Category Archives: દીપક ધોળકિયા

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૨૦ (દીપક ધોળકિયા)

પ્રકરણ ૨૦: કલકતા પાછું અંગ્રેજોના હાથમાબજ બજનો કિલ્લો

 ૧૭૫૬ની ૨૯મી ડિસેમ્બરની રાતે ક્લાઇવની સરદારી હેઠળની અંગ્રેજી ફોજે બજ બજના કિલ્લાનો કબજો લઈ લીધો. આમ તો સવારે છ વાગ્યાથી જ લડાઈ શરૂ થઈ ગઈ હતી અને સિરાજુદ્દૌલાને વફાદાર દળોએ કિલ્લાના બચાવ માટે જોરદાર તોપમારો કરીને દુશ્મનને દૂર રાખ્યો હતો. પરંતુ તે પછી કિલ્લામાંથી તોપમારો બંધ થઈ ગયો. અંગ્રેજ ફોજે માન્યું કે હવે હુમલો કરવામાં વાંધો નથી. રાતના અંધારામાં હુમલો કરવાનું નક્કી થયું અને બધા બેત્રણ કલાક આરામ કરવાની તૈયારી કરતા હતા ત્યાં તો કિલ્લાની આસપાસ ગોઠવાયેલી ક્લાઇવની ફોજમાંથી આનંદની કીકિયારીઓ ઊઠી કે કિલ્લો સર થઈ ગયો! Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૨૦ (દીપક ધોળકિયા)

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૯

પ્રકરણ ૧૯: બ્લૅક હોલ

સિરાજુદ્દૌલાના ભયથી કલકતાની ફૅક્ટરીમાંથી બધાએ છૂટવાની કોશિશ કરી પરંતુ માત્ર ત્રણ જ જણ દૂર લાંગરેલાં જહાજ સુધી પહોંચી શક્યા. આ જહાજના સૈનિકો કાયર નીકળ્યા. એમણે ફૅક્ટરીને બચાવવા માટે કશા જ પ્રયત્ન નહોતા કર્યાજે લોકોને સ્ત્રીઓ અને બાળકોને સલામત લઈ જવાની જવાબદારી સોંપાઈ હતી તે પાછા જ ન આવ્યા અને જહાજો પણ મેદાન છોડીને ભાગી છૂટ્યાં હતાં. Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૯

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૮

પ્રકરણ ૧૮કાસિમબજારનો કિલ્લો સિરાજુદ્દૌલાના હાથમાં

કંપનીએ હિંદુસ્તાનમાં વેપાર કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારથી જ કિલ્લેબંધીનું પણ ધોરણ રાખ્યું હતું. આવા કિલ્લાઓમાં, અથવા એની બહાર વણકરો બેસતા અને કાપડ વણી આપતા. આમાં એમનો માલસામાન પણ સલામત રહેતો. બંગાળમાં પણ એમણે એવું જ કર્યું હતું, પરંતુ શરૂઆતથી જ બંગાળના નવાબોને એમની સામે વાંધો રહ્યોકંપની આમ તો એવું દેખાડતી હતી કે ફ્રેન્ચ કંપનીના હુમલા સામે બચાવ માટે કિલ્લા બનાવવાની જરૂર હતી, પણ અલીવર્દી ખાને આ બહાનું માન્યું નહોતું. Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૮

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૭

પ્રકરણ ૧૭: બંગાળ ગુલામીના માર્ગે     

ગેરિયાનો કિલ્લો જીત્યા પછી ઍડમિરલ વૉટ્સન લંડન પાછો જવા માગતો હતો અને ગ્રેટ બ્રિટનના રાજાએ એના માટે પરવાનગી પણ આપી દીધી હતી પરંતુ લંડનથી ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ સંદેશો મોકલાવ્યો કે ફ્રેન્ચ કંપનીનો પ્રેસીડેન્ટ દુપ્લે પોતાની જાળ ફેલાવવાની કોશિશ કરે છે અને એને કારણે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીનો વેપાર જોખમાશેદુપ્લે ગોલકોંડા પર હુમલો કરવાની તૈયારીમાં છે, એ સંજોગોમાં વૉટ્સન લંડન પાછો ન જાય તે સારું છે. કંપની ગોલકોંડાને ફ્રાન્સ સામે મદદ કરવા તૈયાર હતી. વૉટ્સનને આ સંદેશ મદ્રાસ પ્રેસીડેન્સી તરફથી મળ્યો કે એ લંડન ન જાય અને મદ્રાસ આવી જાય. એને પોંડીચેરીમાં ફ્રેન્ચ હિલચાલ પર ધ્યાન રાખવાની મદ્રાસના ગવર્નરે  વિનંતિ કરી. Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૭

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૬

પ્રકરણ  ૧૬ : મરાઠા સત્તાના નૌકાદળનું પતન

 છત્રપતિ શિવાજીએ નૌકાશક્તિનો વિકાસ કર્યો અને એમના મૃત્યુ પછી પણ મરાઠા સત્તામાં નૌકાદળનો બહુ મોટો ફાળો રહ્યો. આમાં કોલાબાના કોળીઓના મુખી કાન્હોજી આંગ્રે (જૂનું નામ અંગ્રિયા)નું નામ અચૂક લેવું પડે એમ છે. એ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની માટે એટલી હદે માથાનો દુખાવો બની ગયા હતા કે એ વખતના બ્રિટિશ દસ્તાવેજોમાં એમનો ઉલ્લેખચાંચિયાતરીકે મળે છે. Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૬

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૫

પ્રકરણ ૧૫: દુપ્લે અને ક્લાઇવ                        

૧૭૪૮માં ઑસ્ટ્રિયામાં હૅબ્સબર્ગ વંશના રાજા ચાર્લ્સ ચોથાનું અવસાન થયું. વારસામાં ગાદી કોને મળે એ વિવાદ થયો, પણ રાજકુમારી મારિઆ થેરેસાએ ગાદી સંભાળી. એનો વિરોધ થયો કે સ્ત્રી વારસદાર ન બની શકે. આમાંથી મોટું યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું અને યુરોપના ઘણા દેશો એમાં સંડોવાયા. ગ્રેટ બ્રિટને થેરેસાને ટેકો આપ્યો પણ ફ્રાન્સ અને પ્રશિયા એની વિરુદ્ધ લડ્યાં. Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૫

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૪

પ્રકરણ ૧૪શિવાજી અને કંપની ()

૧૬૬૩ના અંતમાં શિવાજી નાસિકની યાત્રાએ નીકળ્યા હોવાના સમાચાર વહેતા થયા. એ જ અરસામાં મોરોપંત ત્ર્યંબકે કેટલાક કિલ્લાઓ સર કરી લીધા હતા અને શિવાજી એમની પણ મુલાકાત લેવાના હતા. યાત્રાનું તો બહાનું હતું; ખરેખર તો એમણે સૂરત પર છાપો મારવાની યોજના બનાવી હતી અને એમણે ચાર હજાર ઘોડેસવારો સાથે ઝડપભેર સૂરત તરફ કૂચ કરી દીધી. Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૪

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૩

પ્રકરણ ૧૩શિવાજી અને કંપની ()

ઔરંગઝેબે હિંદુસ્તાનના ઘણા વિસ્તારો પર કબ્જો કરી લીધો હતો, પણ  અંદરથી એનું સામ્રાજ્ય ખવાવા લાગ્યું હતું. આમાં છત્રપતિ શિવાજી મોગલ સામ્રાજ્ય માટે મોટા પડકાર રૂપ હતા. એમનો જન્મ ૧૬૩૦માં થયો. એમના પિતા પાસે છ કિલ્લા હતા પણ ઔરંગઝેબ સામે એ હારી ગયા અને બીજાપુરમાં આદિલ શાહને ત્યાં નોકરીએ રહી ગયાધીમે ધીમે શિવાજી આપબળે ઊભા થયા અને મરાઠા સામ્રાજ્ય બનાવ્યું. મોગલો અને બીજાપુરના આદિલશાહી વંશ સાથે એમના સંબંધો મિત્રતા અને શત્રુતાના હતા. શિવાજી સાથે પણ કંપનીના સંબંધો મિત્રતા કે શત્રુતા અથવા પરસ્પર ઉપેક્ષાના જ હતા. Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૩

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૨

પ્રકરણ ૧૨ઔરંગઝેબ, કંપની અને બંગાળ

 (ઔરંગઝેબનો જન્મ ૧૬૧૮ની ૨૪મી ઑક્ટોબરે ગુજરાતના દાહોદમાં થયો હતો અને ૪૦ વર્ષની વયે ૧૬૫૮ના મે મહિનાની ૨૩મીએ એ ગાદીએ બેઠો. ૧૭૦૭માં એનું મૃત્યુ થયું.)

જહાંગીર અને શાહજહાંના સમયથી જ બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની હિંદુસ્તાનમાં જામવા લાગી હતી. સત્તરમી સદીમાં કંપની હિંદુસ્તાન આવી ત્યારે જહાંગીરનું શાસન હતું૧૬૩૩માં મચિલિપટ્ટનમના ફૅક્ટરે ઓડિશાના મોગલ સુબેદારની પરવાનગીથી  બાલાસોર અને હરિહરપુરામાં ફૅક્ટરીઓ બનાવી. તે પછી ૧૬૪૦માં મદ્રાસમાં એમણે સેંટ જ્યૉર્જ ફોર્ટ ઊભો કર્યો. પરંતુ બંગાળમાં ઔરંગઝેબે એમને ઘણીબધી છૂટ આપી. મદ્રાસમાં કંપનીનું કામકાજ ઢીલું પડ્યું હતું. એ જ હાલત હુગલીની ફૅક્ટરીની હતી, એટલે કંપનીને બંગાળમાં બીજું કોઈ સ્થાન જોઈતું હતું. બંગાળમાં કંપનીને સોના અને ચાંદીના બદલામાં મોંમાગ્યો માલ મળતો હતોગાદી માટે ઔરંગઝેબની ખૂનામરકી વખતે એનો સાથી, બંગાળનો હાકેમ શાઇસ્તા ખાન લડાઈઓમાં વ્યસ્ત હતો અને વહીવટ કથળ્યો હતો. અંગ્રેજોને વેપારમાં બધી છૂટ હોવા છતાં સ્થાનિકના અધિકારીઓ એમની પાસેથી પૈસા પડાવતા હતા. Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૨

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૧

પ્રકરણ ૧૧: કંપની સામે બળવો; મુંબઈ સ્વતંત્ર

ઑન્જિયરે હવે મુંબઈ શહેર બાંધવાનું શરૂ કર્યું. સાતેસાત ટાપુઓને પુલોથી જોડવાના હતા, હિંદુસ્તાનમાં જુદાં જુદાં ચલણો હતાઃ શાહી, અશરફી (પોર્ચુગીઝઝેરાફિન), રૂપિયો વગેરેએની બરાબર મૂલ્યનું કંપનીનું ચલણ બનાવવા ટંકશાળ બનાવવાની હતી, હૉસ્પિટલ પણ જરૂરી હતી. ચર્ચ તો હોય જ. ૧૬૭૩ સુધીમાં તો કંપનીએ પોતાનો અડ્ડો એવો જમાવી લીધો કે ડચ કંપની એની સામે કંઈ કરતાં પહેલાં બે વાર વિચાર કરે. Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૧૧