરૂરી નથી માન્યું.  ચિત્ર -painting- એ સીધી આગળ વધતી પ્રક્રિયા છે જેમાં ચિત્રકાર અંત સુધી સુધારા, વધારા કરી શકે છે. જ્યારે, છાપ બે તબક્કે બનતું કળા સ્વરૂપ છે. લાકડું, ધાતુ કે તેવા અન્ય પદાર્થની સપાટી પર બિબું બનાવ્યા પછી બીજી સપાટી –મોટા ભાગે કાગળ- પર તેની છાપ લેવાય છે. કળાકાર આ બન્ને તબક્કે તેમાં જરૂરી સુધારા –improvisation- પણ કરે છે. Metrix સ્વરૂપે તૈયાર કરલી આકૃતિમાં છાપતી વેળાં ફેરફાર કરાતા નથી. આને કારણે તેની બધી છાપોમાં સમાનતાં જળવાય છે.

ઊંચી ગુણવત્તા ધરાવતું ન હોય તો પણ એક અર્થમાં ચિત્ર અદ્વિતીય- unique કૃતિ ગણાય છે. જ્યારે છાપ લેવા માટે બનાવેલ સ્વરૂપની એકથી વધુ પ્રતો થઇ શકે છે. આ કારણે પ્રતો એ છાપનું એક મહત્વનું લક્ષણ બની રહ્યું છે. અને, અર્થશાસ્ત્રના નિયમ પ્રમાણે કળા-બજારમાં ચિત્રની તુલનામાં છાપની પ્રત દીઠ કિંમત ઓછી હોય છે. કળાજગતમાં છાપને “ Art for people with less money but higher taste”  એવું સન્માન પણ અપાયું છે.

હવામાનમાં ફેલાતાં રહેલાં પ્રદુષણોથી મુક્ત રહેવું જેમ લગભગ અશક્ય છે તેમ કળા-બજારની પકડથી મુક્ત કે દૂર રહેવું કળા તથા કળાકાર બંને માટે જરૂરી હોવા છતાં અસંભવ બની ગયું છે. આઈ-ફોન, મોંઘા કેમેરા, આભૂષણો તથા મોટરકાર જેવાં ઉપકરણો વસાવેલ લોકો એવી માનસિકતા નથી ધરાવતા કે અન્ય લોકો પાસે પણ તેવાં સર-સાધનો હોય છે તેથી “અમને તે ન ખપે”.  પરંતુ છાપ માટે “મારી પાસે છે તેવી કળાકૃતિ અન્ય કોઈ પાસે પણ હોઈ શકે” તે પરિસ્થિતિ ઘણા કળારસિક ભારતીયોને છાપથી દૂર રાખે છે. આવાં કારણે કળાકારો છાપની પ્રતસંખ્યા બહુ સીમિત રાખે છે અને પરિણામે કિંમત જરા ઊંચી રાખવા મજબૂર બને છે. (આ   વિષચક્રનો ઉપાય મળતો ન હોવાથી કેટલાક ઉત્તમ ભારતીય છાપ-કળાકારો ચિત્રો કરવા લાગી ગયા છે.) છાપ નીચે પેન્સિલથી આવૃત્તિનો ક્રમાંક લખવાની પ્રથા પણ અમલમાં આવી છે. દા.ત: ૫/૨૦ લખ્યું હોય તેનો અર્થ એવો થાય કે આ છાપની  વીસ પ્રતોમાંથી આનો નંબર પાંચમો છે. પુસ્તકની જેટલી વધારે આવૃતિઓ છપાય તેટલી તેની અને તેના લેખકની પ્રતિષ્ઠા અને કૃતિની માંગ વધે. પણ કોઈ કળાકાર છાપની બધી પ્રતો વેચવા ભાગ્યશાળી નીવડે તો પછી ફરીથી એને ન છાપી શકે તે માટે તેનું બિબું વિકૃત કરાવી દેવાની પ્રથા ઘણા કળાવિતરકોએ અપનાવી છે. જમવામાં જગલો અને કૂટવામાં ભગલો !!! આવું શા માટે?

છાપની પ્રત માટે વપરાતો શબ્દ ‘નકલ’ -copy- ગેરસમજ પેદા કરે છે. imitation એ અર્થમાં છાપ કોઈ અન્ય કળાકૃતિની નકલ નથી. સામાન્ય રીતે છાપ કાગળ ઉપર લેવાતી હોય છે અને, તેનું માપ નાનું હોય છે. અરીસાનાં પ્રતિબિંબ જેમ તે અવળી બની જતી હોય છે. આથી તેવું ન થાય તે માટે  કળાકારે બિબું જ અવળું બનાવવું પડે છે. ભારતમાં લાકડાનાં બિબા વડે કાપડ ઉપર વેલ બુટ્ટા છાપવાની પ્રથા બહુ પુરાણી છે. છાપ માટે બનાવેલ લાકડાના બિબાં માટે ‘બ્લોક’ નામ વપરાય છે.

                       

Wood cut by Antonio frasconi               Wood cut by Edward Munch

                                                         Wood Cut by M.C.Escher

૧૮૩૯માં ફોટોગ્રાફીની શોધ થયા પછી ગણત્રીના મહિનાઓમાં છાપકામના દરેક પ્રકારમાં પણ તેનો ઉપયોગ વધતો ચાલ્યો. પણ તે પહેલા બૌધ તથા ખ્રિસ્તી ધર્મના અનુયાયીઓ બુદ્ધના સ્વરૂપોની કે ઈશુ તથા મેરીની છબી જેવી છાપ ઘરમાં અને યાત્રા, પ્રવાસ દરમ્યાન સાથે રાખતા હતા. આવી છાપો લાકડા પર કોતરેલી આકૃતિઓ પરથી લેવાતી હતી. મુખ્ય હેતુ ભક્તિભાવના સતેજ રાખવાનો હોઈ મોટાભાગે તેનાં સ્વરૂપોમાં સાદગી જોવાં મળતી હતી . નવજાગરણ કાળ પછી  યુરોપના મધ્યમ વર્ગના લોકોમાં અક્ષરજ્ઞાન, કળાભિરુચિ તથા ધન-સંપત્તિ વધ્યાં. રાજમહેલો તથા મ્યુઝીયમોમાં સંગ્રહાયેલી –મોનાલીઝા જેવી- વિખ્યાત કૃતિઓ વસાવીને સામાન્ય લોકો હંમેશ માણી શકે તે માટે કળાવિતરકો તેવી વિખ્યાત કૃતિઓની છાપ બનાવરાવી વેચતાં હતા. મૂળ કૃતિની, (રંગો સિવાયની) બધી જ વિગતો જળવાઈ રહે તેનો પૂરો ખ્યાલ રખાતો. આવી છાપ પ્રતિકૃતિ –reproduction- કહેવાતી. હસ્તકૌશલ્ય પર પ્રભુત્વ ધરાવતા કારીગરો આ માટે ધાતુના પતરાં ઉપર બારીક  કોતરણી કરતા. લાકડાનાં બ્લોક કાપવાની રીતથી જુદી આ પ્રક્રિયા ‘engraving’ નામે જાણીતી છે. ખાસ પ્રકારના લાકડા ઉપર પણ બારીક કોતરણી કરી છાપ લેવાતી હતી. આવી છાપોમાં બારીક વિગતો પણ લાવી શકાતી હોઈ તેને મહત્વ અપાતું હોય છે. લાકડાનાં બ્લોકની સપાટી પર (રબર સ્ટેંપ જેમ) શાહી લગાડીને છાપ લેવાતી. પરંતુ ધાતુના પતરા પર કોતરેલ આકૃતિની છાપ લેવા માટે કોતરણીની અંદર શાહી ભરી દઈ, ઉપરની સપાટી સાફ કર્યા પછી ખૂબ દબાણ આપતા એક સંચા -press- વડે, ભીના, પોચા કાગળ પર ઉઠાવી લેવાય છે. કરન્સી નોટ, દસ્તાવેજ માટેના સરકારી કાગળો તથા કેટલીક ટપાલ ટિકીટો intaglio નામે ઓળખાતી આ પ્રકારની છાપના સામાન્ય અને જાણીતા નમૂના છે. આ માટે બનાવેલ બિબું, પ્લેઈટ –plate- કહેવાય છે. પહેલા તો પ્લેઈટને ઓજારો વડે કોતરવી પડતી હતી પણ પછી તેને તેજાબ -એસીડ- વડે કોતરવાની રીતો વિકસી. મુખ્યત્વે એચિંગ –etching- કહેવાતી આ રીતમાં જુદી જુદી દશ્ય ખાસિયતો ધરાવતા પેટાવિભાગો પણ વિકસ્યા છે.

                                

Wood engraving by Albert Durer                               Etching by Jyoti     Bhatt

સમય જતા લિથોગ્રાફીની શોધ થઇ. પૂર્વોક્ત બે પ્રકારોથી જુદા અને અમુક અંશે સરળ આ પ્રકારમાં બીબાંની ભૌતિક નહીં પરંતુ રાસાયણિક લાક્ષણિકતાનું મહત્વ છે. લાકડા કે ધાતુને સ્થાને ખાસ પ્રકારના પત્થર (litho) ઉપયોગમાં લેવાતો હોય છે. તેમાં પત્થરની સપાટી પર આકૃતિ કોતરાતી નથી પણ તેની સપાટી પર તૈલી -greesy- શાહી વડે આકૃતિ દોરવામાં આવે છે. આ શાહી સપાટીમાં ચૂસાઈ જાય છે. તેની છાપ લેવા માટે તેલ અને પાણીની દુશ્મનાવટ જેવી ખાસિયત નો લાભ લેવાય છે. છાપતી સમયે સપાટી પર પાણી લગાડાય છે પણ જ્યાં ‘ગ્રીઝ’ હોય ત્યાં પાણી લાગતું નથી. તે પછી ભીની સપાટી પર શાહી લગાડે ત્યારે પાણી હોય ત્યાં તેલ ધરાવતી શાહી ન લાગે. આમ આકૃતિની, માત્ર તેના શાહી લાગેલ ભાગ છાપ રૂપે મળે છે. ગુજરાતીમાં એને ‘શીલાછાપ’ નામ અપાયું છે. પેન્સિલ, પેન કે ક્રેયોનથી દોરેલા જણાતાં રેખાંકનો તેવાંને તેવાં, બદલાયાં વિનાનાં સ્વરૂપે છાપી શકાતા હોઈ આ પ્રકાર ઘણો લોકપ્રિય બની ગયેલો. લીથોગ્રાફીમાં પણ છાપ અવળી તો થઇ જતી હોય છે. (જો કે, તેનું પણ નિવારણ શોધી કઢાયું છે.) રાજા રવિવર્માના મોટાં તૈલચિત્રો પરથી બનાવાયેલી શિલાછાપો લાખો ભારતીયોના ઘરોમાં આજે પણ જોવાં મળે છે. તે સમયે ખૂબ સસ્તી તે છાપો આજે મોંઘા ‘એન્ટીક’ ગણાય છે. ટેકનોલોજીમાં સતત થતાં રહેલા વિકાસને સમાવીને આજે આ પ્રકાર અખબારો, સામાયિકો, પુસ્તકો તથા કાગળ પર છપાયેલાં અનેક સ્વરૂપો માટે વપરાય છે. રોજબરોજના ઉપયોગમાં વપરાતાં છાપકામ માટે ઔદ્યોગિક સ્તરે હવે ફોટોગ્રાફી તથા ડીજીટલ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ પણ વધ્યો છે. આની સાથે મૂળ નામ –લીથો- જોડાયેલ રહ્યું છે પરંતુ પત્થર ને સ્થાને ધાતુ , પ્લાસ્ટિક ઈ, વપરાવા લાગ્યા છે.

                                       

Wood Engraving from Ravi Varma’s painting      Lithograph from Ravi Varma’s                                                                                                          painting

serigraphy અથવા screen-printing નામે ઓળખાતો ચોથો પ્રકાર પણ છાપકામ ક્ષેત્રે ખૂબ પ્રચલિત થયો છે. ભરત કામ માટે જાતે વેલ બુટ્ટા દોરી ન શકતી મહિલાઓ બટર પેપર પર ટ્રેસ કરેલા રેખાંકનપર સોય વડે નાનાં છિદ્રો કરી સ્ટેન્સિલ બનાવે છે. તેને કપડાં ઉપર મૂકી તેની પર રંગ ઘસવાથી છિદ્રોમાંથી પસાર થઇ તેની છાપ કાપડ પર અંકાઈ જાય છે. રંગોળી માટે, ખાસ કરીને વૈષ્ણવ મંદિરોમાં ‘સાંઝી’ નામે જાણીતા પ્રકારમાં આવાં કાગળ કાપીને બનાવેલાં ‘સ્ટેન્સિલ’ વપરાય છે. અન્ય બધા પ્રકારોમાં થાય છે તેમ આમાં છાપ અવળી થતી નથી પરંતુ સવળી જ મળે છે. કાચના બરણી જેવાં વાસણો તથા ‘ક્રોકરી’ જેવી વર્તુલાકાર વસ્તુઓ ઉપર છાપ માટે પણ આ પ્રકાર ઉપયોગમાં લેવાય છે. અન્ય પ્રકારોમાં વપરાતી શાહીની તુલનામાં સ્ક્રીનપ્રિન્ટમાં  શાહીનું વૈવિધ્ય તેમજ તેની મોજુદી ધ્યાન-આકર્ષક બની રહે છે. સુતરાવ, રેશમી અને નાઈલોનનાં કાપડમાં પોત –texture- નું જે સ્થાન અને મહત્વ છે તે પ્રમાણે છાપ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા રંગો તથા શાહીનું પણ સ્થાન છે.

                      

Stencil for Rangoli                                          Screen Print  by  Jyoti Bhatt

ઔદ્યોગિક તથા યાંત્રિક સ્તરે થયેલ વિકાસના કારણે કલાકારના હસ્ત-કૌશલ્યની હવે રોજબરોજના વ્યવહારિક ઉપયોગ સાથે સંકળાયેલ છાપકામ માટે જરૂરિયાત રહી નથી. એક સમયે ધનુષ્ય બાણ, તલવાર તથા ભાલા જેવાં હથીયારો સ્વરક્ષણ તથા યુદ્ધો માટે અત્યંત ઉપયોગી હતા. આજે તેનું મહત્વ રહ્યું નથી. છતાં, ઓલમ્પિક રમતો અને સ્પર્ધાઓમાં તે બધું તેમજ લાંબો અને ઊંચો કૂદકો જેવી અનેક બાબતોને પ્રતિષ્ઠાભર્યું સ્થાન અપાતું રહ્યું છે. માત્ર ખેલાડીઓ જ નહિ, પ્રેક્ષકો પણ તેનો ભરપૂર આનંદ માણે છે. સંગીતનું ઉત્તમ ટેકનોલોજી વડે રેકોર્ડીંગ થાય છે અને તેવાં જ ‘હાઈ-ફાય’ સાધનો દ્વારા તે ઘેર બેઠાં સાંભળી શકાય છે. પરંતુ સંગીતનાં જાણકાર રસિયાઓ ‘લાઈવ કોન્સર્ટ’માં જઈ તેના શ્રવણનો આનંદ મેળવવાની તક ચૂકતા નથી. આવું જ છાપ અંગે પણ કહી શકાય. પ્રતિકૃતિ માટે હવે એ કળા લગભગ અર્થહીન બની ચૂકી હોઈ તેના આગવા સૌન્દર્યને મહત્વ આપી નીજી અભિવ્યક્તિ માટે તેનો ઉપયોગ કરવાનો અવસર અને સમય કળાકારોને મળ્યા છે. તે ઝડપી લઇ, તેને ફરજ માનીને બજાવી રહ્યા છે. અંગ્રેજી, sms તથા ઈમોજી હવે નવી, વિશ્વભાષા બની હોવા છતાં કવિઓ અને સાહિત્યકારો શબ્દો અને લિપિથી થતી અભિવ્યક્તિને વળગી રહ્યા છે. એવું જ સાહસ અને કાર્ય છાપ બનાવતા છાપગર કળાકારો પણ કરી રહ્યા છે.

છાપ એ મૌલિક original કળા સ્વરૂપ છે. અન્ય કળાકારે કે પોતે જ બનાવેલી કોઈ કૃતિની નકલ કે પ્રતિ કૃતિ નથી. છાપ માટે બિબું બનાવવાથી માડીં આખરી તબક્કા દરમ્યાન ઉપયોગમાં લેવાતી સાધન સામગ્રી તથા પ્રક્રિયાઓની ખૂબીઓ તથા તેના અનોખાં દશ્યસૌન્દર્યને નીખારીને છાપ સ્વરૂપે નવી કૃતિનું સર્જન કરે છે.

છાપ બનાવવા માટે સામાન્ય રીતે એક બીજાથી જુદી આગવી ખાસિયતો ધરાવતા પૂર્વોક્ત ચાર માધ્યમો ઉપયોગમાં લેવાય છે. અને, એ ખાસ ધ્યાનમાં રખાય છે કે છાપના આખરી સ્વરૂપમાં તેના માધ્યમની ખૂબીઓ જળવાઈ રહે. તાંબુ, પિત્તળ, રૂપું તથા સોનું આ ચારેય ધાતુ તો છે જ પરંતુ અન્ય તેમજ એકબીજાથી જુદી લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે. આપણે તે પારખી પણ શકીએ છીએ. છાપ બનાવનાર, રેખા, આકાર, શાહી કે રંગોના પ્રકારો જેવી અનેક બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને પોતાની કૃતિનું સર્જન કરે છે. કોઈ પુસ્તક કે સામાયિકમાં તેમજ કમ્પ્યુટરનાં મોનીટર પર જોવાથી તેની અમૂક ખાસિયતો જ જોઈ શકાય પણ ઘણી દૂર રહી જાય. પોતાની  પ્રિય બંગાળી મીઠાઈ સંદેશ’અંગે રવીન્દ્રનાથની સલાહ યાદ રાખવી જરૂરી છે. તેમણે કહેલું કે સંદેશનો ખરો સ્વાદ તેને ખાઈને જ માણી શકાય.

જ્યોતિ ભટ્ટ   ( જુલાઈ,૨૦૧૮)

                                           Etching by Pablo Picaso                                  Lithograph  by  M.C.Escher

                                                 Monalisa –  Screen print                                 Monalisa – Lithograph

Monalisa – Wood cut

Monalisa – Metal Engraving