Category Archives: દીપક ધોળકિયા

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૬

પ્રકરણ  ૧૬ : મરાઠા સત્તાના નૌકાદળનું પતન

 છત્રપતિ શિવાજીએ નૌકાશક્તિનો વિકાસ કર્યો અને એમના મૃત્યુ પછી પણ મરાઠા સત્તામાં નૌકાદળનો બહુ મોટો ફાળો રહ્યો. આમાં કોલાબાના કોળીઓના મુખી કાન્હોજી આંગ્રે (જૂનું નામ અંગ્રિયા)નું નામ અચૂક લેવું પડે એમ છે. એ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની માટે એટલી હદે માથાનો દુખાવો બની ગયા હતા કે એ વખતના બ્રિટિશ દસ્તાવેજોમાં એમનો ઉલ્લેખચાંચિયાતરીકે મળે છે. Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૬

Advertisements

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૫

પ્રકરણ ૧૫: દુપ્લે અને ક્લાઇવ                        

૧૭૪૮માં ઑસ્ટ્રિયામાં હૅબ્સબર્ગ વંશના રાજા ચાર્લ્સ ચોથાનું અવસાન થયું. વારસામાં ગાદી કોને મળે એ વિવાદ થયો, પણ રાજકુમારી મારિઆ થેરેસાએ ગાદી સંભાળી. એનો વિરોધ થયો કે સ્ત્રી વારસદાર ન બની શકે. આમાંથી મોટું યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું અને યુરોપના ઘણા દેશો એમાં સંડોવાયા. ગ્રેટ બ્રિટને થેરેસાને ટેકો આપ્યો પણ ફ્રાન્સ અને પ્રશિયા એની વિરુદ્ધ લડ્યાં. Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૫

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૪

પ્રકરણ ૧૪શિવાજી અને કંપની ()

૧૬૬૩ના અંતમાં શિવાજી નાસિકની યાત્રાએ નીકળ્યા હોવાના સમાચાર વહેતા થયા. એ જ અરસામાં મોરોપંત ત્ર્યંબકે કેટલાક કિલ્લાઓ સર કરી લીધા હતા અને શિવાજી એમની પણ મુલાકાત લેવાના હતા. યાત્રાનું તો બહાનું હતું; ખરેખર તો એમણે સૂરત પર છાપો મારવાની યોજના બનાવી હતી અને એમણે ચાર હજાર ઘોડેસવારો સાથે ઝડપભેર સૂરત તરફ કૂચ કરી દીધી. Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૪

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૩

પ્રકરણ ૧૩શિવાજી અને કંપની ()

ઔરંગઝેબે હિંદુસ્તાનના ઘણા વિસ્તારો પર કબ્જો કરી લીધો હતો, પણ  અંદરથી એનું સામ્રાજ્ય ખવાવા લાગ્યું હતું. આમાં છત્રપતિ શિવાજી મોગલ સામ્રાજ્ય માટે મોટા પડકાર રૂપ હતા. એમનો જન્મ ૧૬૩૦માં થયો. એમના પિતા પાસે છ કિલ્લા હતા પણ ઔરંગઝેબ સામે એ હારી ગયા અને બીજાપુરમાં આદિલ શાહને ત્યાં નોકરીએ રહી ગયાધીમે ધીમે શિવાજી આપબળે ઊભા થયા અને મરાઠા સામ્રાજ્ય બનાવ્યું. મોગલો અને બીજાપુરના આદિલશાહી વંશ સાથે એમના સંબંધો મિત્રતા અને શત્રુતાના હતા. શિવાજી સાથે પણ કંપનીના સંબંધો મિત્રતા કે શત્રુતા અથવા પરસ્પર ઉપેક્ષાના જ હતા. Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૩

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૨

પ્રકરણ ૧૨ઔરંગઝેબ, કંપની અને બંગાળ

 (ઔરંગઝેબનો જન્મ ૧૬૧૮ની ૨૪મી ઑક્ટોબરે ગુજરાતના દાહોદમાં થયો હતો અને ૪૦ વર્ષની વયે ૧૬૫૮ના મે મહિનાની ૨૩મીએ એ ગાદીએ બેઠો. ૧૭૦૭માં એનું મૃત્યુ થયું.)

જહાંગીર અને શાહજહાંના સમયથી જ બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની હિંદુસ્તાનમાં જામવા લાગી હતી. સત્તરમી સદીમાં કંપની હિંદુસ્તાન આવી ત્યારે જહાંગીરનું શાસન હતું૧૬૩૩માં મચિલિપટ્ટનમના ફૅક્ટરે ઓડિશાના મોગલ સુબેદારની પરવાનગીથી  બાલાસોર અને હરિહરપુરામાં ફૅક્ટરીઓ બનાવી. તે પછી ૧૬૪૦માં મદ્રાસમાં એમણે સેંટ જ્યૉર્જ ફોર્ટ ઊભો કર્યો. પરંતુ બંગાળમાં ઔરંગઝેબે એમને ઘણીબધી છૂટ આપી. મદ્રાસમાં કંપનીનું કામકાજ ઢીલું પડ્યું હતું. એ જ હાલત હુગલીની ફૅક્ટરીની હતી, એટલે કંપનીને બંગાળમાં બીજું કોઈ સ્થાન જોઈતું હતું. બંગાળમાં કંપનીને સોના અને ચાંદીના બદલામાં મોંમાગ્યો માલ મળતો હતોગાદી માટે ઔરંગઝેબની ખૂનામરકી વખતે એનો સાથી, બંગાળનો હાકેમ શાઇસ્તા ખાન લડાઈઓમાં વ્યસ્ત હતો અને વહીવટ કથળ્યો હતો. અંગ્રેજોને વેપારમાં બધી છૂટ હોવા છતાં સ્થાનિકના અધિકારીઓ એમની પાસેથી પૈસા પડાવતા હતા. Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૨

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૧

પ્રકરણ ૧૧: કંપની સામે બળવો; મુંબઈ સ્વતંત્ર

ઑન્જિયરે હવે મુંબઈ શહેર બાંધવાનું શરૂ કર્યું. સાતેસાત ટાપુઓને પુલોથી જોડવાના હતા, હિંદુસ્તાનમાં જુદાં જુદાં ચલણો હતાઃ શાહી, અશરફી (પોર્ચુગીઝઝેરાફિન), રૂપિયો વગેરેએની બરાબર મૂલ્યનું કંપનીનું ચલણ બનાવવા ટંકશાળ બનાવવાની હતી, હૉસ્પિટલ પણ જરૂરી હતી. ચર્ચ તો હોય જ. ૧૬૭૩ સુધીમાં તો કંપનીએ પોતાનો અડ્ડો એવો જમાવી લીધો કે ડચ કંપની એની સામે કંઈ કરતાં પહેલાં બે વાર વિચાર કરે. Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૧

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૦

પ્રકરણ ૧૦: મુંબઈમાં ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની

 પ્રકરણ ૬માં આપણે જોયું કે મિડલટન ૧૬૧૨માં સૂરત આવ્યો ત્યારે ત્યાં કંપનીની ફેક્ટરી પર મોગલ હાકેમે તાળાં મારી દીધાં હતાં. મિડલટન ત્યાંથી નીકળ્યો પણ રાતા સમુદ્રમાં એણે હિન્દુસ્તાની જહાજો લૂંટી લીધાં. તે પછી એ દાભોળ અને બીજાપુર ગયો. નજીકમાંબોન બાઇયા’ (બોન એટલે ટાપુ)ની પોર્ચુગીઝ વસાહત પણ હતી. એ કોઈને આકર્ષે એવું સ્થાન તો નહોતું પણ આ ટાપુ ઇતિહાસમાં દાભોળ અને બીજાપુર કરતાં વધારે મહત્વનો બની ગયો. પોર્ચુગીઝો એનેબોમ્બાઇમકહેતા. આ બોન બાઇયા ટાપુ એ જ આપણું જાણીતુંબૉમ્બે’! Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૦

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૯

પ્રકરણ ૯ : કંપની ફડચામાં અને નવી કંપનીની રચના 

ચાંચિયાગીરીમાં રાજા પણ સામેલ!

પોર્ટુગલ સાથેની સમજૂતીથી લાભ તો થયો જ હતો અને મૅથવૉલ્ડનો વિશ્વાસ સાચો પડે એમ લાગતું હતું. ૧૬૩૬ના ઍપ્રિલ મહિનાની છઠ્ઠી તારીખે મૅથવૉલ્ડ સુવાલી ગયો. ત્યાં પાંચસો ટનનું જહાજ ફારસ, સિંધ અને મચિલીપટનમથી ગળી અને કાપડ ભરીને લંડન જવા રવાના થવાની તૈયારીમાં હતું. એ પાછો સૂરત આવ્યો ત્યારે ઊડતી ખબર મળી કે એક અંગ્રેજ જહાજે સૂરતનાતૌફિકીઅને દીવનામહેમૂદીજહાજોમાં ભરેલો ૧૦,૦૦૦ પૌંડનો માલ લૂંટી લીધો હતોઘટના તો આગલા વર્ષના સપ્ટેમ્બરમાં બની હતી પણ સૂરત સુધી ખબર પહોંચતાં છ મહિના લાગી ગયા હતા. મૅથવૉલ્ડને ખાતરી હતી કે કોઈ અંગ્રેજ જહાજ આવું કરે જ નહીં; કોઈ ડચ જહાજે  અથવા ફ્રાન્સના કોઈ ખાનગી ચાંચિયાએ આ કામ કર્યું હશે. એટલે એ જાતે જ હાકેમ પાસે ગયો. એણે મેથવૉલ્ડને કેદમાં નાખી દીધો પણ એ અંગ્રેજી જહાજનું કામ હશે એમ માનવા તૈયાર નહોતો. પરંતુ તૌફિકીનો કપ્તાન નૂર મહંમદ હાજર થયો અને એણે જુબાની આપી કે લૂંટ કરનારા અંગ્રેજ હતા. એણે કોઈ સોલોમન નામના માણસનું નામ આપ્યું તોય મૅથવૉલ્ડ માનવા તૈયાર નહોતો. અંતે નૂર મહંમદે ચાંચિયાએ આપેલો પત્ર એને દેખાડ્યો: ચાંચિયાએ લખ્યું હતું કે અમે આ જહાજ લૂંટ્યું છે એટલે હવે બીજા કોઈ એને કનડે નહીં

Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૯

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૮ (દીપક ધોળકિયા)

પ્રકરણ ૮દુકાળનાં વર્ષો

 ૧૬૨૦માં કંપનીનો વેપાર ધમધોકાર ચાલી નીકળ્યો હતો. સૂરત એનું મુખ્ય કેન્દ્દ્ર હતું. સૂરતની ફૅક્ટરીના મુખ્ય અધિકારીનેપ્રેસિડન્ટનું પદ અપાયું હતું અને સૂરત પ્રેસીડન્સી હેઠળ મલબારથી માંડીને રાતા સમુદ્રનાં બધાં વેપારી કેન્દ્રોને મૂકવામાં આવ્યાં હતાં. એક પ્રેસીડન્ટ હેઠળ બસ્સો ફૅક્ટર હતા. ૧૬૨૦ સુધીમાં કંપનીએ ૩૦૪૦ જહાજ મેળવી લીધાં હતાં. લંડનમાં એના પ્રમુખના ઘરમાંથી એનું કામકાજ ચાલતું હતું તેની જગ્યાએ નવી જગ્યા ખરીદી લીધી હતી. જો કે હજી એનું કામકાજ દરેક ખેપ માટે અલગથી શેરો વેચીને ચાલતું હતું પણ એમાં ભારે વધારો થયો હતો. ૧૬૧૩માં કંપની ૪,૧૮,૦૦૦ પૌંડ એકઠા કરી શકી હતી, તો ૧૬૧૭માં એ ૧૬ લાખ પૌંડના શેરો વેચી શકી હતી. લંડનની ઑફિસમાં કંપનીના સ્ટાફમાં પણ હવે પાંચને બદલે અઢાર માણસો કામ કરતા હતા!

Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૮ (દીપક ધોળકિયા)

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૭ (દીપક ધોળકિયા)

પ્રકરણ ૭:   થોમસ રો 

૧૬૧૫માં રાજા જેમ્સે કંપનીને ખર્ચે સર થોમસ રોને રાજદૂત તરીકે મોકલ્યો. રોને વેપાર સાથે કંઈ સંબંધ નહોતો. એ ડિપ્લોમૅટ હતો, પાર્લમેન્ટનો પણ સભ્ય હતો. એ પોતાની યોગ્યતા વિશે બહુ સજાગ હતો. કંપનીએ એનો વાર્ષિક પગાર ૬૦૦ પૌંડ નક્કી કર્યો હતો. રોએ આ નીમણૂક સ્વીકારી તેનું કારણ એ હતું કે એ નાણાકીય ભીડમાં હતો અને ખાનગી રીતે એણે લગ્ન પણ કરી લીધાં હતાં. આ મુત્સદીગીરીનું કામ મળ્યું તે એના માટે એ ઈશ્વરકૃપા જેવું હતું. વળી રાજપુરુષ તરીકે કંઈક કરી દેખાડવાની એની મહેચ્છા પણ હતી.કંપની એના માણસોના ખાધાખોરાકીનો ખર્ચ પણ ભોગવવા તૈયાર હતી પણ શરત એક જ હતી કે એ પોતાનો વેપાર નહીં કરે અને કંપનીના વેપારમાં અને ફૅક્ટરોના કામકાજમાં માથું નહીં મારે. એ તૈયાર થઈ ગયો. એને વેપારમાં રસ પણ નહોતો અને પોતાને વિચક્ષણ રાજપુરુષ જ માનતો હતો.

Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૭ (દીપક ધોળકિયા)