Category Archives: પરભુભાઈ મિસ્ત્રી

 મંત્રો એટલે જીવનસૂત્રો….(પરભુભાઈ મિસ્ત્રી)

 મંત્રો એટલે જીવનસૂત્રો….

નવસારીની સાયન્સ કોલેજમાં અમે ભણતા ત્યારે પ્રો. ડી. એ. દાદી સાહેબ અમને કેલ્ક્યુલસ ભણાવતા હતા. એક દિવસ વર્ગમાં એક સમીકરણ ઉકેલતી વખતે એમણે એક સૂત્ર યાદ કર્યું અને જણાવ્યું કે આ સમીકરણ ઉકેલવામાં આપણને એ સૂત્ર ઉપયોગી થઈ પડશે. એકાએક એમના ચહેરા પર સ્મિત ઝળહળી ઊઠ્યું અને મુખમાંથી શબ્દો સરી પડ્યા, ‘ સૂત્ર ઈઝ ધ મંત્ર ઓફ મેથેમૅટિક્સ !‘ મંત્ર શબ્દની આટલી સરળ અને વહેવારિક વ્યાખ્યા અનાયાસે એમના મુખેથી સાંભળી તેવી જ હૃદયમાં કોતરાઈ ગઈ.

દેવ કે કોઈ શક્તિને સાધ્ય કરવા માટે જે ગૂઢ શબ્દ કે શબ્દો વપરાય તેને સાદી સમજ પ્રમાણે મંત્ર કહેવામાં આવે છે. મંત્ર આપવો એટલે દીક્ષા આપવી અથવા સમજાવી દેવું. ધાર્મિક સંપ્રદાયોમાં અનુયાયી તરીકે જોડાનાર વ્યક્તિ મંત્ર લેવા ધાર્મિક વડા પાસે જાય છે. વડા ધર્મગુરુ સાધકને શરૂઆતમાં લઘુ મંત્ર અને પછી ગુરુ મંત્ર આપે છે. મંત્ર ગુપ્ત રાખવાનો હોય છે. કોને કયો મંત્ર આપ્યો તે જાહેર કરવાનું હોતું નથી. મંત્ર જેટલો ગુપ્ત રાખી શકાય તેમ તેની શક્તિ વધારે. જો તે જાહેર કરી દેવામાં આવે તો તેની શક્તિ ઘટી જાય એવું ધર્મગુરુઓ ઠસાવતા હોય છે. આમેય રહસ્ય જ્યારે ખુલ્લું થઈ જાય ત્યારે તેની અસર કે પ્રભાવ ઓસરી જતો હોય છે. રહસ્ય જ્યાં સુધી ગુપ્ત રહે ત્યાં સુધી તેમાં અપાર શક્યતાઓ ભરેલી હોય છે.પરંતુ મંત્ર આપવો એનો એક અર્થ એવોય થાય છે કે કોઈને સમજાવી દેવું. આપણા વડાપ્રધાન સૌને નમો મંત્ર આપવા માટે જાણીતા છે.. મતલબ કે કોઈ કામ કેવી રીતે કરવાનું કે જેથી તે જલદી થાય, સરળતાથી થાય અને એ કામ કરવા પાછળનો હેતુ સિદ્ધ થાય તેની હિન્ટ આપવી તેને પણ વહેવારિક ભાષામાં મંત્ર આપેલો કહેવાય.

‘મંત્રપુષ્પાંજલી કરવી’ એનો નકારાત્મક અર્થ નીકળે છે. કોઈને કડક શબ્દોમાં ઠપકો આપવો, મારવો કે ગાળો આપવી અથવા શાપ આપવા માટે ‘મંત્રપુષ્પાંજલી કરી‘ એવો શબ્દપ્રયોગ થાય છે. કોઈ કોઈનાથી મોહ પામે કે અંજાઈ જાય તો તે ઘટનાને મં‘ત્રમુગ્ધ‘ થઈ ગયા કહેવાય. પણ તો પછી, મંત્રાલય કે મંત્રણાનો શો અર્થ લેવો? આ શબ્દોને મંત્ર સાથે શી લેવા દેવા હશે? મંત્રનું અપભ્રંશ મંતર થાય. મંતરવું કે મંતરાવવું એટલે કોઈને ભરમાવવું કે ઠગવું. જંતર મંતર જાદુ બનંતર… મંતર એટલે જાદુ. અશક્યને શક્ય કરી દેખાડવું. જો કે જાદુગરો નરી હાથચાલાકી અર્થાત ચપળતાનો  જ  ઉપયોગ કરતા હોય છે.

એટલી વાત તો નક્કી કે દેખીતી રીતે અશક્ય લાગતું કામ સાકાર કરવું હોય તો ચીલા ચાલુ પદ્ધતિ કરતાં કોઈ વિશેષ રીત અપનાવવી પડે અને એ  વિશેષતાને  જ કહેવાય મંત્ર. આરોગ્ય માટેના મંત્રો, આર્થિક બદહાલત દૂર કરી સમૃદ્ધ થવા માટેના મંત્રો, અભ્યાસક્રમમાં આવતા કૂટપ્રશ્નો ઉકેલવાના મંત્રો, જીવનમાં આવતી અનેક અડચણો પાર કરવાના મંત્રો, સફળતા પ્રાપ્ત કરવાના મંત્રો. વહીવટી ગુંચ દૂર કરવાના મંત્રો.મંત્રોએટલે સંસ્કૃત જેવી કોઈ ભાષાના ગૂઢ શબ્દો જ નહિ, પણ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવનારા સરળ સૂત્રો. મંત્ર સરળ હોય કે ગૂઢ, પણ એને સિદ્ધ કરવા માટે તપ કરવું પડે તેમ એ સૂત્રો ભલે બોલવામાં સરળ હોય પણ તેને કાર્યસાધક બનાવવા માટે તપ કરવું પડે. માત્ર બોલવાથી કે જપ કરવાથી દહાડો નહિ પાકે. એને વ્યવહારમાં કાર્યાન્વિત કરવા પડે.

‘દરદરોજ વાંચનાર હોશિયાર બને છે‘ આવું સૂત્ર વર્ગખંડના પાટિયા પર લખવામાં આવતું. ભણવામાં હોશિયાર બનવાનો આ એક સીધો સાદો મંત્ર છે.પણ આ મંત્રનું માત્ર રટણ કરવાથી એનું પરિણામ નથી મળતું. કાર્યસાધક બનાવવા માટે મંત્રને જીવનમાં ઉતારવો પડે. પાકો અભ્યાસ કરવો પડે ‘.કરે તેવું પામે અને વાવે તેવું લણે‘ આ કહેવત પણ મંત્ર જેટલો જ પ્રભાવ ઊભો કરે છે. બાવળ વાવીને કેરીની આશા ન રાખી શકાય. ઊજળું પરિણામ જોઈતું હોય તો કર્મો પણ ઉજળાં જ કરવા પડે. માણસને સુખી થવાની ચાવીરૂપ આવા સૂત્રો મંત્ર કરતાં જરાય ઊતરતા નથી. વગર મહેનતે કામ સિદ્ધ કરી આપનારા ચમત્કારિક મંત્રો પ્રત્યે આપણને આકર્ષણ રહે છે. કોઈ એવો મહાત્મા આપણને મળી જાય કે જે આપણા માથે હાથ ફેરવીને કોઈ મંત્ર બોલે અને કહે કે,‘બેટા, તેરા કલ્યાણ હો જાયેગા‘ અને આપણી સઘળી સમસ્યાનો અંત આવે, એવી મિથ્યા ભ્રમણામાં આપણે જીવીએ છીએ.

પાંડુરંગ શાસ્ત્રીજી આઠવલેએ શ્રીમદ ભગવદ ગીતાના નિચોડરૂપે કેટલાંક સૂત્રો આપણને આપ્યાં છે જે ‘ગીતા સંદેશ‘ તરીકે ઓળખાય છે, એનું પ્રત્યેક વાક્ય મંત્રની કક્ષાનું છે. ‘કર્યા વગર કંઈ મળતું નથી. કરેલું ફોગટ જતું નથી. કામ કરવાની શક્તિ તારામાં છે. કામ કરતો જા અને ભગવાનને હાંક મારતો જા. નિરાશ થઈશ નહિ. મદદ તૈયાર છે. ભગવાન હરહંમેશ તારી જોડે જ છે.‘ આ જીવનસુત્રોને સમજીએ તો એમાં રહેલી શક્તિનો અનુભવ થશે. એનું મહત્ત્વ સમજાશે. અને જીવનમાં ચમત્કાર સર્જાશે.

‘ફરે તે ચરે અને બાંધ્યો ભૂખે મરે‘ એ કહેવતને અનુરૂપ ઉપનિષદનો એક જાણીતો મંત્ર છે, ‘ચરૈવેતિ‘.માણસ પ્રવાસ દ્વારા ઘણું શીખે છે, ઘણો ઘડાય છે. પરંતુ, જિજ્ઞાસા અને અવલોકનવૃત્તિ જરૂરી છે. જે પ્રદેશમાં ફરીએ ત્યાંના લોકોનું જીવન, ત્યાંની આબોહવા, ત્યાંની વનસ્પતિ, ત્યાંના લોકોની સંસ્કૃતિ વગેરેનો અભ્યાસ કરતાં કરતાં કરેલું ભ્રમણ ચોક્કસપણે માણસનું ઘડતર કરે જ.

આપણો શાંતિમંત્ર જે સર્વ પ્રસંગે બોલાતો રહ્યો છે, તેનો જો મર્મ સમજાય તો સર્વત્ર સદાકાળ શાંતિ જ સર્જાય જો તે સમજીને જીવાય તો. આપણે તો ત્રણ વાર શાંતિ બોલીને મંત્રના પરિણામની રાહ જોયા કરીએ પણ એમ કાંઈ ચમત્કાર સર્જાતો નથી. ‘ૐ સહનાવવતુ, સહ નૌ ભુનક્તુ, સહવિર્યં કરવાવહૈ, તેજસ્વીનાનધિતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ‘- ની પાછળ ઊચ્ચ અને કલ્યાણકારી ભાવના રહેલી છે, એની પછવાડે ક્રાંતિકારી વિચારધારા રહેલી છે, એમાં સ્વસ્થ સમાજરચનાના બીજ રહેલા છે. તેનો જો વહેવારમાં અમલ થાય તો પૃથ્વી પર સ્વર્ગ સર્જાય,પણ આપણે તો વિચાર્યા વગર પોપટપાઠ જ કરતા રહ્યા છીએ એટલે એનું પરિણામ દેખાતું નથી.

જિંદગી છે તો એમાં સુખ અને દુ:ખ તો આવતા જ રહેવાના. દુ:ખને યાદ કરી કરીને રડ્યા કરવાથી કોઈનું ભલું નથી થતું. મુસીબતો નવાઈની કંઈ આપણા જ જીવનમાં ઓછી આવે છે? પણ આપણે હંમેશાં એકના એક રોદણાં રડ્યા કરીએ તો કોઈ આપણી પાસે ઊભું પણ ન રહે. દુ:ખોને હસી કાઢવાની ટેવ પાડવી જોઈએ. ‘હસે તેનું ઘર વસે‘. મુસીબતોથી જેમ ગભરાતા જઈએ તો તેમ મુસીબતો આપણને વધારે ગભરાવે. સાચો રસ્તો તો એ છે કે હિંમતથી એનો સામનો કરવો. ‘હિમતે મર્દા તો મદદે ખુદા‘ આપણે હિમતથી પુરુષાર્થ કરવાને બદલે સીધા ભગવાનને જ હાક મારવા લાગી જઈએ તો એમ કંઈ ભગવાન નવરા નથી કે કોઈના નોકર પણ નથી કે આળસુનો સાદ સાંભળીને દોડ્યા આવે ! ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના જીવનમાં ડગલે ને પગલે ઉપાધિઓ આવી પણ તેમણે હસતાં હસતાં એનો ઉકેલ આણ્યો. જેના હોઠો પર સદાય સ્મિત રમતું હોય તેની સામે મુસીબત પણ લાચાર.

મંત્રો કે સૂત્રો પોતે કોઈ જ ચમત્કાર કરતા નથી એનો વ્યવહારમાં ઉપયોગ કરવાથી ચમત્કારિક પરિણામો પ્રાપ્ત થાય છે.

 

 

Advertisements

મંથરા અને કૈકેયી (પરભુભાઈ મિસ્ત્રી)

મંથરા અને કૈકેયી

અયોધ્યાના રાજા દશરથે પ્રધાનો, અમાત્યો અને સચિવો સાથેની મંત્રણા પછી રામને  ગાદીએ બેસાડવાનો નિર્ણય લીધો. કૂળગુરુ વસિષ્ઠજીને બોલાવીને રાજ્યાભિષેકનો દિવસ પણ નક્કી કરી લીધો. નિર્ણયની જાણ થતાં જ અયોધ્યા ઘેલું બન્યું. નગર સુશોભન, રસ્તાની સફાઈ તાબડતોબ થવા માંડી અને મંગળગીતો ગવાવા લાગ્યા. લોકોના હૈયે હરખ સમાતો નથી એ સમયે મંથરાનું રાજભવનમાં આવવાનું થાય છે. કૈકેયીને આ સમાચાર આપવા તે ઉતાવળી બની છે. રામના રાજ્યાભિષેકના શુભ સમાચાર લાવવા બદલ રાણી કૈકેયી તત્ક્ષણ પોતાના ગળામાંનો હાર મંથરાને બક્ષિસ આપે છે. ઘણા વખતથી કૈકેયી દશરથને કહેતી રહી હતી કે રામ યુવાન થયા છે. રાજ્યની જવાબદારી નિભાવવા સક્ષમ બન્યા છે. લોકોના હૃદયસમ્રાટ બન્યા છે, હવે એમના રાજ્યાભિષેકમાં વાર ન લગાડવી જોઈએ. રાજાના નિર્ણયથી રાણી કૈકેયી અત્યંત ખુશ છે.

પછી વાતાવરણમાં એકાએક અકલ્પ્ય પલટો આવે છે.

કથાકાર વાર્તા આગળ ચલાવે છે. રામના રાજ્યાભિષેકના નિર્ણયથી દેવોને અકળામણ થવા લાગી. જો રામ ગાદી પર બેસી રાજકાજ સંભાળવા લાગી જશે તો અસુરોના નિકંદનનું શું થશે? અસુરોના ઉત્પાતને રોકવા ચલાવાતી જ્ઞાનશિબિરો આજ સુધી ધ્વસ્ત થતી રહી છે. યજ્ઞો એટલે ઘી-તલ- જવ- નાળિયેર સમિધ હોમીને થતો ‘સ્વાહા, સ્વાહા‘ ધ્વનિ અને ધુમાડો – એવી કલ્પના છોડી દેવી પડશે. એ યજ્ઞો એટલે સંસ્કૃતિના સંવર્ધન અને રક્ષા કાજે ચાલતા તાલીમ કેન્દ્રો. દૈવી કાર્ય કરતા એવા હજારો તાલીમાર્થીઓને મારીને આતંકવાદીઓએ એમના હાડકાંના ગંજ ખડકી દીધા છે. ઋષિ વિશ્વામિત્રે રામલક્ષ્મણને આ બધું પ્રત્યક્ષ બતાવ્યું છે. તાડકાનો વધ કર્યો અને મારિચને બાણ મારીને ઠેઠ દક્ષિણના દરિયા સુધી ધકેલી દીધો તે ઘટના હજી તાજી જ છે. આતંકવાદનું મૂળ લંકામાં છે, ત્રિભુવન વિજેતા લંકાપતિ રાવણના વિશ્વમાં ઠેર ઠેર થાણા ચાલે છે. ભૌતિકવાદે જગતને ભરડામાં લીધું છે ત્યારે તેની સામે બાથ ભીડવાને બદલે રામ રાજગાદીએ બેસી જાય તે કેમ પોષાય? દેવોને ચેન નથી પડતું તેનું કારણ આ છે. વૈશ્વિક પરિવર્તન લાવી શકે એવું એક આશાસ્પદ નેતૃત્વ નાનકડા અયોધ્યામાં સીમિત થઈ જાય તે નહિ ચાલે. સમસ્ત વિશ્વનું ભલું થતું હોય, આતંકવાદના મૂળિયાં ઉખેડી નાંખવાની શક્યતા ઊભી હોય, ભોગવાદને મારી હઠાવવાની ઘડી હોય ત્યારે અયોધ્યાના રાજકુટુંબે કે ત્યાંના પ્રજાજનોએ પોતાની ખુશીનું બલિદાન આપવું જ જોઈએ. રામને અયોધ્યાથી બહાર કાઢવા જ પડશે. સમષ્ટિના કલ્યાણ માટે રાજકુટુંબે અને નગરજનોએ સુખ જતું કરવું જ પડશે. પરંતુ, આ રાજ્યાભિષેક થતો રોકવો શી રીતે? એ અપજશ લેવા કોણ તૈયાર થાય? દેવો વિમાસણમાં છે.

કથાકાર કહે છે કે દેવો સરસ્વતી પાસે ગયા અને તેમની મૂંઝવણ રજુ કરી. સરસ્વતીએ દેવોને સ્વાર્થી ગણાવ્યા છે! રાજકુટુંબનું અને અયોધ્યાના નગરજનોનું સુખ તમારાથી સહન થતું નથી. તમે ઈર્ષાળુ છો, તમારા સુખ માટે તમે નિર્દોષોનું સુખ છીનવી લેવા તત્પર થયા છો. દેવોની આજ્ઞા મુજબ સરસ્વતી આકાશમાં ફરે છે અને કોઈ એવી વ્યક્તિની તલાશ કરે છે જેની બુદ્ધિમાં જલદી વિકાર લાવી શકાય! અયોધ્યાની ધરતી પર જન્મેલી કોઈ પણ વ્યક્તિની બુદ્ધિ બદલાવાની કોઈ શક્યતા જ નથી. છેવટે કૈકય દેશથી દાસી તરીકે આવેલી મંથરાની બુદ્ધિમાં સરસ્વતી પ્રવેશ કરે છે અને તેનું વિચાર પરિવર્તન થાય છે.

દેવોની ઈચ્છા મુજબ મંથરા એક પછી એક પાસા ફેંકતી જાય છે અને કૈકેયી ટ્રેપમાં ફસાતી જાય છે. કૈકેયીનું જાણે બ્રેઈન વૉશ થઈ જાય છે. ઘડી પહેલાંની કૈકેયીએ એક જુદું જ રૂપ ધારણ કર્યું છે. રિસાવાના અધિકાર તરીકે બનાવેલા કોપભવનનો આસરો લે છે. રામના રાજ્યાભિષેકના મંગલ પ્રસંગે મંથરા અને એની પઢાવેલી કૈકેયી વિલનની ભૂમિકામાં દેખાય છે. કથાકારો, કવિઓ, લેખકો અને ભાવિક ભક્તજનો આ બે સ્ત્રી પાત્રોને ભરપેટ ગાળો આપે છે. સંત તુલસીદાસે તો એમની નિંદા કરવામાં હદ ઓળંગી દીધી છે; વાલ્મીકિએ એવું નથી કર્યું. રામાયણ માત્ર કથા કે વાર્તા નથી. એ વૈદિકોનો સાંસ્કૃતિક ઈતિહાસ પણ છે. આખું રામાયણ વાંચતા સમજાશે કે આ એકમાત્ર પ્રસંગ સિવાય મંથરા અને કૈકેયીએ એવું કોઈ અઘટિત કામ કર્યાનું નોંધાયું નથી કે જેથી તેઓ ઠપકાને પાત્ર ઠરે.

રામકથા આજે લોકરંજનનું અને ફંડ ભેગું કરવાનું માધ્યમ બની ગયું છે. અદભૂત વાક્છટાથી તથા ગીત, ગઝલ, સંગીત, ભજન, રાસ ગરબા, રમુજી ટૂચકા અને વિવિધ પ્રસંગોની ઊજવણી દ્વારા લોકહૈયાને રમાડે, નચાવે છે. લોકો ભક્તિના નશામાં ડૂબીને જાણે આજે મહાન આધ્યાત્મિક આનંદાનુભવ લીધો એમ સમજી ગૌરવ અનુભવે છે. કોઈ સાંસ્કૃતિક ઈતિહાસના દર્શન કરાવતું નથી. ભાવિકો તો વાણીથી અંજાય જાય છે, પણ બૌદ્ધિકો તો શબ્દે શબ્દને પકડીને તેનો અર્થ પામવા કોશિશ કરે છે. કંઈ જડતું નથી એટલે સંશયવાદને શરણે જાય છે, પરિણામે નાસ્તિકતા વધતી જાય છે. રામકથા અને ભાગવતકથાને શબ્દોથી શણગારવાને બદલે કે ભાવનામાં ઝબકોળવાને બદલે એની તાર્કિક રજુઆત આવશ્યક બને છે. કથાકારોએ મનઘડંત તુક્કાબાજી પર બ્રેક લગાવવી જોઈએ.

રામ રાજા બને એવી ઈચ્છા તો કૈકેયી પોતે જ અનેકવાર વ્યક્ત કરી ચૂકી છે. મંથરા તો એક દાસી છે; એને કૈકેયીની સહેલી ગણવી હોય તો ગણી શકાય. સમગ્ર ઘટનામાં એને શું લાગે વળગે? અયોધ્યાની ગાદી ગમે તે રાજકુમારને મળે તેનાથી એનું સ્ટેટસ થોડું બદલાવાનું છે? દેવોની ઈચ્છાથી એણે અણગમતો રોલ કરવા આ પ્રસંગમાં પ્રવેશવું પડે છે. ઈતિહાસ કરવટ બદલવા જઈ રહ્યો છે. દેવો એટલે કે ઊંચી વિચારસરણીથી જીવતા સાત્વિક લોકોએ સમસ્ત માનવસમાજના કલ્યાણ માટે વિચારેલી ગુપ્ત યોજનાના ભાગરૂપે એક અત્યંત કડવી અને અપજશ ભરેલી જવાબદારી આ બે મહિલાઓને શિરે નાખી છે, જેમાં કેવળ અને કેવળ તિરસ્કાર સિવાય બીજું કંઈ પ્રાપ્ત થવાનું નથી. યોજનાના ભાગરૂપે વિલનની ભૂમિકા આ સન્નારીઓને  પૂરી નિષ્ઠાથી નિભાવી.; તેમના એ સાહસને બિરદાવવાના બદલે આજ સુધી તેમને અપમાનજનક રીતે રજુ કરવામાં આવી રહી છે તે મોટો અન્યાય છે.

પ્રસ્તુત પ્રસંગે રામ કેમ કંઈ બોલતા નથી? રામને કૈકેયી અને મંથરાનો કોઈ દોષ દેખાયો હોત તો તેમણે સૌમ્ય ભાષામાં ઠપકો જરૂર આપ્યો હોત. રાજ્યાભિષેક થવાના સમાચાર જાણીને રામના પ્રસન્ન ટ થવાને બદલે  સ્થિતપ્રજ્ઞ કેમ બની જાય છે? વગર મને પરણવા તૈયાર થતા વરરાજા જેવો વહેવાર કેમ કરે છે? સાત્વિક મહાપુરુષો સાથે થયેલી સંતલસથી કંઈક વિપરીત થઈ રહ્યું હોવાનું લાગવાથી તેઓ ઉદાસીન બન્યા હશે? લક્ષ્મણ ક્રોધિત થાય છે, આકરા વચનો બોલે છે, પણ રામ રહસ્યમયી રીતે ચૂપ છે. મોસાળેથી પાછો ફરેલો ભરત પણ આ બંને મહિલા પર રોષ ઠાલવે છે. સૌથી વધારે આશ્ચર્યજનક તો છે કુલગુરુ વસિષ્ઠની ચૂપકીદી! રઘુવંશના રાજાઓ પર એમનો એટલો હોલ્ટ રહ્યો છે કે રાજાએ પણ એમને પૂછીને પાણી પીવું પડે. નાના મોટા કોઈપણ પ્રસંગે વસિષ્ઠની સલાહ લીધા વિના એક ડગલું પણ ભરાતું નહોતું. એકતરફ તેઓ રાજ્યાભિષેકનો દિવસ પણ નક્કી કરી આપે છે, પ્રસન્નતા વ્યક્ત કરે છે અને બીજી તરફ એ જ મંગળ પ્રસંગમાં વિલન બનતી કૈકેયી અને મંથરા વિરુદ્ધ સીધો કે આડકતરો જરા સરખો પણ અણગમો બતાવતા નથી. એમનું ભેદી મૌન પણ આ છૂપા આયોજનમાં તેમની ભાગીદારી હોવાનું સૂચવે છે.

જીવનની ઉતરતી અવસ્થાએ પ્રાપ્ત થયેલા સંતાનો પ્રત્યે રાજા દશરથને ભારે આસક્તિ હોય એ સ્વાભાવિક છે. રામલક્ષ્મણને ઘડી માટે પણ નજર આગળથી દૂર કરતા રાજાનો જીવ ચાલતો નથી. પ્રતિસ્પર્ધી એવા વિશ્વામિત્ર સાથે રામ લક્ષ્મણને યજ્ઞની રક્ષા કરવા મોકલવાની આજ્ઞા આપીને વસિષ્ઠે પોતાના બદલાયેલા તેવરના સંકેત આપી દીધા હતા. રાજકુટુંબને અને અયોધ્યાની પ્રજાને ન રૂચે તેવો ઐતિહાસિક નિર્ણય લેવાઈ ગયો છે અને તેઓ એનાથી સાવ બેખબર છે. ગણતરીપૂર્વકનું બહુ મોટું જોખમ ઊઠાવવામાં આવ્યું છે. રામને અયોધ્યા છોડવા પડવાનું છે, એનો વિયોગ દશરથ સહન કરી શકવાના નથી, કદાચ મૃત્યુ થવાની પણ સંભાવના ઊભી છે. કૈકેયી પણ એ વાત સમજે છે કે દશરથને રામ કેટલા પ્રિય છે. પોતાના સૌભાગ્ય સામે ખતરો છે, પોતે વૈધવ્ય પ્રાપ્ત કરવા જઈ રહી છે; એ કેટલું મોટું બલિદાન આપી રહી છે તેનો રામ સિવાય કોઈને ખ્યાલ નથી. રામ અમસ્તા જ કંઈ કૈકેયીને બહુમાન નથી આપી રહ્યા. કૈકેયીનો અનાદર કરવા બદલ તેઓ ભરતને પણ ઠપકો આપે છે. કૈકેયી જેવો ત્યાગ ભાગ્યે જ કોઈ સ્ત્રી કરી શકે.

વાલ્મીકિના રામ એ ક્ષત્રિય રાજકુમાર છે, સંસ્કૃતિપુરુષ છે, મહામાનવ છે. ભગવાન નથી! રામ એટલું ઊંચું જીવન જીવ્યા કે સામાન્ય માણસ જેની કલ્પના પણ ન કરી શકે. ખુદ ભગવાન અવતાર લે તો માત્ર તે જ એવું જીવન જીવી શકે. મહામાનવનું ચરિત્ર અહીં ભગવાનના અલૌકિક ગુણો સાથે એકરૂપ થતું દેખાય છે અને સદીઓ પછીનો સમાજ એમને ભગવાનના પદે સ્થાપે છે. વાલ્મીકિના રામની આ વાત છે. સંત તુલસીદાસના મત પ્રમાણે ભગવાને પોતે રામ તરીકે અવતાર લીધો છે અને પૌરાણિક વાર્તાઓનો આધાર લઈને અવતાર લેવાના વિવિધ કારણો પણ દર્શાવ્યા છે. તુલસીના રામમાં દેવત્વનું આરોપણ પહેલેથી જ કરી દીધું હોવાથી એ પૂજ્ય તો બની શકે છે, પણ પ્રેરણાપુરુષ બની શકતા નથી. માનવ તરીકે રામે કરેલો જીવન સંઘર્ષ એક લીલા અથવા નાટક બની જાય છે. ભગવાન હોય તે જ આમ જીવી શકે, આપણા જેવા પામર મનુષ્યોથી એવું ઉદાત્ત જીવન જીવી ન શકાય. એવી દલીલો થાય છે.

રામનું વનગમન એ સમયનો તકાજો છે, પૂર્વયોજિત પ્લાન છે. રામને પણ ખબર છે કે એણે હમણાં રાજગાદીએ બેસવાનું નથી. વચનોની યાદ આપીને તથા વચનબદ્ધતા એ રઘુકૂળનો ધર્મ છે એ પરંપરાનું સ્મરણ કરાવીને દશરથને વિવશ કરી દેવામાં આવે છે. પિતૃઆજ્ઞાને કારણે રામસીતા અને લક્ષ્મણ વનમાં જાય છે એ વાત મિથ્યા છે. દશરથે રામને વનમાં જવાની આજ્ઞા આપી જ નથી. વિશ્વના કલ્યાણ માટે પિતા દશરથનો ભોગ લેવાઈ રહ્યો છે. રાણીઓ વિધવા થઈ જઈ રહી છે. રામરાજ્ય પાછળ ઠેલાઈ રહ્યું છે. ‘ન જાણ્યું જાનકીનાથે સવારે શું થવાનું છે‘- એ બહુચર્ચિત પંક્તિ કવિ કલ્પના સિવાય બીજું કંઈ નથી. વિશ્વના કલ્યાણ માટે અયોધ્યા છોડીને પોતાને ફાળે આવેલી મુખ્ય ભૂમિકા ભજવવા રામ કૃતસંકલ્પ છે. વનમાં ગયા પછી રામ પગ વાળીને બેઠા નથી. અનેક ઋષિઓને મળે છે, તેમના અભિપ્રાય, સમર્થન, યુક્તિ, માર્ગદર્શન અને આશીર્વાદ મેળવતા જાય છે. સબકા સાથ સબકો સમ્માન! વાનર અને રીંછકૂળના આદિવાસીઓનો પણ સાથ લે છે શક્તિ એકત્ર થાય છે. સૌનો મંત્ર છે, ‘રામ કાજુ કિયે બિના મોહેં કહાં બિશ્રામ‘  યોજનાને આખરી રૂપ અપાય છે અને છેવટે રાવણનો સંહાર થાય છે. આ કામ આસાન નથી. મહાભીષણ યુદ્ધ થાય છે. રામરાવણના યુદ્ધને કશાની ઉપમા આપી શકાય તેમ નથી. રામરાવણનું યુદ્ધ એટલે રામરાવણનું યુદ્ધ! રામરાવણયોર્યુદ્ધં રામરાવણયોરિવ

મંથરા અને કૈકેયીએ ઉઠાવેલું જોખમ વ્યર્થ નથી જતું. રામ કેવળ અયોધ્યાના જ નહિ, પણ સમસ્ત વિશ્વના સન્માનનીય નેતા તરીકે ઉભરી આવે છે. આસુરી સત્તાનો પરાભવ થાય છે. માણસોને મગતરાંની તોલે સરખાવતા અને વન્ય વસ્તીને વાંદરા કહીને ઉપહાસ કરતા રાવણના આખા વંશનું નિકંદન નીકળી જાય છે તેના મૂળમાં છે અપજશ વહોરીને મંથરા અને કૈકેયી જેવી સન્નારીઓએ ભજવેલી ભૂમિકા!

  શબ્દોનું ધોવાતું મૂલ્ય (પરભુભાઈ મિસ્ત્રી)

  શબ્દોનું ધોવાતું મૂલ્ય

સાક્ષાત્કાર, સત્સંગ, પ્રભાવ, યાત્રા, પ્રવાસ, મુસાફરી વગેરે  અનેક શબ્દોનો જીવનમા પહેલીવાર પરિચય થયો અને જે અર્થ સમજેલા તેના અર્થો આજે સમૂળગા બદલઈ ગયેલા લાગે છે. સાક્ષાત્કાર એટલે મહાન ભક્તોને ભગવાન રૂબરૂ, સદેહે આવીને દર્શન આપે તે. પ્રભાવશાળી એટલે સામેની વ્યક્તિને આંજી નાંખે, ચકિત – મોહિત કરી નાખે તેવું વ્યક્તિત્વ એવો સામાન્ય ખ્યાલ વર્ષો સુધી માનસપટ પર રહ્યો. યાત્રા એટલે જાત્રા. એમાં તો ધાર્મિક સ્થળો જ આવે. પ્રવાસ એટલે એટલે અઠવાડિયા-દસ દિવસનો ઐતિહસિક કે પ્રાકૃતિક જોવા લાયક સ્થળોની મુલાકાત લેવાનો કાર્યક્રમ. મુસાફરી લાંબી હોય; દૂર દૂરના સ્થળે પહોંચવાની. ચીનના શ્યેન ચાંગ અને મેગેસ્થનિસ જેવા જિજ્ઞાસુ મુસાફરો હિંદુસ્તાનમાં આવેલા અને અનેક વિટંબણા વેઠીને નાલંદા, તક્ષશિલા જેવી વિદ્યાપીઠોની મુલાકાત લઈ જ્ઞાન સંપાદન કરીને ગયેલા. દેશમાં પણ એક પ્રદેશમાંથી બીજા પ્રદેશમાં જતી વખતે અનેક નદી, નાળાં, ડુંગરા, રણપ્રદેશ કે કેડી વગરના બિહામણાં જંગલોમાંથી પસાર થવાનું રહેતું. મુસાફરી ભારે કષ્ટદાયક.  વિદ્યાપીઠની જગ્યાએ હવે વિશ્વવિદ્યાલય (યુનિવર્સીટી) શબ્દ વધારે છૂટથી વપરાતો થયો છે. ક્યારેક એવો પણ પ્રશ્ન મનમાં જાગે કે અમુક તમુક વિદ્યાસંસ્થાને વિશ્વ સાથે કે યુનિવર્સ જોડે શો સંબંધ? તે સંસ્થા માણસને યુનિવર્સ સાથે જોડવાનું કામ કામ ખરેખર કરે છે ખરી? જો તે વિશ્વ- યુનિવર્સ જોડે સંબંધ જોડતી ન હોય કે યુનિવર્સ સાથેનો સંબંધ સમજાવવાનું કામ કરતી ન હોય તો આટલું મોટું નામ શા માટે ધારણ કરતી હશે?

નિરાકાર ભગવાન સૃષ્ટિના નિયમો બદલીને દેહ ધારણ કરીને ભક્તને દર્શન આપે, જે લગભગ અશક્ય જ છે છતાં, એવો દાવો કરનારા દુનિયામાં હોય જ છે કે અમારા ગુરુ મહારાજને ભગવાને સાક્ષાત્ દર્શન આપેલાં! જીવ અને શિવનું મિલન એટલે પતિ પત્નીનું સ્નેહમિલન, એની તે વળી જાહેરાત કરવાની હોય? કોણ જોવા ગયું એ ગુપ્ત ક્ષણ? ખેર, એ વિવાદાસ્પદ વાતો જવા દઈએ, પણ આજે સાક્ષાત્કાર શબ્દ ઈન્ટર્વ્યુ માટે વપરાય છે! નેતાઓ પત્રકારોને સાક્ષાત્કાર માટે સંમતિ આપે છે, ઉદ્યોગગૃહો નોકરીવાંચ્છુઓને સાક્ષાત્કાર માટે બોલાવે છે! સાક્ષાત્કાર શબ્દનું અવમૂલ્યન થયું છે કે પછી એનો વાસ્તવિક અર્થ જ આટલો સીમિત  હશે?

સત્સંગ એટલે એવી સભા કે જ્યાં સત્ એટલે કે ઈશ્વરના જીવ પરના અગણિત ઉપકારો બદલ કૃતજ્ઞભાવે સ્તુતિગાન થતું હોય, દૈવી ગુણોના વર્ણન શ્રવણ દ્વારા એ ગુણો યત્કિંચિત્ જીવનમાં આત્મસાત કરવાના નમ્ર પ્રયાસો થતા હોય તેને સત્સંગ કહેવાય, પણ બજારમાં નીકળ્યા હોઈએ અને કોઈ મિત્ર રસ્તે મળી જાય અને અડધો કલાક ગપાટે ચડી જવાય તેને પણ લોકો સત્સંગ કર્યો એમ કહે ત્યારે કેવું લાગે? હદ તો ત્યારે થઈ કહેવાય કે કોઈ બદચલન પુરુષ રાત્રે ઘરે મોડો આવે કોની જોડે સત્સંગ કરવા ગયો હતો એમ પૂછવામાં આવે! બધા જ સંગને સત્સંગ થોડા કહેવાય? ખરો શબ્દ કયો, સત્સંગ કે સંત સંગ?

નદીઓમાં પૂર આવે અને અનેક ગામો તારાજ થઈ જાય, અખબારોમાં અહેવાલ આવે કે પૂરના કારણે પ્રભાવિત ગામો માટે રાહત કાર્યો શરૂ કરાયાં છે. અહીં પ્રભાવિત એટલે ખરાબ રીતે અસરગ્રસ્ત. અટલબિહારી વાજપેયીની વાક્છટા સંસદને પ્રભાવિત કરતી એમ કહેવાય ત્યારે એવું સમજાય કે એમની વાણી આકર્ષક, સંમોહિત કરનારી અને દિલ- દિમાગ પર છવાઈ જનારી રહેતી. ત્યારના વડાપ્રધાન ઈંદિરા ગાંધી પણ એમની વક્તૃત્વ શૈલીના વખાણ કરતા. સંવેદનશીલ અને જ્વલનશીલ શબ્દો વચ્ચે અર્થભેદ છે. હુલ્લડ થવાની શક્યતા હોય તેવા વિસ્તારોને સંવેદના સાથે શું લાગે વળગે? એવા વિસ્તારોને કે એવી વસતિને સ્ફોટક કે હાઈલી ઇંફ્લેબલ કહેવા વધારે ઉચિત ન ગણાય?

શું હાર હંમેશાં કારમી જ હોય? સન્માનજનક હાર હોઈ જ ન શકે? છેલ્લી ઘડી સુધી, છેલ્લી ઓવર અને છેલ્લા બોલ સુધી લડાયક સામનો કીધા પછી કોઈ ટીમ એક રનથી મેચ ગુમાવી દે તોય તે કારમો પરાજય પામી કહેવાય, અને માત્ર એક જ રનથી જીતી જનારી (હારતાં હારતાં માંડ બચી જનારી) ટીમે ભવ્ય વિજય મેળવ્યો એમ કેવી રીતે કહી શકાશે? ભવ્ય વિજય અને કારમા પરાજય વચ્ચે માત્ર એક જ રનનું અંતર!

આપણે કોઈ પણ વ્યક્તિના નામની આગળ ખૂબ સ્વાભાવિકતાથી  ‘શ્રી‘ લખીએ છીએ, પણ દૂરદર્શન પર રામાયણ સિરિઅલ જેમણે જોઈ હશે તેમને યાદ હશે કે, જ્યારે જ્યારે રાવણનો કોઈ દૂત પ્રભુ રામચંદ્રજીનો ઉલ્લેખ કરતી વેળા ‘શ્રી રામ‘ બોલવા જાય કે તરત જ રાવણના પગ પર સળગતો અંગારો પડ્યો હોય કે પછી એકાએક વિંછીએ ડંખ માર્યો હોય તેમ ચિલ્લાઈને ગુસ્સામાં બોલી ઊઠે છે કે,” શત્રુકો  ‘શ્રી‘ મત કહો!” – આખરે એ શ્રી શબ્દમાં એવાં તે કયાં ગુણવાચક વિશેષણો છૂપાયેલાં છે કે રાવણથી પ્રભુ રામચંદ્રને અપાયેલું ‘શ્રી‘ કહીને અપાયેલું સન્માન સહન થઈ શકતું નથી? હકીકતમાં, આપણે જેમને અવતારી પુરુષ તરીકે પૂજીએ છીએ એ ઐતિહાસિક મહામાનવો રામ અને કૃષ્ણના નામની  આગળ ‘શ્રી‘ જેટલું શોભે છે તેટલું અન્ય કોઈના નામ આગળ નથી શોભતું. શ્રીસૂક્તનો પાઠ કરનારા ભાવિકજનોને તો ખબર હશે જ કે શ્રી એટલે માત્ર ધનલક્ષ્મી જ નહિં, પણ તમામ ઐશ્વર્ય, સૌંદર્ય, પરાક્રમ, કીર્તિ અને ગુણોનો ખજાનો. આપણે તો કોઈ પણ છગનલાલ, અમથાલાલ કે ફોગટલાલના નામ આગળ પણ ઉદારતાથી શ્રી વિશેષણ લગાડતા આવ્યા છીએ.

જગદ્ ગુરુ શબ્દને બહુ મોટી કીંમત છે. જીવનના દરેક તબક્કામાં, સંસારની તમામ બાબતોમાં આપણું માર્ગદર્શન કરવાની જેનામાં યોગ્યતા હોય તેને જગદ્ ગુરુની પદવી આપી શકાય. માત્ર અધ્યાત્મમાં માર્ગદર્શન કરનારને જગદ્ ગુરુ કહેવામાં ઉતાવળ કરેલી ગણાય. સંતાન તરીકે, મિત્ર તરીકે, વિદ્યાર્થી તરીકે, શિક્ષક તરીકે, માતા-પિતા તરીકે, જીવનસાથી તરીકે, ભાઈ તરીકે, શત્રુ તરીકે, પ્રેમી તરીકે, શાસક તરીકે, મુત્સદ્દી તરીકે, સલાહકાર તરીકે, અનુભવી માર્ગદર્શક તરીકે, સમાજચિંતક તરીકે, કુશળ અર્થશાસ્ત્રી તરીકે… ટૂંકમાં, જીવનના પ્રત્યેક ઓરડા અજવાળીને જેણે ઉચ્ચતમ આદર્શ ઊભા કરી સમસ્ત વિશ્વની પ્રજાને ઈહલોક અને પરલોકનું કલ્યાણ ચીંધનારો રસ્તો દેખાડયો હોય તેને જગદ્ ગુરુની પદવી આપી શકાય. વિશ્વની અબજોની વસતિ પૈકી  અમુક હજાર જીવોના આધ્યાત્મિક ગુરુને જગદ્ ગુરુ કેવી રીતે કહી શકાય?

યાત્રા એટલે તીર્થયાત્રા. ભારતીય સંસ્કૃતિના સંવર્ધનમાં તીર્યાત્રાએ મોટો ભાગ ભજવ્યો છે. સંસ્કૃતિના પ્રચાર પ્રસારનું એ જબરદસ્ત હથિયાર છે. અસલના વખતમાં સંસારના વળગણોથી મુક્ત થઈ, ભૌતિક જીવન વહેવારમાંથી નિર્માણ થતી વાસના અને વિકારોની મલીનતાને ધોવા માટે મનને શુદ્ધ અને પવિત્ર કરવાના આશયથી તીર્થયાત્રાઓ યોજાતી. ભગવાનનું નામ સંકીર્તન કરતો કરતો આખો સંઘ યાત્રાએ નીકળતો. સાંજ પડે એટલે જે ગામ કે વસતિ સમુદાય આવે ત્યાં રાતવાસો કરતો. રાત્રે લોકો તીર્થયાત્રીઓને મળવા જતા. સત્સંગ તો થતો જ, સાથે સાથે જીવનલક્ષી સમસ્યાઓના સમાધાનની જે કુંચી હાથ લાગી હોય તેની આપ- લે થતી. જુદા જુદા પ્રદેશના લોકોના રીત રિવાજ, રહેણી કરણી પરથી નવા અપનાવવા જેવા લાગે તેવા તત્વોનું આદાન પ્રદાન થતું અને જ્ઞાન અને સમજણનો વિસ્તાર થતો જતો. મહીનાઓ પછી જે તે તીર્થસ્થળે દેવ દર્શન કે સ્નાનનો લાભ લઈ જીવન કૃતાર્થ કરતા. પાછા આવે ત્યારે જીવનમાં કંઈક પામીને આવ્યાનો અને વિધાયક જીવનદૃષ્ટિ પ્રાપ્ત કર્યાનો આત્મસંતોષ ચહેરા પર છલકાતો.  દર બાર વર્ષે ભરાતા કુંભ મેળાની યાત્રા કરવાનું માહાત્મ્ય પણ એટલા માટે જ છે કે સંપૂર્ણ ભારતવર્ષમાંથી  લોકો યાત્રા માટે ઉમટતા, જુદા જુદા ક્ષેત્રોમાં થયેલા નવતર પ્રયોગો અને તેમાં મળેલી સિદ્ધિઓની ચકાસણી થતી. અવનવાં સંશોધનો રજૂ થતાં. સામાજિક, આર્થિક, શૈક્ષણિક, આધ્યાત્મિક, સાંસ્કૃતિક, રાજનૈતિક વગેરે બાબતોને લઈને જે વિધાયક પરિણામો જે તે ક્ષેત્રના વિદ્વાનોને પ્રાપ્ત થયાં હોય તેના પર વિશદ ચર્ચા મહીનાઓ સુધી એ પવિત્ર સ્થળો પર ચાલતી. સામાન્ય માણસો એ બધું ઊંડાણથી તો ન સમજી શકે, પણ એ શિબિરોમાં ચાલતી ચર્ચામાંના કેટલાક શબ્દો સાંભળે તો પણ તેનું જીવન ધન્ય થઈ જતું. લોકો એવા જીવન ઉપયોગી શિબિરોનો નિરાંતે  લાભ લઈ શકે એ માટે સંતાનોના વિવાહ કે ગૃહનિર્માણ જેવા તમામ  માંગલિક કાર્યો મુલતવી રાખવામાં આવતા.  જે વર્ષે સિંહ રાશિમાં ગુરુનું ભ્રમણ ચાલતું હોય તે ગોદાવરીના વરસમાં લગ્ન ન કરવાનો રિવાજ આ જ કારણે પડ્યો હતો એમ ‘તત્વમસિ‘ નવલકથામાં ધ્રુવ ભટ્ટે પણ નોંધ્યું છે. બાકી, ગોદાવરીના વરસમાં કોઈ શુભ કાર્ય ન થઈ શકે એ વાતમાં કોઈ માલ નથી. વધારે દક્ષિણા માંગીને બીજી કોઈ ફાલતુ વિધિથી નિવારણ કરેલું બતાવીને ગોર મહારાજો લગ્ન ન કરાવે તો બિચારા આખું વરસ ભૂખે મરે! મૂળ વાત, યાત્રા શબ્દ પાછળનું ગાંભીર્ય ચાલી ગયું. રેલવેના કંપાર્ટમેન્ટમાં લખ્યું હોય છે કે ‘યદિ દૂસરે યાત્રી ન ચાહેં તો કૃપયા રેડિયો બંદ કીજિએ!‘ નોકરી ધંધાર્થે રેલવેમાં રોજ મુસાફરી કરનારા પણ યાત્રીનું સન્માન પામે! મહાત્મા ગાંધીજીએ નમક સત્યાગ્રહ માટે ૧૯૩૦માં ‘ દાંડીકૂચ‘ કરી હતી, આપણે દાંડીયાત્રા કરવા નીકળ્યા છીએ!

યાત્રા શબ્દને પણ કેટકેટલાં વિશેષણો લાગવા માંડ્યાં?  પદયાત્રા પછી રથયાત્રા, સાઈકલયાત્રા, રેલયાત્રા, હવાઈયાત્રા, દરિયાઈયાત્રા, વિદેશયાત્રા, અવકાશયાત્રા …વગેરે. પણ, જીવનયાત્રા શબ્દ ધ્યાનાકર્ષક છે. જે લોકો બીજા માટે જાત ઘસીને ઉત્કૃષ્ટ, પ્રેરણાદાયી જીવન જીવી ગયા તેમની જિંદગીને ‘જીવનયાત્રા‘નું નામ આપવામાં આવે છે. એમ કંઈ મફતમાં બધાને યાત્રિક હોવાનો દરજ્જો ન મળે. વાત જ જ્યારે યાત્રા શબ્દની નીકળી છે ત્યારે આપણા ગુજરાત રાજ્યમાં છેલ્લા દસેક વરસથી ‘યાત્રા‘ શબ્દનો જાણે વરઘોડો નીકળી રહ્યો હોય એમ કહેવાનું મન થાય છે. વારંવારના અનુચિત ઉપયોગથી શબ્દો લિસ્સા બની જાય છે. એની ધાર બુઠ્ઠી થઈ જાય છે, એનો અર્થ ઝંખવાય છે. શબ્દ લજવાય છે. વિકાસયાત્રા, પ્રવેશયાત્રા, સદ્ ભાવનાયાત્રા, વિવેકાનંદયાત્રા, વિચારયાત્રા , વાચનયાત્રા, ચૂંટણીયાત્રા…. લાગે છે કે જીવનની તમામ ક્રિયા જોડે ‘યાત્રા‘ શબ્દ જોડાઈ જશે કે શું? ગૌરવભરેલા, અર્થપૂર્ણ શબ્દોનો કેવળ શૃંગાર તરીકે અથવા પ્રાસ બેસાડીને દુરૂપયોગ કરવાથી અંતે તો શબ્દોની શોભાયાત્રાને બદલે સ્મશાનયાત્રા જ નીકળે કે બીજું કાંઈ? શબ્દ એ બ્રહ્મ છે. બ્રહ્મશક્તિનો અનુચિત ઉપયોગ કરવાની લાલસા ટાળવી જોઈએ.

દૄષ્ટિકોણ-૧૩ (પરભુભાઈ મિસ્ત્રી)-મંગળ નથી અમંગળ, ડરવાનું નથી કોઈ કારણ

 (આંગણાં માટે સરસ અભ્યાસ અને માહીતિપૂર્ણ ૧૩ લેખ આપવા બદલ શ્રી પરભુભાઈ મિસ્ત્રીનો હ્રદયપૂર્વક આભાર-સંપાદક)

મંગળ નથી અમંગળ, ડરવાનું નથી કોઈ કારણ

જન્માક્ષર મેળવ્યા વિના લગ્ન કરનાર અને સુખી દામ્પત્ય જીવન જીવનાર એક ગૃહિણીને માથે આભ તૂટી પડવા જેવી ઘટના બની. એન્જિનીયર થયેલી એની દીકરીને મંગળ હોવાનું જાણ્યા પછી એને પરણવા કોઈ તૈયાર થતું નથી. ત્રણ ચાર જગ્યાએ મંગળ નડ્યો તો કોઈ જગ્યાએ ગુણ ઓછા પડ્યા; એ જાણીને છોકરીને વિચાર આવ્યો કે મમ્મી પપ્પાની કુંડળી ચેક કરી જોઈએ. તેઓ આટલાં સુખી છે તો એમના જન્માક્ષર પરફેક્ટલી મેચ થતા જ હશે. મા દીકરીએ જ્યોતિશશાસ્ત્રને લગતી એપ ડાઉનલોડ કરીને પતિ પત્નીની તમામ ઈન્ફર્મેશન ફીડ કરી તો મળેલું પરિણામ આશ્ચર્યજનક હતું. જન્માક્ષર તો કહેતા હતા કે આ બે પાત્રના છત્રીસમાંથી માત્ર દસ જ ગુણાંક મળે છે, એમાંય એકને તો મંગળ છે એટલે લગ્ન કરાય જ નહિ; કરે તો ભાંગી પડે અથવા મોટું દુ:ખ ત્રાટકે. ગૃહિણીએ કહ્યું કે સારું થયું કે અમે લગ્ન વખતે કુંડળી મેળવી નહિ. જોશી જો વચમાં પડ્યા હોત તો લગ્ન થાત જ નહિ.

ઉપરોક્ત પ્રસંગ જાણીતા લેખિકા વર્ષા પાઠકે તેમની કટારમાં લખ્યો છે. ઘણા લોકોને લાગતું હશે કે આકાશમાં ફરતા ગોળાઓનું આપણે શું બગાડ્યું છે કે આપણા જીવનમાં તેઓ ખલનાયક બનીને ઊભા રહે? આપણો અને તેમનો રસ્તો જ જુદો છે; આપણે તેમને નથી નડતા તો તેઓ આપણને શું કામ નડે? બીજો સવાલ એ થાય કે ગ્રહો પણ માણસ જેવા લક્ષણો ધરાવતા ક્યારથી થઈ ગયા ? માણસને રહેવા માટે જેમ પોતાનું ઘર હોય તેમ ગ્રહોને પણ રહેવા માટે પોતાની રાશિ હોય. કોઈને ભાગે એક તો કોઈને ભાગે બબ્બે ઘરો હોય! માણસોની જેમ એને પણ આંખ હોય, કોઈ કોઈને તો એક કરતાં વધારે આંખો પણ હોય! ગ્રહોને પણ પરસ્પર મિત્ર અને શત્રુના સંબંધો હોય. ગ્રહો પણ ઊચ્ચના અને  નીચના હોય, માણસની જેમ એમની ઉગ્ર, શાંત, સૌમ્ય, ગંભીર, ઠંડા, ઉતાવળા, ધાર્મિક અને છેલબટાઉ જેવી પ્રકૃતિ હોય એવું જાણીને નવાઈ લાગે. ગ્રહો પોતાના ઘરમાં સ્વસ્થ હોય ને મિત્રના ઘરમાં આનંદિત હોય, શત્રુના ઘરમાં મોં પડી ગયું હોય, ઉદાસીન હોય. મિત્રની દૃષ્ટિમાં હોય તો આનંદિત અને શત્રુની સીધી કે વાંકી દૃષ્ટિ પડતી હોય તો અપસેટ થઈ જાય. અમુક રાશિમાં બે શત્રુ ગ્રહો ભેગા થઈ જાય તો તેમની વચ્ચે આખલાની જેમ યુદ્ધ પણ થાય. બે સાંઢ લડે અને ઝાડનો ખોભરો કાઢે તેમ તેઓ જાતકના જીવનને ચકરડીએ ચડાવે. ગ્રહો પણ માણસની જેમ ક્યારેક સીધા તો ક્યારેક વાંકા ચાલે! સૂર્ય અને ચંદ્ર હંમેશાં સીધા ચાલે જ્યારે રાહુ ને કેતુ હંમેશાં ઊંધા ચાલે! આ બધો શો ખેલ માંડ્યો છે, ભાઈ? અને પેલી પનોતી…? ક્યારે આવીને સીધી માથે જઈને ચડી બેઠી તે ખબર જ ન પડે, એને છાતી અને પગે થઈને ઉતરતા સાડા સાત વરસ લાગે અને વગર વાંકે આપણી જિંદગીના બાર વગાડી જાય!

જો ગ્રહો ખરેખર આપણા જીવન પર વ્યાપકપણે સારી માઠી અસર કરતા હોય તો કેટલીક શંકાઓ અકબંધ રાખીને શાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ એની ચાલ સમજવાનો પ્રયત્ન આપણે કરી જોઈએ. જેઓ કર્મયોગી અર્થાત પ્રયત્નવાદી છે, તેમને તો ખ્યાલ છે જ કે જિંદગીના છેલ્લા શ્વાસ સુધી સંઘર્ષો તો આવવાના જ છે અને તેનો બુદ્ધિપૂર્વક સામનો કરવાનો છે. એ લડાઈ આપણે જાતે જ ખેલવાની છે; આપણે જ અર્જુન અને આપણે જ સારથિ! એવા માણસોને કોઈ જ્યોતિશી પાસે જન્માક્ષર કે હાથ બતાવવા જવાની જરૂર પડતી નથી. જેને જાત પર ભરોસો નથી અથવા સતત આવતી અનેક તકલીફોને કારણે જેનો આત્મવિશ્વાસ ઢીલો પડ્યો હોય કે પછી જેઓ સાવ પ્રારબ્ધવાદીઓ છે તેઓ વારંવાર કોઈ ને કોઈ જોશી કે ભુવા ભગત પાસે દોરો, માદળિયું, નંગ, વીંટી કે વિધિ- વિધાનને રવાડે ચડે છે. જ્યોતિશના વર્ગમાં અમારા સાહેબે કહ્યું હતું કે ‘કાલસર્પ‘ અને ‘પિતૃદોષ‘ એ જોશીઓના બે કમાઉ દીકરા છે! જેઓ માને છે તેમને બધું નડે છે, જેઓ માનતા નથી તેમને કંઈ નડતું નથી. કુંડળી એટલે બીજું કંઈ નથી પણ જાતકના જન્મ વખતના આકાશમાં ગ્રહો અને રાશિઓનું સ્થાન દર્શાવતો નકશો અથવા આજની ભાષામાં ‘સ્ક્રીન શોટ‘! આ સ્ક્રિન શોટ આપણા જીવનના સારા માઠા પ્રસંગો કે સુખ દુ:ખનો સંકેત આપે છે એવું માનવામાં આવે છે. એમાં કેટલું સાચું અને કેટલું ખોટું તે વિશે દરેકના અનુભવો અલગ અલગ હોઈ શકે,

વર-કન્યાના જન્માક્ષર મેળવવા માટે એક પદ્ધતિ છે અષ્ટકૂટની. જન્મપત્રિકામાં જાતકના અવકહડા ચક્રમાં વર્ણ, વશ્ય, તારા, યોનિ, ગણ, નાડી લખેલા હોય છે તે ઉપરાંત ગ્રહમૈત્રી અને ભકૂટ જોવામાં આવે છે. વર અને કન્યાના જન્મનો ચંદ્ર જે રાશિમાં હોય તે રાશિના સ્વામી ગ્રહો વચ્ચે મૈત્રી સંબંધ હોવો જોઈએ એમ માનવામાં આવે છે, આપણે બારમો ચન્દ્રમા, બિયાબારું, ખડાષ્ટક કે નવપંચમ જેવા શબ્દો સાંભળ્યા છે એ ભકૂટમાં આવે. એકના ચંદ્રથી બીજાનો ચંદ્ર કેટલી રાશિ આગળ કે પાછળ તેના પરથી લેણાદેણીના આંક મંડાતા હોય છે. નાડી એ જાતકના શરીરની પ્રકૃતિ વાત, પિત્ત કે કફ પૈકી કેવા પ્રકારની છે તે દર્શાવે છે. લગ્નના મેળાપક માટે નાડીદોષ વિષે ઘણી બધી ગેરસમજો ચાલતી આવી છે અને તેના કારણે સારા પરિવારો જોડે સંબંધો બંધાતા અટકી ગયા છે. બંનેની નાડી એક જ હોય તો સંતાન પેદા થવામાં તકલીફ થાય એવો મિથ્યા ડર ઊભો થયેલો છે. જુના જમાનામાં ફક્ત બ્રાહ્મણોને આ દોષ લાગતો એવું કહેવાય છે, પણ આજના સમયમાં બ્રાહ્મણોને પણ આ દોષ લાગતો નથી. એક જ નાડીવાળા દંપતિઓને સમયસર અને તન મનથી તંદુરસ્ત બાળકોના જન્મ થયેલાના અસંખ્ય દાખલા આપણી સામે છે. ગુણાંક જોવા માટે વર અને કન્યાના જન્મનું નક્ષત્ર પકડીને પંચાંગમાં મેળાપકનો જે કોઠો આપવામાં આવેલો છે તે જોઈશું તો ગુણાંક બતાવવા કોઈ જોશી પાસે જવાની જરૂર રહેતી નથી. પણ એટલું સમજી લેવું જરૂરી છે કે ગુણાંક કોઈ મહત્વની બાબત છે જ નહિ.

વર કન્યાના મેળાપક જોવા એ ગંભીર કામ છે અને એના વિશે ગુણાંક કે મંગળદોષ ઉપરાંત બીજી અનેક બાબતો ઝીણવટથી જોવી જરૂરી છે. મોટાભાગના જોશીઓ બહુ ઊંડા ઉતરતા નથી. ઘણીવાર તો મા બાપોને એ સંબંધ થાય એ મંજુર હોતો નથી, પણ ના પાડવાની હિંમત હોતી નથી તેથી જોશીને નિમિત્ત બનાવીને મેળાપક નથી મળતા એવું બહાનું કાઢતા હોય છે. મેળાપક બતાવવા આવનાર લોકોને પોતાની પસંદગીનો જવાબ જોશીઓ પાસેથી જોઈતો હોય છે; એક ના પાડે તો બીજા જોશી પાસે હા પડાવતા હોય છે!

સુખી દામ્પત્ય માટે પરસ્પર મનમેળ, આકર્ષણ, શારીરિક તંદુરસ્તી અને સંતાનયોગ, વિદેશયોગ, અભ્યાસ, સમૃદ્ધિ, કુટુંબસુખ, ભાગીદારી, મિત્રો અને ભાઈભાંડુનું સુખ વગેરે ચકાસવા માટે ગ્રહોની સ્થિતિ જોવી આવશ્યક છે. કોઈ એક જ બાબત પરથી નિર્ણય લેવો જોખમી છે. અનેક પાસાંનો સમન્વય કરીને નિર્ણય પર આવવું પડે. જન્માક્ષર મેળવનાર સામાન્ય બ્રાહ્મણને એનું જ્ઞાન ન હોય એ બનવાજોગ છે. ખેતી સાથે જેમ પશુપાલનનો વ્યવસાય ચાલે છે તેમ કર્મકાંડની સાથોસાથ ‘ઉપર ટપકે‘ કામ લાગે તેટલું જોતા તેમને આવડતું હોય છે, ઊંડાણપૂર્વકનો અભ્યાસ હોતો નથી. એટલે એમનું માર્ગદર્શન રવાડે ચડાવનારું સિદ્ધ થાય છે. આપણે દલીલ કરીએ કે જન્માક્ષર તો મેળવેલા તેમ છતાં આમ કેમ થયું? સીધી વાત છે કે મેળાપક જોનારનું જ્ઞાન સીમિત હતું. આમ પણ, કોઈ જોશીને ભગવાન માનવાની ભૂલ કરવા જેવી નથી. વિવેકબુદ્ધિ ઠેકાણે રાખવી જરૂરી છે.

લોકો મંગળથી ખૂબ ડરેલા જોવા મળે છે. મંગળનો અર્થ જ થાય કલ્યાણ! વિવાહ એ જીવનનો માંગલિક પ્રસંગ છે અને એમાં માંગલિક કન્યાની જ આભડછેટ રાખવી એ કેવી અક્કલ વગરની વાત છે! જોશીઓ મંગળને અશુભ ગ્રહ ગણતા આવ્યા છે, માત્ર મંગળ જ નહિ, શનિ અને રાહુ- કેતુ પણ અશુભ છે અને સૂર્યમંડળના સ્વામી સૂર્યને પણ ક્રુર ગ્રહ માનવામાં આવ્યો છે. નૈસર્ગિક શુભ ગ્રહો પણ પ્રાસંગિક અશુભ બની જતા હોય છે. વાત એટલી બધી ગુંચવી મારેલી છે કે આ બધાથી બચવાનો રસ્તો કયો તે સામાન્યજનોને સમજાતું નથી. દરેક જોશી પાછા પરસ્પર વિરોધી ફિલસૂફીની છાંટ મારતા માલમ પડે છે. નાસ્તિક થવાના તમામ કારણો મોજુદ છે. મંગલનો ડર ઊભો કરવા પાછળ કોઈ ષડ્યંત્ર રચાયું હોય એમ કેમ લાગ્યા કરે છે?

કુંડળીમાં પહેલા, ચોથા, સાતમા, આઠમા અને બારમા સ્થાનમાં મંગળ હોય તો તે કુંડળીને પ્રથમ નજરે મંગળદોષવાળી (એટલે કે માંગલિક!) ગણવામાં આવે છે. માત્ર લગ્નથી જ નહિ, પણ ચંદ્ર અને શુક્રથી પણ એક, ચાર, સાત, આઠ કે બારમે રહેલો મંગળ એ દોષ ગણાય છે; એનો અર્થ એ થયો કે દુનિયામાં અડધાથી વધારે લોકો મંગળદોષથી પીડિત છે અને એમનો સંસાર દુખી છે! મંગળ બધાને મારી નાખતો હોવાથી આ દુનિયામાં અડધાથી વધારે લોકો વિધવા કે વિધુર થઈ જતા હશે? જગતમાં કોઈ યુગલ એક જ સમયે મૃત્યુ પામે એવું તો ભાગ્યે જ બને છે, એક દિવસ એક કલાક વહેલા મોડા જાય તોયે વિધુર કે વિધવા થયા ગણાય; તો એ બધામાં મંગળ જ નડતો હશે? એકને મંગળદોષ છે એમ માની લઈએ પણ બીજાની આયુષ્ય રેખા લાંબી હોય તથા કુંડળીમાં દીર્ઘાયુના યોગ બનતા હોય તોયે પેલો મંગળ મારી નાંખે? સાવ અક્કલ વગરની વાત છે.

જ્યાં નિયમ હોય ત્યાં અપવાદ પણ હોય જ; મંગળની બાબતમાં જ્યોતિશશાસ્ત્રે કોઈ અપવાદો કે દોષનિવારણ બતાવ્યા હોય તો તેના પર એક નજર કરી લઈએ. વર-કન્યા બંનેને મંગળદોષ હોય તો મંગળદોષ મટી જાય છે. આ નિયમથી મોટાભાગનો ડર તો નીકળી જ ગયો.

કર્ક અને સિંહ લગ્નની કુંડળીના જાતકોને ખુશખબર! એમની કુંડળીમાં મંગળ રાજયોગકારક બને છે એટલે એમનો  મંગળ દોષકારક બનતો નથી. ફાવી ગયા ને! …

મેષ અને વૃશ્ચિક રાશિમાં રહેલો મંગળ સ્વરાશિમાં હોવાથી દોષ બનતો નથી. કર્ક રાશિમાં રહેલો મંગળ નીચનો હોવાથી અને મકર રાશિમાં મંગળ ઊચ્ચનો થતો હોવાથી દોષ બનતો નથી. મંગળ સાથે ચંદ્ર, ગુરુ કે શુક્ર જેવા શુભ ગ્રહોની યુતિ બનતી હોય કે એ શુભ ગ્રહો પૈકી કોઈની દૃષ્ટિ પડતી હોય તો મંગળદોષ રહેતો નથી. લાગે છે કે મોટાભાગનું મેદાન સાફ થઈ ગયું! હજી બીજો એક અપવાદ, કુંડળીના છ. આઠ કે બારમા (ખાડાના સ્થાન)નો માલિક થઈને બીજા ખાડાના સ્થાનમાં પડેલો હોય તો એ વિપરીત રાજયોગ કરતો હોવાથી દોષભંગ થાય છે. મિથુન અને કન્યા રાશિ તથા વૃષભ અને તુલા રાશિ મંગળના શત્રુ એવા બુધ અને શુક્રની રાશિ  છે. શત્રુના ઘરમાં કેદ પડેલો મંગળ કલેડામાંના ચણાની જેમ કૂદી કૂદીને ક્યાં જવાનો?એ મંગળ દોષકારક નથી. કુંભ રાશિ પણ શત્રુ શનિની રાશિ છે. મંગળ અસ્તનો હોય, વક્રી, નીચ કે સ્તંભી હોય કે નિર્બળ હોય તો પણ મંગળદોષ બનતો નથી.. જેઓ મૃગશીર્ષ, ચિત્રા, ધનિષ્ઠા, તેમજ અશ્વિની, મઘા અને મૂળ નક્ષત્રમાં જન્મેલા હોય તેમને મંગળદોષ લાગતો નથી. મંગળ ઉપદ્રવી ગ્રહ ગણાતો હોવા છતાં એના ઉપદ્રવો કરવાના લગભગ બધા જ છિંડા બંધ થઈ ગયા છે. સાર્થ જોડણીકોશમાં નિયમ કરતા અપવાદો ઘણા છે એમ કહેવાય તેના જેવી વાત થઈ. તેમ છતાં હજી કંઈ બાકી રહી જતું હોય તો મંગળના ઉપદ્રવની મર્યાદા માત્ર અઠ્ઠાવીસ વરસ સુધીની જ છે. હાલમાં યુવક યુવતિઓના લગ્ન આમેય મોડા જ થાય છે. એ અવધિ પછી મંગળ શાંત થઈ જાય છે. આટલું જાણ્યા પછી તો નિર્ભયતા આવવી જોઈએ.

હવે ખરેખર લાગે છે ને કે મંગળ કોઈનું અમંગળ કરી શકતો નથી. ખોટ્ટેખોટ્ટા લોકોને ડરાવી મારવાનો શો અર્થ? ઊલટું, મંગળ ચંદ્ર સાથે રહીને લક્ષ્મીયોગ બનાવે, ગુરુ સાથે બેસીને ગુરુ માંગલ્ય યોગ બનાવે, યોગકારક થઈને શુભ ફળ આપે, રૂચકયોગ કરીને પ્રભાવી વ્યક્તિત્વ આપે, મંગળને સેનાપતિ માનવામાં આવ્યો છે, તે તો રક્ષણ કરે, ત્વરિત નિર્ણયશક્તિ આપે  આ બધા ફાયદાઓ જોતાં મંગળ આપણો દોસ્ત છે, કલ્યાણકારી છે આપણે એનાથી ડરવાનું કોઈ કામ નથી, ડરે આપણા દુશ્મન!!

                                            ****

દૄષ્ટિકોણ-૧૨ (પરભુભાઈ મિસ્ત્રી)-ભક્તિ અને કર્મકાંડ

ભક્તિ અને કર્મકાંડ

ભક્તિ કરવી એટલે શું? રોજ વહેલી સવારે નાહી ધોઈને ઘરના દેવસ્થાનમાં દીવો અગરબત્તી કરવા. મૂર્તિ કે છબીને સ્વચ્છ કરીને તેના પર કંકુ તિલક કરીને ફૂલો ચડાવવા. સ્તુતિ આરતી કરીને પ્રસાદ ધરાવવો. માળા કરવી કે ધ્યાન ધરવું. તે સિવાય પ્રસંગોપાત મંદિરે જઈ મૂર્તિના દર્શન કરવા, ફૂલનો હાર અને નાળિયેર ચડાવવા. બે હાથ જોડીને અથવા દંડવત પ્રણામ કરવા. દીવાની આશકા લેવાની. પ્રસાદ આરોગીને પાવન થવાનું. એ સિવાય બાધા, માનતા માટે ભગવાન કે માતાજી પાસે મનવાંછિત ફળપ્રાપ્તિની યાચના કરવી અને તે પૂરી થાય ત્યારે સંકલ્પ મુજબ નજરાણું ધરવાનું. ભગવાનને નજરાણાની જરૂર નથી, પણ શુભ મનોરથો સાકાર થયા હોય તે નિમિત્તે જરૂરતમંદોને સહાય કરવી એ સામાજિક ધર્મ છે. સુખી ભજે છે સુખો ટકાવવા અને દુ:ખી ભજે છે દુ:ખો હટાવવા! ગીતાસૂત્ર મુજબ માણસ શ્રદ્ધાનો બનેલો છે. શ્રદ્ધાથી જ માણસ ટકી રહેવાનું બળ પ્રાપ્ત કરે છે. શ્રદ્ધાના ત્રણ પ્રકાર ગીતા બતાવે છે. ઈષ્ટદેવ સમક્ષ એ પોતાના મનોરથો વ્યક્ત કરે છે અને એ પૂરા કરવા માટે દેવની કૃપા માંગે છે. મનુષ્ય યત્ન, ઈશ્વરકૃપા.- એ સૂત્રમાં ઘણો અર્થ છુપાયેલો છે. માણસે કર્મ તો સતત કરતા જ રહેવું પડે. કેવળ સંકલ્પો કરીને ઈશ્વરને ભરોસે બેસવાથી કંઈ ન વળે. વિવેકબુદ્ધિથી થતા સતત પુરુષાર્થ સાથે જ્યારે ઈશ્વરની કૃપા ભળે છે ત્યારે કાર્યને સફળતા પ્રાપ્ત થાય છે. સુખ-દુ:ખના ઝંઝાવાતો વચ્ચે માણસ ટકવો જોઈએ, માણસની સ્વસ્થતા જળવાઈ રહેવી જોઈએ, એનો આત્મવિશ્વાસ બની રહેવો જોઈએ; ઈષ્ટદેવ એમાં મદદરૂપ થાય છે.

જૂના લોકોનો આગ્રહ છે કે અમુક જ ફૂલ અમુક દેવને ચડાવી શકાય. આધુનિક યુવાન પૂછે છે કે ફૂલ આખરે ફૂલ છે. ભગવાને જ પેદા કરેલા છે તો તેને અમુક ફૂલ જ પ્રિય અને બીજા અપ્રિય એવું ન હોવું જોઈએ. જૂની પેઢી ઘીનો દીવો કરવાનો આગ્રહ રાખે છે; નવી પેઢી પૂછે છે કે ઘી જ શું કામ? તેલનો કે દિવેલનો દીવો કેમ ન ચાલે? કેરોસીનનો દીવો પણ ચલાવી લેવો જોઈએ. અજવાળું થવા સાથે સંબંધ છે. અન્ય ધર્મી લોકો તો મીણબત્તીથી જ ચલાવે છે ને? આપણે મોઘું ઘી શા માટે બાળવું જોઈએ? અને દીવો તો એક પ્રતીક છે; દિલમાં દીવો કરવાની વાત છે. અજ્ઞાનનું અંધારું દૂર કરવાની વાત છે. સ્થૂળ દીવો સળગાવવાની વાત પડતી મૂકીને જ્ઞાનદીપક પ્રગટાવવો જોઈએ સ્કૂલમાં પ્રાર્થના ગવાતી કે ‘જ્ઞાનદીપક પ્રગટાવો પ્રભુજી, જ્ઞાનદીપક પ્રગટાવો. અજ્ઞ શિશુની બુદ્ધિ ઉજાળો, તન ને મનના પાપો બાળો. ચિત્ત ચેતન ચમકાવો પ્રભુજી, ચિત્ત ચેતન ચમકાવો.‘ બાહ્ય દીવાની કોઈ વાત જ નથી. અને આજે તો વીજળી આવી ગઈ છે. બલ્બ કે ટ્યૂબ લાઈટના પ્રકાશ વચ્ચે બીજા ટમટમિયાની શી જરૂર?

એક સત્સંગ સભામાં પ્રવચનકારને કોઈ ભાવિકે પ્રશ્ન કર્યો કે ભગવાનની પૂજામાં કયું ફૂલ ઉપયોગમાં લેવું જોઈએ? પ્રવચનકારે ગીતાનો હવાલો આપતાં જણાવ્યું કે પત્રમ્ પુષ્પમ્ ફલમ્ તોયમ્ યો મે ભક્ત્યા પ્રયચ્છતિ- જે કોઈ વ્યક્તિ શ્રદ્ધાપૂર્વક પાંદડું, ફૂલ, ફળ અને પાણી મને ચડાવે છે તે હું પ્રેમથી સ્વીકારું છું. પરંતુ, જ્યારે ગીતાની વાત થતી હોય ત્યારે એ સ્થૂળ પાંદડા, ફૂલ ફળ કે જળની વાત નથી ચાલતી. ગીતા કોડવર્ડમાં વાત કરે છે. પંદરમા અધ્યાયનો પહેલો શ્લોક વર્ણવે છે કે ઊર્ધ્વમૂલમ્ અધ: શાખામ્ અશ્વત્થમ્ પ્રાહુ: અવ્યયમ્ છન્દાંસિ યસ્ય પર્ણાનિ ય: તમ્ વેદ: સ: વેદવિત્- અહીં વેદના છંદોને પાંદડા કહેવામાં આવ્યા છે. પુષ્પમ્ એટલે જીવનપુષ્પ, ફલમ્ એટલે કર્મફળ અને તોયમ્ એટલે જીવનની વાત કહેવામાં આવી છે. ભગવાને સર્જેલાં પાંદડાં, ફૂલ, ફળ કે જળ આપણે ભગવાનને ચડાવીએ તેમાં શી વિશેષતા છે? એમાં આપણું પ્રદાન કેટલું? મોઘાં દુર્લભ ફૂલો અને ફળો ચડાવવાથી જ ભગવાન પ્રસન્ન થતા હોય તો રાજા મહારાજાઓ અને શ્રીમંતો જ વધારે પૂણ્યશાળી બની શકે, સામાન્ય શ્રમિકોનો તો પૂણ્ય કમાવામાં પત્તો જ ન ખાય! ભગવાનના દરબારમાં આવું હોઈ શકે ખરું?

સુગંધી ધૂપ, અગરબત્તીને કારણે બનતું વાતાવરણ ચિત્ત એકાગ્ર કરવામાં મદદરૂપ થાય છે. જો ધ્યાનમાં બેસવાનો સમય જ ન હોય તો મોંઘી ધૂપસળી સળગાવવાનો અર્થ ફળીભૂત થતો નથી. પૂજાની સામગ્રીમાં વપરાતા તમામ પદાર્થો પ્રતીકાત્મક છે. તુલસી પવિત્ર છે, આરોગ્યપ્રદ છે અને તુલસીને  વિષ્ણુપ્રિયા કહેવામાં આવી છે; એને માટેની વાર્તાને બાજુ પર રાખીએ તોયે ભગવાનને ધરાવાતા પ્રસાદ પર તુલસીપત્રો મૂકવામાં આવે છે. પહેલાં જે સામગ્રી કહેવાતી હતી તે તુલસીપત્ર મૂકવાથી પ્રસાદનો દરજ્જો પ્રાપ્ત કરે છે. શિંગદાણા કે કોપરું કે શીરો પદાર્થ મટીને પ્રસાદ બની જાય છે કારણ કે એ હવે ભગવાનને અર્પણ થયા. શિવાલયમાં બેસાડેલા નંદીને ફૂલો ચડે છે તેમાં નવાઈ પામવા જેવું નથી. નંદી એ પણ બીજા સાંઢની માફક સાંઢ જ છે, પણ એનું મુખ શિવજી તરફ છે એટલે એ પૂજ્ય છે. વ્યવહારમાં બુદ્ધિના બળદિયા જેવું જીવન જીવી રહેલા માણસો પણ જો શિવજી તરફ મોં કરીને જીવે તો તેઓ વંદનીય બને છે. શિવનો અર્થ થાય કલ્યાણ. જેઓ ભગવાનને સાક્ષી રાખીને, ભગવાનને પ્રિય થવા સારુ લોકકલ્યાણના કામો કરે છે તે વ્યક્તિનો સામાજિક દરજ્જો ગમે તે હોય પણ નંદીની માફક તે વંદનીય જ છે.

પાણી ભરેલા નાળિયેરનું ઘણું મહત્ત્વ છે. નાળિયેરને શ્રીફળ કહેવામાં આવે છે. પહેલાં શિરકમળથી પૂજા થતી હતી. પશુઓના બલિદાન ચડાવાતા હતા. સાંસ્કૃતિક વિકાસ થતો ગયો અને નાળિયેર હોમવાની કે નાળિયેર ચડાવવાની પ્રથા શરૂ થઈ. નાળિયેર એ માથાનું પ્રતીક છે. એમાં બે આંખ અને મોંનો આકાર હોવાની કલ્પના છે. ભગવાનને નાળિયેર અર્પણ કરવું એટલે માથું અર્પણ કરવું. બુદ્ધિ અર્પણ કરવી. પાણી ભરેલું નાળિયેર એટલે સર્જનાત્મક બુદ્ધિ. માણસના વિચારો ઈશ્વરાધિષ્ઠિત થવા જોઈએ. શિવજીને બીલીપત્રો ચડે છે. બીલીપત્રો ચડાવવાથી શિવજી પ્રસન્ન થાય છે. સ્થૂળ બીલીપત્રો ઉપરાંત તત્વજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ ત્રણ પાંદડાંવાળું બીલીપત્ર જીવનની ત્રણ અવસ્થા દર્શાવે છે. બાળપણ, યુવાવસ્થા અને વૃદ્ધાવસ્થા. એ ત્રણે પાંદડા શિવજીને અર્પણ થવાં જોઈએ. બીલીપત્ર ખંડિત હોય તે ન ચાલે. પાંદડાં, ફૂલો અને ફળો સ્વચ્છ અને તાજાં હોવાં જોઈએ, વાસી નહિ. ભક્તિ એ જીવનથી થાકેલા, હારેલા ઘરડાં લોકોને બદલે જીવનરસથી ઉભરાતા યુવાનોનો માર્ગ છે. ભક્તિ કરવી એટલે ઈષ્ટદેવ પ્રસન્ન થાય એવાં સત્કર્મો કરવાં તે. ભક્તિમાર્ગનું સૂત્ર છે કે શિવો ભૂત્વા શિવમ્ યજેત્- જાતે શિવરૂપ થઈને શિવનું યજન કર. શિવરૂપ થવું એટલે ફળની અપેક્ષા રાખ્યા વિના લોકકલ્યાણના કર્મોમાં મગ્ન રહેવું.

આપણે ત્યાં વિવાહ પ્રસંગે વરજોડાના યુગલને વિષ્ણુ અને લક્ષ્મીની પદવી આપવામાં આવી છે. લગ્નની ચોરીમાં બેઠેલો યુવક એ વિષ્ણુ છે એમ સમજીને શ્વસુર પણ એને વંદન કરે છે. વિષ્ણુ એટલે પાલનહાર. એ યુવકે કન્યાના યોગક્ષેમની તમામ જવાબદારી પોતાને શિરે લીધી હોવાથી એ વિષ્ણુની ભૂમિકામાં છે. કન્યા એ ગૃહલક્ષ્મી બનીને સાસરે આવે છે. જે કુટુંબ સાથે એનો સંબંધ બંધાયો તે કુટુંબની એ સંસ્કાર લક્ષ્મી છે. ઘરની ઈજ્જત એના હાથોમાં છે. ગૃહિણી ગૃહમ્ ઉચ્યતે. ગૃહિણી વિનાનું ઘર સૂનું લાગે છે. જે યુવક કમાતો નથી, પગભર નથી અને બાપના પૈસે પરણે છે તે પોતે જ બીજા પર આધારિત હોય તો આવનાર કન્યાની જવાબદારી શી રીતે લઈ શકે? વિષ્ણુ બનવા માટે એટલે કે પરણવા માટે યુવક નોકરી ધંધો કરીને કમાણી કરતો હોવો જોઈએ. લગ્નની વિધિ આજે લુખ્ખો કર્મકાંડ બની ગયો છે; વાસ્તવમાં એ ગૃહસ્થ જીવનની દિક્ષા છે.

કંઠી અને જનોઈ ધારણ કરવી એ બહુ જવાબદારીનું કામ છે. કંઠી એ જનોઈનો વિકલ્પ છે. કાળક્રમે જેમની જનોઈ છૂટી ગઈ તેમને કંઠી પહેરાવીને જનોઈધારકનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. તુલસીની કંઠી પહેરી ત્યારથી એ જીવન ભગવાનને અર્પણ થઈ ગયું. એનું જીવન હવે પ્રસાદરૂપ થઈ ગયું. એની વ્યક્તિ તરીકેની સ્વતંત્રતા સમાપ્ત થઈ ગઈ. અંગત લાલસા, લોભ, મોહ કે સ્વાર્થ ત્યજીને ઈશ્વરીય વિચારો મુજબનું સાત્વિક, સંયમી અને પરોપકારી જીવન જીવવાના શપથ એટલે કંઠી. ગમે તે ખવાય નહિ, ગમે તેમ બોલાય નહિ, ગમે તેમ વર્તાય નહિ. કંઠી એ સ્વેચ્છાએ સ્વીકારેલો સંયમ છે. કંઠી એ ભગવાનના નામનું મંગળસૂત્ર છે. પતિવ્રતાનું પ્રમાણ છે. ઈષ્ટદેવ સિવાય અન્યનો વિચાર સુદ્ધાં ન થઈ શકે. અન્યાશ્રય દોષ લાગે. ધણી રાખે તેમ રહેવાનું. કોઈ વિશેષ અપેક્ષા નહિ. ધણી સંતુષ્ટ રહેવો જોઈએ. ઈશ્વરકે સિવા કહીં ઓર ધ્યાન ગયા તો ભટક જાઓગે!

જનોઈ ધારણ કરવાનો પ્રસંગ આજે એક અર્થહીન પ્રણાલિકા અને સામાજિક વહેવાર બની ગયો છે. જનોઈ ધારક અને જનોઈ વગરના માણસોના જીવનવ્યવહાર વચ્ચે કોઈ તફાવત રહ્યો નથી. ઘણા બુદ્ધિમાનો ગર્વથી કહેતા ફરે છે કે અમે જનોઈ છોડી દીધી છે. હકીકતમાં જનોઈ ધારણ કરનારે દ્વિજત્વ પ્રાપ્ત કરવાનું છે. દ્વિજ એટલે બીજો જન્મ. જનોઈ વગરના સ્વાર્થ માટે જીવે જ્યારે દ્વિજ સમષ્ટિ માટે જીવે. આ સંકલ્પબદ્ધ જીવનને એક અનોખી સુવાસ છે.

દૄષ્ટિકોણ-૧૧ (પરભુભાઈ મિસ્ત્રી)-પરમાનંદ માધવમ્

પરમાનંદ માધવમ્

રોજ ચાલવા જતી વખતે મારા હાથમાં મોબાઈલ હોય છે. મોબાઈલમાં સેવ કરી રાખેલ શ્રીનાથજી સત્સંગના ગીતો અને સ્વાધ્યાય પરિવારના ભાવગીતો સાંભળવાનું મને ગમે છે. કૌમુદી મુનશીના કંઠે ગવાયેલું પ્રચલિત ભજન ‘ હરિ તારા છે હજાર નામ, કયા નામે લખવી કંકોતરી‘ વારંવાર સંભળાયા કરે છે. આમ તો આ ભજન સાંભળી સાંભળીને લોકોના કાન થાકી ગયા હશે અને ગવાઈ ગવાઈને શબ્દો ચૂંથાઈ ગયા હશે, પણ કૌમુદીના કંઠમાં વારંવાર સાંભળ્યા પછી પણ એને રિપ્લેસ કરવાનું મન થતું નથી. ગીત વાગતું રહે છે, પગ ચાલતા રહે છે અને સાથે સાથે વિચારયાત્રા પણ ચાલતી રહે છે. મન ક્યારેક એક શબ્દ પકડી લે છે અને વિચાર પ્રક્રિયા એ શબ્દની આસપાસ રાસ લેતી રહે છે. શા માટે હજાર જ નામનો ઉલ્લેખ કર્યો હશે? હરિને તો ગમે તે નામે બોલાવી શકાય! હરિને હજાર નામમાં સીમિત રાખવાનો શો અર્થ? હરિને તો લાખો. કરોડો કે એથીય વધુ નામો આપી શકાય. શું વિષ્ણુસહસ્રનામ સ્તોત્રને ધ્યાનમાં રાખીને ભાણા નાથે આ ભજનની રચના કરી હશે?

વિષ્ણુસહસ્રનામ યાદ કરતાંની સાથે આધ્યાત્મિક ચિંતક કાંતિલાલ કાલાણી યાદ આવે. એક સમયે ગુજરાતમિત્રમાં એમની કોલમ નિયમિત છપાતી હતી. એમના લેખો વાંચીને ઘણાંને સમાધાન મળતું. આ કાંતિલાલ કાલાણી અને મકરંદ દવે લિખિત ‘વિષ્ણુસહસ્રનામ- આંતરપ્રવેશ‘ નામનું એક પુસ્તક પ્રસિધ્ધ થયેલું છે. એમાં એકેએક નામનો અર્થ વિસ્તૃત રીતે સમજાવ્યો છે. ડો ગુણવંત શાહે આ પુસ્તક વાંચવાનો નાસ્તિકોને પણ અનુરોધ કર્યો હતો. નાસ્તિકો તો ઠીક, પણ આસ્તિકો પૈકી પણ કેટલાયે આ ગ્રંથ વાંચ્યો હશે એ કહેવું મુશ્કેલ છે. નિયમિત પારાયણ કરનારા ભાવિકો એકવાર આ નામોનો અર્થ સમજી લે તો એ પારાયણ વધારે સાર્થક લેખાય.

ઈશ્વર નિર્ગુણ નિરાકાર છે કે સગુણ સાકાર છે એ ચર્ચાનો કે વિવાદનો વિષય નથી. એ નિર્ગુણ પણ છે અને સગુણ પણ છે. નિરાકાર છે તેમ સાકાર છે. આકાર માટેય કોઈ આગ્રહ નથી, જડતા નથી.. જેને જે સ્વરૂપ ગમે તે રૂપે તે ભજે અને રૂપ આવે એટલે નામ પણ આવે; ‘નમસ્ત્વન્તાય સહસ્રમૂર્તયે સહસ્રપાદાક્ષિશરોરુબાહવે….ભગવાનને અનંત માથા, અનંત ચરણો અને અનંત બાહુઓ છે. અનેક રૂપો અને અનેક નામો છે; જેને જે રૂપ અને નામ પસંદ આવે તેનું સ્મરણ કરી શકે.

આ વિષ્ણુસહસ્રનામ સ્તોત્ર મહાભારતના શાંતિપર્વમાં આવેલું છે. રણાંગણમાં પરાસ્ત થયેલા ભીષ્મદાદા બાણશૈયા પર સૂતા સૂતા સૂર્યના ઉત્તરાયન થવાની રાહ જોઈ રહ્યા છે. યુધિષ્ઠિર શ્રીકૃષ્ણને મળવા જાય છે ત્યારે કૃષ્ણ ધ્યાનાવસ્થામાં હોય છે. યુધિષ્ઠિરને નવાઈ લાગે છે એટલે પૂછે છે કે આપ કોનું ધ્યાન ધરો છો? કૃષ્ણે કહ્યું કે હું ધર્મજ્ઞાતા ગંગાપુત્ર ભીષ્મનું ધ્યાન ધરતો હતો. ભીષ્મદાદા જ્ઞાનનો સ્રૂરજ હતા. એ સૂર્ય હવે અસ્તાચળે જઈ રહ્યો હતો. એમના દેહવિલય થાય તે પહેલાં એમના જ્ઞાનનો લાભ લેવા માટે ધર્મરાજ યુધિષ્ઠરને તેઓ તૈયાર કરે છે. યુધિષ્ઠર ભીષ્મદાદા પાસે જાય છે. નતમસ્તકે તેમને પ્રણામ કરે છે અને પછી પિતામહ જોડે એમનો સંવાદ થાય છે. યુધિષ્ઠિરની નમ્રતાથી પ્રસન્ન થયેલા પિતામહ અંતરના ઉમળકાથી બધા રહસ્યો છતા કરે છે. જેનો સંચય શાંતિપર્વમા થયો છે. આ દિવ્ય સંવાદ પર વિદ્વાનોના પ્રવચનો થાય તો એ અમૂલ્ય વિચાર ખજાનાનો લાભ આપણને પ્રાપ્ત થાય. પૂ. પાંડુરંગ શાસ્ત્રીજીના પ્રવચનોમાં થોડુંક આચમન કરવાનો અવસર કેટલાક લોકોને મળ્યો હતો.

ગઈ પેઢી સુધી આપણે ત્યાં ચોમાસામાં મહાભારત વાંચવાની પ્રથા હતી. મોક્ષમાર્ગ સંપ્રદાયના સ્થાપક વલ્લભરામ સૂરજરામ વ્યાસજી રચિત રાગ રાગિણીમાં ગવાતું મહાભારત અતિ લોકપ્રિય હતું. ‘વૈશમપાયે એણી પેર બોલ્યા સુણ જનમેજય રાય, વિસ્તારી તુજને સંભળાવું આદ્ય પર્વ મહિમાય…. ‘ આવી ચોપાઈ બચપણમાં સાંભળેલી તે આજના વૃદ્ધોને આજે પણ યાદ હશે. આ મહાભારત અતિ રોચક શૈલીમાં લખાયેલું હોવાથી લોકભોગ્ય અને લોકપ્રિય બન્યું હતું. એક હજાર બત્રીસ પાનાના આ ગ્રંથમાં અઢારે પર્વનો સાર આવરી લેવાયો હતો. જો કે, શાંતિપર્વ માટે એ ગ્રંથમાં માત્ર વીસ જ પાના ફાળવવામાં આવ્યા છે. સસ્તું સાહિત્ય વર્ધક કાર્યાલયે શાંતિપર્વ માટે નવસો સાડત્રીસ પાનાનો ગ્રંથ પ્રગટ કરેલો છે તે જિજ્ઞાસુઓ માટે વધારે ઉપયોગી છે. વિચાર કરીએ કે એક એક પર્વ માટે આશરે હજાર પાનાની જરૂર પડે તો આખા મહાભારતના અઢારે અઢાર પર્વો માટે કેટલા પાના જોઈએ? પ્રસિદ્ધ ચિંતક ડૉ. ગુણવંત શાહે રામાયણ અને મહાભારતને વિશ્વવિદ્યાલયની ઉપમા આપી તે એકદમ સાર્થક છે.

ભાવિકજનો વિષ્ણુસહસ્રનામનું પારાયણ કરતા આવ્યા છે તેની પાછળ બહુ ઓછા લોકોનો આશય જ્ઞાનપ્રાપ્તિનો છે. સુગરકોટેડ દવાની જેમ આપણા પુરાણકારોએ દરેક મૂલ્યવાન ગ્રંથો કે સ્તોત્ર તરફ લોકોને ખેંચવા માટે તેની ફળશ્રૂતિ લખી છે. લાલો લાભ વગર લોટે નહિ- એવી આપણી માનસિકતાનો તેમને ચોક્કસ ખ્યાલ હોવો જોઈએ. ‘આ ગ્રંથને જે ગાય, શીખે કે સાંભળે, તેને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ થશે, સઘળા મનોરથો સાકાર થશે, પુત્રપ્રાપ્તિ થશે, વિજયી થશે, ધન વૈભવ પ્રાપ્ત થશે‘ એવી લાલચથી પ્રેરાઈને ભાવિકો વિવિધ વ્રતો, કથા-પારાયણો વગેરે કરતા રહેલા છે. ભગવદ ગીતા તો ફળની આશા છોડીને કર્તવ્ય કર્મો કરવાનું કહે છે, પણ આપણા લોકોની સીધી નજર ફળપ્રાપ્તિ પર જ હોય છે. તેમણે લખ્યું કે ગ્રંથ વાંચશે પણ માહાત્મ્યનો પાઠ નહિ કરશે તેની બધી મહેનત વ્યર્થ જશે! બસ, થઈ રહ્યું. બહાનું મળી ગયું! ખરું જોતાં આ ગ્રંથો કે સ્તોત્રોના ચિંતનમાં ડૂબકી માર્યા પછી એ તમામ ફળશ્રૂતિ સાવ ક્ષુલ્લક લાગે છે. તથાકથિત ફળશ્રૂતિને લાત મારવાનું મન થાય એવી મૂલ્યવાન ચીજ પ્રાપ્ત થાય છે.

‘હરિના હજાર નામ‘ની ચર્ચા આપણી વિચારયાત્રાને ક્યાંથી ક્યાં સુધી લઈ ગઈ! વિષ્ણુસહસ્રનામ  સ્તોત્રમાં એક શ્લોક આવે છે, ‘ અજો મહાર્હ: સ્વાભાવ્યો જિતામિત્ર: પ્રમોદન: । આનન્દો નન્દનો નન્દ: સત્યધર્મા ત્રિવિક્રમ: ।।‘ વિષ્ણુનું એક નામ ‘આનંદ‘ છે. આપણે ભગવાનને પ્રાર્થના કરતા રહેલા છીએ કે “પ્રભુ, આનંદરૂપે આપ મારા ઘર વિષે વસજો‘ માણસ આનંદિત હોય, એનો પરિવાર આનંદિત હોય તો ભગવાનને શોધવા અન્યત્ર જવાનું કોઈ કામ નથી. જ્યાં આનંદ છે ત્યાં ભગવાનના અસ્તિત્વનો, એની કરુણાનો પ્રેમાળ સ્પર્શ અનુભવવા મળે છે. આનંદ અને સુખ બંનેના અર્થ જુદા છે. સુખ હંમેશાં ઇન્દ્રિયજન્ય છે. વિષયો અને ઇન્દ્રિયોના સંયોગથી સુખ પેદા થાય છે. જ્યારે આનંદ શબ્દ વિષયોનો ઓશિયાળો નથી. વિષયોના અભાવ હોવા છતાં આત્મા જે પરમ સુખ અનુભવે છે તેને કહેવાય આનંદ.

અહીં ‘આનંદ‘ શબ્દ પર આવીને મગજની પિન અટકી જાય છે કારણ કે, એ શબ્દ જોડે વિદ્યાર્થી અવસ્થાની એક અવિસ્મરણીય ઘટના સંકળાયેલી છે. નવમા ધોરણમાં એક નવો વિષય શીખવાનો આવતો હતો એ વિષયનું નામ છે સંસ્કૃત! દેવોની ભાષા શીખવાનો રોમાંચ હતો. નવો વિષય અને નવા શિક્ષક! ‘મૂકં કરોતિ વાચાલમ્ પંગુમ્ લંઘયતે ગિરિમ્. દેવકી પરમાનન્દં કૃષ્ણં વન્દે જગત્ગુરુમ્..- શ્લોકનો અનુવાદ તો સાહેબે અમને સમજાવ્યો, પણ સાહેબ ભારે ઉત્સાહી! સાહેબની ઉંમર હશે પચ્ચીસેક વરસની. વિદ્યાર્થીઓમાં જિજ્ઞાસા જગાડવાના ઉદ્દેશથી એમણે માહિતી આપતાં કહ્યું કે ‘અહીં ‘પરમ્‘ અને ‘આનન્દમ્‘ શબ્દની સંધિ થયેલી છે. બીજો કોઈ શબ્દ ન મૂકતાં ‘આનન્દ‘ શબ્દ જ કેમ મૂક્યો તેની પાછળ વિશેષ અર્થ રહેલો છે.‘ આખો વર્ગ સ્તબ્ધ થઈ ગયો! ‘આનંદ‘ શબ્દમાં એવું કયું રહસ્ય ભર્યું હશે કે એને ખાસ અને સહેતૂક પસંદ કરાયો? સૌ વિદ્યાર્થીઓના ચહેરા પર એકી સાથે પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન ઉપસી આવ્યા. તમામના આંખ અને કાન સાહેબ તરફ મંડાયા. રહસ્યોદ્ઘાટન કરતાં સાહેબે જણાવ્યું કે ‘આનંદ‘ શબ્દનો કોઈ વિરોધી શબ્દ નથી. આખો વર્ગ અવાક રહી ગયો. શું વાત છે? આ સંસારમાં ભગવાને દ્વન્દ્વો સર્જ્યા છે. દરેક શબ્દના જેમ પર્યાય હોય તેમ વિરોધી શબ્દો પણ હોય જ; એવી અમારી માન્યતા વચ્ચે સાહેબે નવી વાત રજુ કરી એ વાતે અમારી મર્યાદિત બુદ્ધિમાં વમળો સર્જ્યા. એક વિચારબીજ ઊગી નીકળ્યું કે, ‘આનંદ‘ કદી અજાતશત્રુ હોઈ શકે જ નહિ! પિરિયડ તો પૂરો થયો પણ ચિત્ત અસ્વસ્થ ! આવું તો કદી હોય? અમારું મિત્રમંડળ ‘આનંદ‘ શબ્દનો વિરોધી શબ્દ શોધવા કામે લાગી ગયું. જે મળે તેને પૂછીએ, જુદા જુદા ચોપડા ફંફોસીએ! એક મોટી ચેલેન્જ હતી અમારી સામે.

બીજો પિરિયડ આવ્યો અને બીજો પાઠ ચાલુ થયો, પણ બાળકોનો સળવળાટ જોઈને સાહેબે પૂછ્યું, કંઈ તકલીફ છે? એક છોકરાએ ઊભા થઈને કહ્યું સાહેબ, તમે કહેલું કે ‘આનંદ‘ શબ્દનો વિરોધી કોઈ શબ્દ નથી, પણ ‘દુ:ખ‘ એ આનંદનો વિરોધી શબ્દ છે! સાહેબે તરત પૂછ્યું કે તો પછી સુખનો વિરોધી શબ્દ કયો? અમે સલવાઈ ગયા.અમારું બાણ ખાલી ગયું! ત્રીજી વખતના પિરિયડમાં અમારા પૈકીના એકે ઊભા થઈને જણાવ્યું કે સાહેબ. ‘શોક‘ એ આનંદનો વિરોધી છે! સાહેબે એટલી જ ત્વરાથી સામો પ્રશ્ન પૂછ્યો કે તો પછી હર્ષનો વિરોધી શબ્દ કયો? અમે થોડાક હતાશ થયા,પણ હાર માની નહિ અને આનંદના વિરોધી તરીકે ઉદ્વેગ, ખેદ જેવા શબ્દો રજુ કર્યા. છેવટે, સાહેબે આખા વર્ગને બે હાથ જોડીને કહ્યું કે, હું તમને સૌને નમસ્કાર કરું છું. મને જે મહાપુરુષે આ વાત કરેલી તેમની જોડે મેં તમારા જેટલી માથાકૂટ નહોતી કરી! પ્રકરણ ત્યાં જ પૂરું થઈ ગયું એમ તો ન કહેવાય, પણ તત્કાલ દબાઈ ગયું. એ દબાઈ ગયેલા મુદ્દાએ માથું ઊંચક્યું જ્યારે અમારા સંતાનો સ્કૂલમાં ભણવા ગયા અને ટિચરે કહ્યું કે આનંદનો વિરોધી શબ્દ ‘દુ:ખ‘ થાય! અલબત્ત, ચક્ર રિવર્સ ગિયરમાં ચાલ્યું. જે દલીલ વર્ષો પહેલાં ટિચરે કરી હતી તે હવે વિદ્યાર્થીએ કરી.

શાંતિપર્વ, વિષ્ણુસહસ્રનામ સ્તોત્ર અને ‘પરમાનંદ માધવમ્‘ ની આ સત્ય કહાણી એકબીજા સાથે ગુંથાઈને મગજના ખૂણે સંતાઈ પડેલી તે ચાલતાં ચાલતાં,  ‘હરિ! તારાં નામ છે હજાર..‘ સાંભળતાં સાંભળતાં સળવળાટ કરતી બહાર નીકળી આવી. નિષ્ઠાવાન શિક્ષકો અને જિજ્ઞાસુ વિદ્યાર્થીઓનો તે જમાનો હતો. બાળમાનસમાં એવી જિદ હતી કે બુદ્ધિમાં ન ઉતરે તેવી વાત સ્વીકારવી નહિ અને હજાર ખણખોદ કરીને સ્વીકાર્યા પછી તેને જડબેસલાક મજબૂતીથી પકડી રાખવી. આનંદ એ ભગવાનનો પર્યાય છે અને સુખ શબ્દ કરતાં એનું સ્થાન ઘણું ઊંચું છે. આપણે સદૈવ આનંદમાં રહીએ અને ભગવાનનું સાંન્નિધ્ય માણતા રહીએ.

દૄષ્ટિકોણ-૧૦ (પરભુભાઈ મિસ્ત્રી)-ન જાને કિસ ભેષમેં નારાયણ મિલ જાય

ન જાને કિસ ભેષમેં નારાયણ મિલ જાય

વક્તા તરીકે પધારેલા મહેમાને શ્રોતાજનો સમક્ષ ભાવપૂર્ણ નજરે જોતાં, બંને હાથ જોડેલા રાખી, અંતર્મુખ થઈ માઈક પરથી રામચરિત માનસની એક ચોપાઈ લલકારી. ‘ સીયારામમય સબ જગ જાનિ, કરઉં પ્રનામ જોરિ જુગ પાની‘ થોડીક ક્ષણો નજર સ્થિર રાખ્યા પછી તેણે સભાને સંબોધન કર્યું, ‘આદરણીય વડીલો, મુરબ્બીઓ અને મિત્રો, મારા વક્તવ્યની શરુઆતમાં મેં જે ચોપાઈ રજૂ કરી તેનો ભાવાર્થ એ છે કે. આખું જગત સીતા રામમય છે એમ સમજીને હું આપ સૌને તથા આપના હૃદયમાં બીરાજમાન પરમાત્માને ભાવપૂર્વક પ્રણામ કરું છું.

અહીં ઉપસ્થિત આપ સૌ પૈકી ઘણા મહાનુભાવો જુદા જુદા ક્ષેત્રમાં ટોચના પદ શોભાવીને નિવૃત્ત થયેલા છો. સુદીર્ઘ સફળ કારકિર્દી એ આપનો ભૂતકાળ છે. આપે આપનું શ્રેષ્ઠત્વ સમાજને પ્રદાન કરેલું છે. આપ સૌના દર્શન કરીને હું કૃતાર્થ થયો છું. મારા આપને નમસ્કાર. નમ્રતાથી કબૂલ કરું છું કે મારામાં આપના જેટલી વિદ્વત્તા નથી, આપના જેટલો અનુભવ નથી કે જેથી આપ સૌની સમક્ષ કોઈ નવો વિચાર કહી શકું, હું કુશળ વકતા નથી કે આપનું મનોરંજન કરી શકું. આપ જેવા સમર્થોને કંઈક નવું આપવા નહિ, પણ આપનું માર્ગદર્શન મેળવવા અહીં ઉપસ્થિત થયો છું. મારા મનની કેટલીક મૂંઝવણો વ્યક્ત કરતા પહેલાં બે- ત્રણ દૃષ્ટાંતો રજૂ કરીશ. મને ખાત્રી છે કે એ દૃષ્ટાંતો આપને ખબર હોવા છતાં એનું અહીં પુનરાવર્તન આપને ખટકશે નહિ.

ઈન્ગ્લેન્ડની રાજધાની લંડનમાં, પ્રવાસ દરમિયાન એક સાંજે, મહારાજા જયસિંહજી સાદા કપડામાં. બૉન્ડ સ્ટ્રીટમાં લટાર મારવા નીકળ્યા. ત્યાં તેમણે રૉલ્સ રોયસ કંપનીનો ભવ્ય શો રૂમ જોયો. એટલે મોટરકારનો ભાવ જાણવા અંદર દાખલ થયા. શો રૂમના અંગ્રેજ મેનેજરે તેમને કંગાળ ભારતના સામાન્ય નાગરિક સમજીને પાછા કાઢ્યા. શો રૂમના સેલ્સ મેનેજરે પણ તેમનું ખૂબ અપમાન કર્યું. ‘ગેટ આઉટ‘ કરવાનું જ બાકી રાખ્યું. અપમાનિત મહારાજા ફરીથી હોટેલ પર આવ્યા અને રોલ્સ રોયસના તે જ શો રૂમ પર ફોન કરાવ્યો. સંદેશો મોકલાવ્યો કે અલવરના મહારાજા કેટલીક મોટરકાર ખરીદવા માંગે છે.

થોડીવાર પછી મહારાજા જ્યારે રજવાડી પોષાકમાં પોતાના દબદબા સાથે શો રૂમ પર પહોંચ્યા ત્યાં સુધીમાં એમના સ્વાગતમાં લાલ જાજમ બિછાવાઈ ચૂકી હતી. તે જ અંગ્રેજ મેનેજર અને સેલ્સમેન માથું નમાવીને તેમની સામે ઊભા હતા. મહારાજાએ એ સમયે શો રૂમમાં હાજર હતી તે તમામ છ કાર ખરીદીને કારની કીંમત સહિત ભારત પહોંચાડવાનો ખર્ચ પણ ચૂકવી દીધો.

ભારત પહોંચ્યા પછી મહારાજા જયસિંહજીએ છ કાર અલવરની નગરપાલિકાને આપી દીધી અને હુકમ કર્યો કે આ તમામ કારનો ઉપયોગ અલવર રાજ્યનો કચરો ઉઠાવવામાં કરવામાં આવે.

દુનિયાની નંબર વન ગણાતી સુપર ક્લાસ રોલ્સ એન્ડ રોયસ કારનો ઉપયોગ નગરપાલિકાની કચરાગાડી તરીકે થતો હોવાના સમાચાર વાયુવેગે સમસ્ત વિશ્વમાં ફેલાઈ ગયા. અને કંપનીની ઈજ્જત પર પાણી ફરી વળ્યું. યુરોપ અમેરિકામાં કોઈ અમીર વ્યક્તિ જો એમ કહે કે ‘મારી પાસે રોલ્સ રોયસ કાર છે,‘ તો સામેવાળો પૂછતો કે ‘કઈ કાર? જે કારનો ઉપયોગ ભારતમાં કચરાગાડી તરીકે થાય છે તે કાર?‘ કાર ખરીદનાર છોભીલો પડી જતો.

બદનામીના કારણે કારના વેચાણમાં ઘટાડો થવાથી કંપનીને અપાર નુકસાન થવા લાગ્યું. મહારાજા જયસિંહજીની ક્ષમા માંગતો ટેલિગ્રામ કંપનીએ મોકલ્યો અને વિનંતી કરી કે રોલ્સ રોયસ ગાડીનો કચરાગાડી તરીકે થતો ઉપયોગ બંધ કરાવે. માફીપત્ર સાથે બીજી છ કાર વિના મૂલ્યે આપવાની પણ ઓફર મૂકી.

મહારાજાને જ્યારે પાક્કો ભરોસો બેઠો કે હવે અંગ્રેજોની શાન ઠેકાણે આવી છે ત્યાર બાદ તે કાર દ્વારા કચરો ઉઠાવવાનો આદેશ પાછો ખેંચી લેવામાં આવ્યો.

દૃષ્ટાંત પૂરું થયા  પછી એક દીર્ઘ શ્વાસ લઈને વક્તાએ સભા તરફ નજર કરી. જેમને આ દૃષ્ટાંતની ખબર હતી તેમની આંખોમાં ચમક દેખાતી હતી. અંગ્રેજોની ગેરસમજ દૂર કરનાર મહારાજાની બુદ્ધિ પ્રત્યે માન પ્રગટ કરનારું સ્મિત તેમના હોઠો પર રમી રહ્યું હતું. આ કિસ્સો મને વોટ્સએપ પર વાંચવા મળેલો, આપે પણ વાંચ્યો હશે.

વક્તાએ શ્રોતાઓને પૂછ્યું, મહારાજાની અવગણના કરનારાઓમાં આપણે હોત તો મહારાજાના અસલ પરિચય થયા પછી આપણી મનોસ્થિતિ કેવી હોત? આવી ક્ષોભજનક પરિસ્થિતિમાં ફરીથી મૂકાવું ન પડે તે માટે આપણે શું વિચાર્યું હોત?…..

બીજો એક કિસ્સો આ જ શહેરના એક શ્રેષ્ઠી સાથે સંકળાયેલો છે અને અહીંના અખબારોમાં પ્રગટ થઈ ચૂકેલો હોવાથી સર્વવિદિત છે. અબજોપતિ ગોવિંદભાઈ ધોળકિયાના પુત્ર શ્રેયાંસને જિંદગીના પાઠ ભણવા એક મહિના માટે અજાણ્યા શહેરમાં, પોતાની સાચી ઓળખ છૂપાવીને સામાન્ય માણસની જેમ જીવવાની તાલીમ લેવા મોકલ્યો.

   બુટ ચંપલની દુકાનમાં કામ ન આપનાર અબ્દુલચાચા, હોટેલની ડોરમેટરી રૂમમાં રહેનાર અને ચોરીનો આરોપ મૂકીને પીટાઈ કરનારા સાથીદારો, એનસાઈક્લોપિડિયા અને સાયન્સ ફેક્ટની બુક વેચવા ઘરે ઘરે ફરનાર શ્રેયાંસને હડધૂત કરનારા બંગલાવાસીઓ, ચપરાશી તરીકે નોકરી આપનાર બુટિક માલિક- એ તમામને જ્યારે શ્રેયાંસની અસલી ઓળખ થઈ પછી એમને પોતાના માટે કોઈ અપરાધભાવ નહિ જાગ્યો હોય?

ત્રીજું એક ઐતિહાસિક દૃષ્ટાંત, વરસો પૂર્વે મેં પૂ. પાંડુરંગ શાસ્ત્રીજીના મુખેથી સાંભળેલું તે હું રજૂ કરવા માંગું છુ.

  બ્રિટનનો રાજા એક ખેડૂતનો વેષ લઈને મિલિટરીની છાવણી પાસેથી પસાર થતો હતો. તંબુની બહાર મિલિટરીનો કેપ્ટન ખુરસી નાખીને લાંબા પગ કરીને બેઠો હતો. ખેડૂતના વેષમાં આવેલા રાજાએ તેને પિટ્સબર્ગ જવાનો રસ્તો પૂછ્યો. કેપ્ટને તેને લાત મારીને પાડી નાખ્યો અને ત્યાંથી નીકળી જવાની તાકીદ કરી. ધૂળવાળું મોઢું અને કપડાં સાફ કરીને ખેડૂત ઊભો થયો. તેણે કેપ્ટનની સામે ઊભા રહીને પૂછ્યું સાહેબ. ‘તમે મોટા માણસ લાગો છો, તમે મને લાત મારી! સાહેબ તમે કોણ છો?‘

કેપ્ટનને મજાક સૂઝી, તેણે કહ્યું, ‘તું જ કહે ને હું કોણ હોઈશ?‘ ખેડૂતે કહ્યું, ‘વેષ જોઈને લાગે છે કે તમે મિલિટરીમાં છો‘. કેપ્ટન કહે કે ‘મિલિટરીમાં હું કયા હોદ્દા પર હોઈશ તે તું ઓળખી બતાવ.‘ ખેડૂત કહે ‘મારા જેવા સામાન્ય માણસને કેવી રીતે ખબર પડે? તમે જમાદાર છો?‘ કેપ્ટન કહે ‘તેના કરતાં ઉપર‘ ખેડૂત કહે, ‘તો તમે લેફ્ટેનન્ટ હશો‘. કેપ્ટન કહે, ‘તેનાથી ઉપર‘. ખેડૂત કહે ‘એટલે તમે કેપ્ટન છો?‘ કેપ્ટન કહે, ‘ઓળખ્યો ખરો. હા, હું કેપ્ટન છું.‘

ખેડૂતે ગળગળા થઈને, સલામ ભરીને માફી માંગીને કહ્યું કે ‘સાહેબ મારી ભૂલ થઈ ગઈ. તમારા જેવા કેપ્ટનને મેં પિટ્સબર્ગ જવાનો રસ્તો પૂછ્યો.‘

કેપ્ટને કહ્યું ઠીક છે, ‘અલ્યા પણ તું કોણ છે?‘ ખેડૂતે કહ્યું, ‘તમે જ કહોને!‘ કેપ્ટને પૂછ્યું, ‘તું સિવિલ છે કે મિલિટરીમાં?‘ ખેડૂત કહે, ‘મિલિટરીમાં.‘ કેપ્ટન કહે, ‘તો તું જમાદાર હોઈશ‘. ‘ના તેનાથી ઉપર.‘ કેપ્ટન કહે, ‘તો લેફ્ટેનન્ટ છે?‘ ખેડૂત કહે, ‘તેનાથી ઉપર.‘ કેપ્ટને પૂછ્યું, ‘તો કેપ્ટન છો?‘ ખેડૂતે કહ્યું, ‘એનાથી ઉપર.‘ કેપ્ટને પગ ટૂંકા કરી લીધા. સરખો ઊભો રહ્યો. ‘ તમે મેજર હતા?‘ ખેડૂત કહે, ‘તેના કરતાં ઉપર.‘ કેપ્ટન કહે, ‘તો શું તમે ફિલ્ડ માર્શલ છો?‘ ખેડૂત કહે, ‘તેના કરતાં ઉપર‘. કેપ્ટન કહે, ‘તો તો તમે ઈંગ્લેન્ડના બાદશાહ છો‘. ખેડૂત કહે,‘ હા ,હું ઈંગ્લેંડનો બાદશાહ છું.‘ કેપ્ટન ધ્રૂજી ઊઠ્યો એને પરસેવો થઈ ગયો. અતિ નમ્રતાથી કહ્યું, ‘મારાથી બહુ મોટી ભૂલ થઈ ગઈ. અમારા બાદશાહને કોઈ ગાળ આપે તો અમે તેનું માથું ઉડાવી દઈએ અને મેં તો તમને લાત મારી દીધી. આ પિસ્તોલ હાથમાં લો અને મારું માથું ઉડાવી દો. મને શૂટ કરો.‘

રાજાએ કહ્યું તારા જેવા સ્વદેશપ્રેમી, સ્વાભિમાની, શિસ્તપ્રેમી શૂરવીર કેપ્ટનને રોળી નાંખું એટલો હું મૂરખ નથી. પણ તને સજા અવશ્ય કરીશ.

સુજ્ઞ શ્રોતાજનો, રાજાએ કેપ્ટનને સજા કરતાં કહ્યું, ‘ હું તને જ્યારે સામાન્ય ખેડૂત લાગતો હતો ત્યારે તારું વર્તન કેવું હતું? ઉદ્ધત, તોછડાઈભરેલું અને અવિવેકી વર્તન હતું, પણ રાજા તરીકે ઓળખ્યા પછી કેવું બદલાઈ ગયું? તું નમ્ર, શિષ્ટ અને વિવેકી થઈ ગયો. હું તો એ જ છું. કપડાં પણ એ જ છે. તારી સમજમાં ફરક થયો અને તારું વર્તન બદલાઈ ગયું. હવે ચોવીસે કલાક ઈંગ્લેન્ડનો બાદશાહ મારી જોડે જ છે એવું સમજીને તારે વર્તવાનું. તને આ સજા છે.

 મિત્રો, વડીલો! રહીમજીનો એક દૂહો આપણે નાનપણથી સાંભળતા આવ્યા છીએ,

रहिमन यहि संसार में, सब सो मिलिये धाइ
ना जानैं केहि रूप में, नारायण मिलि जाइ।।

આપણી દુકાને આવનાર ગ્રાહક, ક્લાયન્ટ, કે પેશન્ટ, આંગણે આવતો ભિક્ષુક, આપણા હાથ નીચે ભણતા બાળકો, આપણી સાથે કામ કરતા કર્મચારીઓ કોણ કેટલું મહાન છે તેની આપણને પૂરી ખબર નથી. દેખાવ, પહેરવેશથી આપણને જરાયે ખ્યાલ નથી આવતો કે આગંતુક કોણ છે. કોઈ કહે કે આંખ પરથી, ચહેરા પરથી, વાણી પરથી, બોડી લેન્ગ્વેજ પરથી માણસ પરખાઈ જાય છે. સાહેબ! આપણી ઈન્દ્રિયો ઘણીવાર આપણને દગો દેતી હોય છે. આપણે ઉંઘતા ઝડપાઈએ છીએ. મહાન માણસો આપણી વચ્ચે ઉપસ્થિત હોય છે પણ આપણને તેની જાણ નથી. આપણે તેમની જોડે ઉદ્ધતાઈ, તોછડાઈ અને અપમાનજનક વ્યવહાર કરી બેસીએ છીએ. આપણને સાંભળનાર શ્રોતાઓ, આપણને વાંચનાર વાચકો આપણી રમત કે કલાને માણી રહેલા પ્રેક્ષકોના રૂપમાં આપણો પરમેશ્વર આવીને બેઠો છે અને આપણે તેમને અન્ડર એસ્ટિમેટ કરીએ છીએ. પાછળથી ખબર પડે કે તે વ્યક્તિ કેટલી મહાન છે ત્યારે આપણે ક્ષોભ અનુભવીએ છીએ. પેલી નાગણોની જેમ હાથ જોડીને આપણે પણ બોલી ઉઠીએ કે ‘અમે અપરાધી કંઈ ન સમજ્યા, ન ઓળખ્યા ભગવંતને!‘ આ ક્ષોભજનક પરિસ્થિતિ જીવનમાં અવારનવાર આવતી હોય છે, એમાંથી બચવાનો રસ્તો કયો?

       સભાસંચાલકના ટેબલ પરથી ઘંટડી વાગતી સાંભળીને વક્તાએ કહ્યું કે ‘મને આપવામાં આવેલી વીસ મિનિટ અહીં પૂરી થાય છે એટલે ઉપરોક્ત સવાલ સાથે હું મારું વક્તવ્ય પૂરું કરું છું.‘  આપ સૌએ મને શાંતિથી સાંભળ્યો તે બદલ હાર્દિક આભાર. જય સીયારામ !

દૄષ્ટિકોણ-૯ (પરભુભાઈ મિસ્ત્રી)-જેવા ચશ્મા તેવું દર્શન

જેવા ચશ્મા તેવું દર્શન

સ્વ. ગની દહીંવાલાની પ્રસિદ્ધ ગઝલ ‘દિવસો જુદાઈના જાય છે, જે જશે જરૂર મિલન સુધી.. ‘અનેકવાર સાંભળી હતી, પણ જ્યારે પૂ. મોરારિબાપુની કથામાં એનું આધ્યાત્મિક અર્થઘટન સાંભળવા મળ્યું ત્યારે એક વિશેષ અનુભૂતિ થઈ. કવિએ તો એની રચના પ્રિયજનના વિરહ સંબંધે કરી હશે, પણ મોરારિ બાપુના દર્શનથી એને વિશેષ અર્થ સાંપડ્યો. એવી જ એક રચના કવિ કલાપીની છે. ‘જ્યાં જ્યાં નજર મારી ઠરે, યાદી ભરી ત્યાં આપની’. ચોખ્ખી વાત છે કે આ શબ્દો એક પ્રેમી હૃદયના છે. પ્રેમીઓને તો જ્યાં નજર કરે, ત્યાં પોતાનું પ્રિયપાત્ર જ દેખાય એ સ્વાભાવિક છે, પણ જ્યારે એક સંત એ શબ્દો પાતાના વક્તવ્યમાં પ્રયોજે ત્યારે એનો અર્થ વિસ્તાર થાય છે. શબ્દોને નવું પરિમાણ પ્રાપ્ત થાય છે. ‘રાની રૂપમતી’ ફિલ્મનું  એક વિરહગીત ‘આ લોટકે આજા મેરે મીત, તુઝે મેરે ગીત બુલાતે હૈં’ માં સ્ત્રી પુરુષના પાત્રને સ્થાને ભક્ત અને ભગવાનને મૂકીને મોરારિબાપુ મસ્તીથી રજુ કરતા રહ્યા છે. આવા અસંખ્ય ગીતો, કવિતા અને ગઝલ, શાયરીઓ છે જેનો સ્થૂળ અર્થ તો હૃદયસ્પર્શી છે જ, પણ કોઈ વ્યક્તિવિશેષના અર્થઘટનથી એને વિશેષ દરજ્જો પ્રાપ્ત થતો રહ્યો છે.

જેનું જેવું ચિંતન અથવા જેવી વિચારસરણી, જેનું જેવું કાર્યક્ષેત્ર અને જેટલી બૌધિક કક્ષા હોય તે પ્રમાણે તેનો અર્થ રજુ કરે. એક અર્થમાં એમ કહી શકાય કે ભાસ્યકારે તેની આંખમાં કોને બેસાડ્યા છે અથવા તેણે કઈ વિચારસરણીના ચશ્મા પહેર્યા છે, તે પ્રમાણે તેને દેખાય. ભકત હૃદયને પ્રિયતમાના સૌંદર્ય જોઈને પણ ભગવાનની યાદ આવે. “સાવનકો આને દો” ફિલ્મનું યેશુદાસે ગાયેલું ગીત ‘તુઝે દેખકર જગવાલોં પર યકીં નહીં ક્યોંકર હોગા, જિસકી રચના ઈતની સુંદર, વો કિતના સુંદર હોગા-‘ આ જ પ્રકારનું ગીત છે. ગણિત જેવા શુષ્ક વિષય ભણાવતી વખતે પ્રીતમલાલ મજમુદાર સાહેબને પેરાબોલાના આલેખમાં કૃષ્ણ અને ગોપીઓની રાસલીલાના દર્શન થયા. ટૂંકમાં કહેવું હોય તો જેવી દૃષ્ટિ તેવી સૃષ્ટિ. આપણો જેવો સ્વભાવ, આપણી જેવી વિચારધારા તે મુજબનું દર્શન આપણને થાય. જગત એકલા સજ્જનો કે એકલા દુર્જનોથી ભરેલું હોતુંનથી, બંનેનું જ અસ્તિત્વ છે અને રહેવાનું, તેમ છતાં મહાભારતના દૂર્યોધનને જગતમાં કોઈ સજ્જન જોવા ન મળ્યો અને યુધિષ્ઠિરને કોઈ દુર્જન ન દેખાયો. આપણા મનમાં જે રમતું હોય તે જ આપણને દેખાય, પણ તે પૂર્ણ દર્શન નથી.

એકવાર રશિયાના વડાપ્રધાન કોસીજીન ભારત આવેલા. સૌ વિદેશીઓની જેમ તેઓ પણ આગ્રાનો ઐતિહાસિક તાજમહેલ જોવા ગયા. તાજમહેલ તેના સૌંદર્યના કારણે દુનિયાની સાત અજાયબીમાં સ્થાન પામેલો છે. પણ, કોસિજીનને સૌંદર્ય સ્પર્શી ન શક્યું. એમણે તો સવાલ કર્યો કે, સેંકડો, હજારો શ્રમજીવીઓના લોહી પરસેવા પર આ ઈમારત ઊભી છે! એક શહેનશાહના મનની મુરાદ પાર પાડવા અસંખ્ય કારીગરો અને કલાકારોનું આર્થિક અને શારીરિક શોષણ થયું ત્યારે આવી ભવ્ય ઈમારત બની. કોસીજીન ખોટા નથી, પણ એમની દૃષ્ટિ સૌંદર્ય ન જોઈ શકી. ‘મેરા નામ જોકર‘ ફિલ્મમાં રાજકપુર ગાય છે, ‘ચશ્મા ઉતારો ફિર દેખો યારો‘ તે વાત તદ્દન સાચી છે. ચશ્મા પહેરવા એ ગુનો નથી; પણ સત્ય દર્શન કરવા માટે કે વાસ્તવિકતા સમજવા માટે તો ચશ્મા ઉતારીને જ જોવું પડે. આપણને જે દેખાય તે જ સત્ય એ માન્યતા બદલવા જેવી છે. નિર્ભેળ સત્ય પામવા માટે સ્વસ્થ નજર અને સમ્યક બુદ્ધિ હોવી જરૂરી છે.

સામ્યવાદની વાત નીકળે એટલે સ્વ. શ્રીપાદ અમૃત ડાંગે યાદ આવે. ભારતમાં સામ્યવાદનો પાયો નાખવામાં એમનું પ્રદાન અજોડ ગણાય. સામ્યવાદનું પ્રધાન લક્ષણ એ છે કે, દુનિયામાં જે જે પ્રદેશમાં એણે પગપેસારો કર્યો ત્યાંની સંસ્કૃતિ પર એમણે પ્રહારો કર્યા. ત્યાંના ઈતિહાસને વિકૃત કરી નાંખ્યો. લોકમાનસ પર પ્રભાવ પાથરનારા ગ્રંથોમાં છિદ્રો શોધી તેને નીચા દેખાડવાનું કામ કર્યું. લોકોના શ્રદ્ધાકેન્દ્રો તોડી નાંખ્યા. શ્રીપાદ અમૃત ડાંગેએ વેદોનો અભ્યાસ કરી તેમાં સામ્યવાદના સિદ્ધાંતો શોધી બતાવ્યા. આ એક બુદ્ધિગમ્ય અભિગમ કહેવાય. પ્રજાને જે નવા અને વધારે ઉપયોગી વિચારો આપવાના છે તે માટે તેના શ્રદ્ધાકેન્દ્રો પર પ્રહાર કરવાની કોઈ આવશ્યકતા નથી. પણ પ્રચલિત ગ્રંથોના શબ્દોમાં લેશમાત્ર ફેરફાર કર્યા વિના લોકમાન્યતા સાથે ટકરામણ ન થાય એ રીતે એનો અર્થવિસ્તાર કરતા જવું. આ કામ અત્યંત કુનેહ અને ધીરજ માંગી લેનારું છે. પણ ક્રાંતિકારી લોકોમાં ધીરજનો અભાવ હોય છે, એમને તો બધું તડ ને ફડ પરિવર્તન કરી નાખવાની ઉતાવળ હોય છે, તેથી લોકમાનસમાં વિરોધની લાગણી જન્મે છે, સમાજ સાથે બીનજરૂરી શત્રુતા ઊભી થાય છે અને પોતાની ચળવળનું ઈચ્છિત પરિણામ મળતું નથી ત્યારે ચીડ ઊભરી આવે છે. ક્રાંતિકારીઓ હંમેશાં ચીડાયેલા કેમ જોવામાં આવે છે તેનું કારણ તેમની અણઘડ પદ્ધતિ અને લોક માન્યતા સામે વિદ્રોહ કરવાની ઉતાવળમાં રહેલું છે.

ચિત્રલેખા સાપ્તાહિકના સ્થાપક તંત્રી સ્વ. વજુ કોટક અને વિજ્ઞાન જગતના એન્સાક્લોપિડિયા જેવા વિજયગુપ્ત મૌર્યના નામથી જૂની પેઢીના વાચકમિત્રો અજાણ નહીં હોય. આપણી પુરાણકથાઓ વાસ્તવિક છે કે નરી કલ્પના છે તે વિષયમાં આપણે મુંઝાઈ જઈએ પરંતુ, આ બે વિદ્વાનોએ મળીને ‘પુરાણ અને વિજ્ઞાન‘ નામનું એક પુસ્તક તૈયાર કર્યું હતું, પ્રસ્તુત પુસ્તકમાં વિજયગુપ્ત મૌર્યે પુરાણોમાં પડેલું વિજ્ઞાન રજુ કર્યું છે. એ વાંચ્યા પછી આપણા પુરાણો વિષે આપણે ગૌરવની લાગણી અનુભવી શકીએ. પુરાણકથા એ ઈતિહાસ ન હોય તો ભલે, પણ એમાં જે વાર્તારસ છે તે સામાન્યજનોનું મનોરંજન કરે છે, સાહિત્યકારોને એમાં સાહિત્યદર્શન થાય છે, વિજ્ઞાનીઓને એમાં વિજ્ઞાન દેખાય છે, તત્ત્વજ્ઞાનીઓને તત્ત્વજ્ઞાન દેખાય છે, રાજકારણીઓને રાજકારણના સિદ્ધાંતો દેખાય છે. દરેકને પોતાના સ્ટેટસ પ્રમાણેનું દર્શન થાય છે, પણ જેમણે નક્કી કર્યું હોય કે પુરાણો સાવ બકવાસ છે તો તેમને એમાં નર્યો કચરો જ દેખાશે.

રજાના દિવસોમાં આપણને દરિયા કિનારે બીચ પર જવાનું ગમે. ત્યાંની ઠંડી, આહ્લાદક હવા અને વિશાળતાથી આપણું મન પણ મોકળું બને, સ્વસ્થ બને, સંસારની ચિંતા અને અકળામણ ભુલી જવાય, દરિયાની ખારી હવા સ્વાસ્થ્ય માટે સારી માનવામાં આવે છે. નાના બાળકો શંખલા, છિપલાં અને રેતીમાં રમત રમવાનો આનંદ માણે છે. માછીમારો માછલાં પકડીને રોજગારી મેળવે છે, તરનારા તરવાનો આનંદ માણે છે, પણ મરજીવા હોય તે ઊંડે ડૂબકી મારીને મોતી શોધી લાવે છે. સમુદ્રને રત્નાકર કહ્યો છે, પણ મરજીવા સિવાયના અન્ય લોકોને માટે તો એ હવા ખાવાની જ્ગ્યા, શંખલા વીણવાની જગ્યા  કે માછલી પકડીને રોજી મેળવવાનું સ્થાનમાત્ર છે, એમાંના કોઈને સમુદ્રમાં રત્નો દેખાતા નથી. એમ કહી શકાય કે જેની આંખ જે શોધતી હોય તે જ વસ્તુ તેને દેખાય છે. માનસરોવરના હંસો મોતી શોધે, બગલાઓ માછલી શોધે, કાગડા વિષ્ટા શોધે, કૂતરા હાડકું શોધે. તેમને તે વસ્તુ મળી પણ જાય. તેમને થયેલા દર્શનથી તેમની યોગ્યતાનો પણ જગતને ખ્યાલ આવે છે.

શ્રીમદ ભગવદ ગીતા વાંચીને મેનેજમેન્ટના અભ્યાસી બી.એન. દસ્તુર સાહેબને- સૂત્રે મણિગણા ઈવ શ્લોકમાં નેટવર્ક માર્કેટિંગનો સિદ્ધાંત દેખાયો, મહાત્મા ગાંધીજીને અહિંસાનો સિદ્ધાંત દેખાયો, મનોચિકિત્સકોને અર્જુનવિષાદયોગમાં ડિપ્રેશનના દર્દીના લક્ષણો દેખાયા અને ગીતામાં તેનો ઉપચાર પણ દેખાયો. જગતભરના તત્વચિંતકોને ગીતા ગ્રંથે આકર્ષ્યા અને તેમણે જગતને ઉપયોગી સિદ્ધાંતો તારવી બતાવ્યા. અમે આશા રાખી હતી કે આપણા રેશનાલિસ્ટો અને સત્યશોધક સજ્જનો વિવેકબુદ્ધિવાદ, બુદ્ધિપ્રામાણ્યવાદ અને જીવનના સત્યોનું દર્શન ગીતાને આધારે સમાજ સમક્ષ મૂકશે, પણ અફસોસ સાથે કહેવું પડે કે  ‘વિવેકપંથી‘ દ્વિમાસિકમાં અને ‘સત્યાન્વેષણ‘માં કરેલી ગીતા મીમાંસામાં રેશનાલિસ્ટ વિદ્વાનોએ માત્ર છિદ્રાન્વેષણ જ કર્યું. એ જ તેમનો ઉદ્દેશ હોય તો તેમને સફળતા મળી ગણાય. વિવેકબુદ્ધિવાદ પ્રચારવાને બદલે તેમને તો ગીતામાં કપટ, હિંસા અને વર્ણવ્યવસ્થાનું કાવતરું જ દેખાયું. રેશનલ વિચારધારા સમાજ માટે અતિ ઉપયોગી છે અને તેના પ્રચારક વિદ્વાનો આદરના અધિકારી છે; તેમની વિચારધારા કે ચિંતનની ટીકા કરવાનો આશય લેશમાત્ર નથી, પણ તેમની વિચારસરણીના ચશ્માથી તેમણે જે જોવાનું હતું તે ન જોતાં અણગમતું શોધવાનો પરિશ્રમ કર્યો પરિણામે સમાજોપયોગી કોઈ સૂત્ર રજુ કરી ન શક્યા.

દૄષ્ટિકોણ-૮ (પરભુભાઈ મિસ્ત્રી)-ધ્યેયયાત્રા એટલે જીવનનો સુંદરકાંડ

ધ્યેયયાત્રા એટલે જીવનનો સુંદરકાંડ

રામચરિતમાનસનો  સુંદરકાંડ એટલે હનુમાનજીએ સીતા શોધ માટે કરેલા પુરુષાર્થની કથા. ધ્યેયનિષ્ઠ જીવન જીવવા આડે આવતા વિઘ્નોનો પરિચય અને ધ્યેય ચલિત થયા વગર ધીરજ, કુનેહ અને આત્મવિશ્વાસથી સંકટોને કેવી રીતે પહોંચી વળાય તેનું સચોટ માર્ગદર્શન હનુમાનજીની લંકાયાત્રામાંથી  મળે છે. કેટલાક વિચારશીલોને એમ લાગે છે કે, ખાવું,પીવું અને નિરાંતે ઊંઘવું એ કંઈ જીવન નથી. સમાજમાં ઘણા બધા અનિષ્ટો ચાલી રહેલા છે, તેના પર નિયંત્રણો મૂકાવા જોઈએ તથા સડી ગયેલી અને નુકસાનકારક પ્રણાલિકાઓને સ્થાને બહેતર પ્રણાલિકા ઊભી થવી જોઈએ. ‘ચાલતું આવ્યું તેમ ચાલવા દો‘ એ તો પ્રમાદી લોકોનું સૂત્ર છે. સુધારાવાદી લોકો પ્રમાદ ખંખેરી સમાજના લાંબા ગાળાના કલ્યાણ અર્થે કેટલાક જોખમો ઊઠાવીને, અળખામણા બનવાની તૈયારી સાથે કષ્ટભર્યો માર્ગ પોતે પસંદ કરે છે. રામાયણ ઐતિહાસિક મહાકાવ્ય હોય કે કવિ મનિષીની કલ્પનાનું સર્જન હોય તેથી કોઈ ફરક પડતો નથી; કર્મશીલોને એમાંથી કોઈ હૂંફ કે માર્ગદર્શન મળતું હોય તો તેનું મહત્ત્વ જરીકે ઓછું નથી.

સીતા ક્યાં છે તે તો સંપાતિએ બતાવ્યું, પણ સો જોજનનો સમુદ્ર પાર કરીને રાવણની અતિ કડક સુરક્ષા વ્યવસ્થાને ભેદીને તેના સુધી પહોંચે કોણ, તે મોટો પ્રશ્ન હતો. સૌએ પોતપોતાની રીતે અસમર્થતા પ્રગટ કરી. હંમેશાં આવું જ બનતું આવ્યું છે. જુસ્સાભેર પ્રવચનો કરનારા હાથ ઊંચા કરી દે છે અને મારું એમાં કામ નથી એમ કહીને છટકી જાય છે. જાંબુવંતજીએ હનુમાનજીને એમનું ધ્યેય અને સામર્થ્ય યાદ કરાવ્યું. ‘કવન સો કાજ કઠિન જગ માહીં, જો નહીં હોઈ તાત તુમ્હ પાહીં. રામકાજ લગી તવ અવતારા-‘ તારો જન્મ જ આ કામ કરવા માટે થયો છે. સાંભળતાં જ  ‘સુનતહિં ભયેઉ પર્બતાકારા-‘હનુમાનજી વિરાટરૂપ ધારણ કરે છે, મતલબ કે એમનો આત્મવિશ્વાસ અને આત્મશક્તિ જાગૃત થાય છે. એમની બૉડી લેન્ગ્વેજ જ બદલાય જાય છે. હનુમાનજી સમુદ્રપ્રયાણ કરવા તત્પર થયા છે અને ધ્યેયપ્રાપ્તિ સુધી પહોંચવાના જ છે એ તો નક્કી થઈ ચુક્યું. પણ જ્યારે ઈચ્છિત લક્ષ્ય પ્રાપ્તિ થાય ત્યારે વિવેકની અતિ આવશ્યકતા ઊભી થાય છે. હનુમાનજી જાંબુવંતને નમ્રભાવે પૂછે છે કે ત્યાં પહોંચીને શું કરવાનું અને શું નહીં, તે વિષે  ‘ઉચિત શિખાવન દેવહું મોહિં‘. સીતાની ક્ષેમકુશળતાના સમાચાર લાવવાના અને રામજીનો સંદેશો પહોંચાડવાનો એ વાત શું તેઓ નહોતા જાણતા? બુદ્ધિમતામ્ વરિષ્ઠ: નું જેમને બિરુદ મળ્યું છે તે યુવાન હનુમાનજી અનુભવી વડીલની સલાહ માંગે એ એમના વ્યક્તિત્વને  શોભે તેવી ઘટના છે. સીતાજીની કુશળતા જાણવી અને રામજીનો સંદેશો આપ્યા બાદ બની શકે તો લંકાની સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને મંત્રીઓની બુદ્ધિમતાનો ક્યાસ કાઢી લાવવાનું સૂચન જાંબુવંતજીએ કર્યું. જાંબુવંતજી અને હનુમાનજીને રીંછડા વાંદરા સમજવામાં અન્યાય છે. રડતો જાય તે મૂવાની ખબર લાવે એવી કહેવતથી તદ્દન ઊલટું મન હોય તો માળવે જવાય એ વાતને સાર્થક કરતો આ પ્રસંગ છે.

કર્મશીલોના ભાથામાં બે હથિયાર હોવા આવશ્યક છે. પહેલું આત્મવિશ્વાસ અને બીજું ઈશવિશ્વાસ. વર્ણન એવું આવે છે કે હનુમાનજી આકાશમાર્ગે લંકા જઈ રહ્યા છે, હોઠે હરિનામ દિલે ઈશ્વરનું કામ. પણ એક અણધાર્યું વિઘ્ન આવી પડે છે. હનુમાનજીને રામના દૂત જાણીને સમુદ્રે પોતાનામાં રહેલા મૈનાક નામના પર્વતને કહ્યું કે તું બહાર આવ અને હનુમાનજીને વિશ્રામ, આપી શાંત કર. ‘હનુમાન તેહિ પરસા કર પુનિ કીન્હ પ્રનામ, રામ કાજુ કીન્હે બિનુ મોહિ કહાં બિશ્રામ.’ સારા કામમાં સો વિઘ્ન. સંકલ્પબદ્ધ વ્યક્તિને ધ્યેયચલિત કરાવવા સંબંધિતો તરફથી અનેક પ્રકારના પ્રલોભનોની ઓફરો થતી હોય છે. સમુદ્રની વચ્ચે પ્રગટ થયેલો મનમોહક સોનાનો પર્વત અને તેના પર આવેલા રમણીય ઉદ્યાનો ! ચિત્તને લલચાવનારી દરખાસ્ત વાજબી જરૂરિયાત તરીકે સામે આવીને ઊભી રહેતી હોય ત્યારે ચારિત્ર્યની આકરી પરીક્ષા થતી હોય છે. જો લપસ્યા, તો ગયા સીધ્ધા ઊંડી ખીણમાં! ધ્યેય તો બાજુ પર જ રહી જાય અને સામાન્ય જીવનથી પણ નીચા ઊતરી જવાય; એવા અગણિત દાખલા સમાજમાં જોવા મળે છે. હનુમાનજીએ વિવેકપૂર્વક તેને હાથ લગાડી સ્પર્શ કર્યો, તેની ક્ષમા માંગી અને જણાવ્યું કે રામનું કામ પૂર્ણ કર્યા પહેલાં મારે વળી વિશ્રામ કેવો? ધ્યેયયાત્રા દરમિયાન કોઈક કારણસર ક્યાંક અટકી ગયા તો થઈ ગયું કલ્યાણ! પળેપળની જાગૃતિ આવશ્યક છે.

હનુમાનજી પોતાની ધ્યેયયાત્રા આડે આવેલું એક વિઘ્ન પાર કરી આગળ વધ્યા તો બીજી મુસીબત એમનું સ્વાગત કરવા તત્પર જ હતી. દેવોની પ્રેરણાથી સર્પોની માતા સુરસા હનુમાનજીને ગળી જવા માટે મોં ફાડીને રસ્તા વચ્ચે આવી ગઈ! બડી તાજ્જુબીની વાત છે. દેવોને રંજાડનાર, પરાશ્ત કરનાર, બંદી બનાવનાર રાવણના સંહાર માટેના પૂર્વતૈયારીરૂપ સાહસમાં ખૂદ દેવો જ અડચણ ઊભી કરે! દેવો આટલા કૃતઘ્ની, દગાબાજ, નિર્લજ્જ, નિષ્ઠુર કેમ? જેમના તરફથી આશીર્વાદની અપેક્ષા રાખવાનો અધિકાર છે તેઓ જ હતોત્સાહ કરે? ‘આજ સુરન્હ મોહિં દિન્હ અહારા—‘દેવોની કૃપાથી આજે મને સારો ખોરાક પ્રાપ્ત થયો. ‘સુનત બચન કહે પવનકુમારા, રામ કાજુ કરિ ફિરિ મૈં આવૌં, સીતા કઈ સુધિ પ્રભુહિ સુનાવૌં. ‘આટલું કામ પતાવીને પાછો જરૂર આવીશ ત્યારે  તું મને ખાજે, આ મારું વચન છે, પણ ‘કવનેહુ જતન દેઈ નહીં જાના, ગ્રસસિ ન મોહિં કહે હનુમાના.‘ સજ્જનો અને સન્માનનીય મહાનુભાવો તરફથી ઊભી કરાતી અડચણો ધ્યેયનિષ્ઠોની આકરી કસોટી કરે છે. ધ્યેયને વળગી રહેવું દુષ્કર બનતું હોય છે, પણ સંનિષ્ઠો અડચણો વચ્ચે પણ અડીખમ રહે છે. વિશાળરૂપ ધારણ કરી માર્ગ રૂંધનાર સુરસા સામે હનુમાનજી તેનાથી પણ બમણી કાયા ધારણ કરે છે. પ્રત્યુત્તરમાં સુરસાએ પોતાનું કદ ચાર ગણું કર્યુ  તો હનુમાનજીએ  આઠ ગણું કર્યું. ચડસા ચડસી આગળ વધતી ગઈ, છેવટે હનુમાનજીને લાગ્યું કે પોતાની શક્તિ અને પ્રભાવ બતાવવામાં વખત બગાડવા જેવો નથી. રામકાર્યમાં એટલો વિલંબ થઈ રહ્યો છે અને તે કોઈ પણ રીતે પરવડે તેમ નથી. એકદમ લઘુ રૂપ ધારણ કરી સુરસાના મુખમાં પ્રવેશી પાછા બહાર નીકળી, હાથ જોડીને અત્યંત વિવેકપૂર્વક બોલ્યા કે ‘માતાજી, મને આપનો કોળિયો બનાવવાનું આપનું પ્રયોજન સિદ્ધ થઈ ગયું છે, હવે મને આગળ જવાની રજા આપો.‘ સુરસા કહે છે ‘બુદ્ધિ બલ મરમુ તોર મૈં પાવા‘. તમે બળ અને બુદ્ધિના ભંડારરૂપ છો તેથી રામનું કાર્ય સંપૂર્ણ રીતે કરશો એવા મારા આશીર્વાદ છે. તાત્પર્ય એ જ કે આપત્તિ તો જીવનમાં ડગલે ને પગલે  આવવાની જ, તેનાથી વિચલિત થયા વગર કુનેહપૂર્વક રસ્તો વિચારવો. મક્કમતા અને વિવેક હશે તો વિઘ્નકર્તા પોતે જ વિઘ્નહર્તા બની જશે. આપત્તિ પોતે જ વરદાન આપીને આપણું કાર્ય આસાન બનાવશે. શત્રુઓ પણ શુભેચ્છા પાઠવશે. ગની દહીવાલાની પંક્તિ -મારો હાથ ઝાલીને લઈ જશે, મુજ શત્રુઓ જ મીલન સુધી…!

સુરસા ચાલી જતાં હનુમાનજી આગળ વધે છે, પણ નવી મુસીબત સંતાઈને રાહ જોઈ રહેલ છે. સમુદ્રમાં એક રાક્ષસી રહેતી હતી. સમુદ્ર પરથી આકાશમાર્ગે જતા, ઊડતા જીવ જંતુ કે પક્ષીના પડછાયાને તે માયા કરીને પકડી લેતી. ઊંચે ઊડતો જીવ ચક્કર ખાઈને નીચે પછડાતો એટલે તેનું તે ભક્ષણ કરતી. એ જ દાવ તેણે હનુમાનજી પર અપનાવ્યો. હનુમાનજીની ગતિ અવરોધાઈ. આમ કેમ થયું તે વિચારીને નીચું જોતાં જ રાક્ષસીનું ષડ્યંત્ર ધ્યાનમાં આવ્યું. વિલંબ કર્યા વિના તેને હણી નાંખતાં જ હનુમાનજી સમુદ્ર પાર પહોંચી ગયા. કેટલાક વિઘ્નસંતોષી જીવોથી કોઈની લોકપ્રિયતા જીરવાતી નથી. અન્યોની પ્રગતિ અને પ્રતિષ્ઠાથી તેમના પેટમાં ભયંકર શૂળ ઊઠે છે. સામી છાતીએ પડકારવાની તેમનામાં તાકાત નથી એટલે છૂપાઈને પડછાયો પકડવાની કોશિષ કરે છે. નનામી પત્રિકાઓ, બીનપાયાદાર આક્ષેપો, અફવાઓ, દંતકથાઓ જોડી કાઢીને એવા કારસા રચે કે જેથી ધ્યેયયાત્રીઓની પ્રગતિ અટકે એટલું જ નહીં, પણ તેનું પતન થાય ત્યારે જ આ ઈર્ષ્યાળુઓને કોઠે ટાઢક વળે! એ જ તેમનો ખોરાક અને ફુલટાઈમ ધંધો હોય છે.

આટલા સંકટો પાર કરતાં જ ‘બન બાગ ઉપવન બાટિકા સર કૂપ બાપીં સોહહીં…‘ રમણીય લંકા નગરીની શોભા માણવા મળી. સમૃદ્ધિ હોય તે રાજ્યમાં સિક્યોરિટી પણ એટલી જ ટાઈટ હોય. ત્રિભુવન વિજેતા રાવણ સુરક્ષાના મામલે કાચું કાપે તેવો નથી એની ખાતરી સાથે ‘મસક સમાન  રૂપ કપિ ધરી‘ નગરીમાં પ્રવેશ કરવા જય છે ત્યાં જ લંકિની નામધારી રાક્ષસી એનો માર્ગ રોકવા તત્પર થઈ, ‘મુઠિકા એ મહા કપિ હની‘ રાક્ષસી લોહીલુહાણ થઈ ધરતી પર ઢળી પડી. મરતાં પહેલાં આશીર્વાદ આપતી ગઈ,‘પ્રવિસિ નગર કીજે સબ કાજા, હૃદય રાખિ કોસલપુર રાજા‘. પછી તો હનુમાનજી નિર્ભયપણે લંકામાં વિચરે છે અને ઘરે ઘર શોધી વળે છે પણ વૈદેહિ ક્યાંય નજરે પડતી નથી. વિભિષણની મુલાકાત થાય છે, તેને કાર્યાન્વિત કરવા ઢંઢોળે છે અને વિરહી સીતાના દર્શન થાય છે. લક્ષ્ય પ્રાપ્તિ સુધી પહોંચ્યા પછી ય કેવી કસોટી થાય છે તે જાણીને આઘાત લાગે તેમ છે. રાક્ષસોના ષડ્યંત્રનો પરચો પામી ચૂકેલ સીતાને વાનરરૂપધારી સંકટમોચક પર શંકા જાગે છે! રાવણે મોકલેલ ઈચ્છાચારી અસુર ન હોય એની શી ખાતરી?! સમાજના જે વર્ગના ઉદ્ધાર માટે ધ્યેયયાત્રી જોખમો ઉઠાવે અને જીવન અર્પી દે તેના ઈરાદા મલીન હોવાના આરોપ પેલો લાભાર્થી વર્ગ જ લગાવે પછી તો થઈ રહ્યું જ કહેવાય ને?…પણ ઈરાદા મક્કમ હોય તો આત્મવિશ્વાસ અને ઈશવિશ્વાસને સહારે શુભ પરિણામ પ્રાપ્ત થાય જ છે અને હનુમાનજીને ભગવતી સીતાજી તરફથી આશીર્વાદ મળે છે, ‘અજર, અમર ગુનનિધિ સુત હોહુ, કરહું બહુત રઘુનાયક છોહુ‘.હે પુત્ર ! તમે અજર (ઘડપણ રહિત), અમર અને ગુણોના ભંડાર હોજો. શ્રી રઘુરાયજી તમારા પર પર વરસાવજો.‘ ધ્યેયયાત્રીને આનાથી વધારે શું જોઈએ?

દૄષ્ટિકોણ-૭ (પરભુભાઈ મિસ્ત્રી)-કૃતજ્ઞતા વિનાનો નર પશુ

કૃતજ્ઞતા વિનાનો નર પશુ

ફક્ત જન્મવાથી નથી થઈ જવાતું,

ઘણીવાર લાગે છે માણસ થવામાં.

                   — સુનીલ શાહ

ગાગરમાં સાગર અર્થાત, થોડામાં ઘણું કહી દેવું એ કવિઓને મળેલું વરદાન છે. વિચાર વિસ્તાર કરીએ તો એક પંક્તિ ઉપર પાનાનાં પાના ભરાય એટલો બધો અર્થ એમાં ભરેલો હોય છે. કવિ સુનીલ શાહે ઉપરોક્ત પંક્તિમાં એવી જ કલા અજમાવી છે. સીધી સાદી આ પંક્તિ અનેક સંદર્ભે તપાસતાં એનો વ્યાપ સમજાય છે.

પ્રાણી સૃષ્ટિમાં કોઈને એમ કહેવું પડતું નથી કે તું વાઘ થા, તું બળદ થા, તું કૂતરો થા, તું બગલો થા કે તું મોર થા. વાઘ જન્મ્યો ત્યારથી વાઘ જ છે અને મોર જન્મ્યો ત્યારથી તે મરે ત્યાં સુધી મોર જ છે. પ્રાણીઓ જે યોનિમાં જન્મે છે તેના લક્ષણો કે વિશિષ્ટતા સાથે જ તે જન્મે છે, એ લક્ષણો તેઓ ક્યારેય છોડતા નથી. એટલે એમને કંઈ કહેવું પડતું નથી. માત્ર માણસને જ કહેવું પડે છે કે તું માણસ થા!

આ સૃષ્ટિમાં અન્ય પ્રાણીઓની જેમ માણસ પણ એક પ્રાણી જ છે, પણ તે બીજા પ્રાણીઓથી જુદો પડે છે. માણસ સામાજિક પ્રાણી છે એમ કહેવાય છે. મેન ઈઝ એ સોશિયલ એનિમલ. એટલે પ્રાણી તો ખરો જ, પણ સામાજિક પ્રાણી. એને સમાજ જોઈએ છે. સમાજ વિના એનો વિકાસ થતો નથી. નાગરિકશાસ્ત્રમાં ભણેલા કે એકવાર રામુ નામના એક નાના બાળકને એક રીંછ ઉઠાવી ગયેલું. બહુ તપાસ કરવા છતાં એ બાળક મળ્યું નહિ. વન્ય પશુઓએ એને ફાડી ખાધું હશે એમ માની લેવાયું! પણ શિકાર માટે ઉપાડી લવાયેલા માનવબાળ પર જંગલના જાનવરોને પ્રેમ ઊભર્યો. તેમણે એની માવજત કરી. તેમની વચ્ચે એ માનવ બાળ મોટું થયું. પંદર વરસ પછી એક શિકારીને  અકસ્માત રામુ મળ્યો ત્યારે એની માત્ર આકૃતિ જ માણસ જેવી હતી, બાકી એ રીંછ વચ્ચે રહેવાથી રીંછ જેવો જ લાંબા વાળ અને રુંવાટીવાળો લાગતો હતો. એના નખ વધી ગયેલા હતા. એને બોલતા નહોતું આવડતું. એ ઘુરકિયાં કરતો હતો. અને વિચિત્ર અવાજો કરતો હતો. અન્ય પ્રાણીઓ તો ભાગી ગયા, પણ આ રામુ શિકારીઓના હાથે ચડી ગયો. એને માનવ વસ્તીમાં લઈ જવાયો. સમાજશાસ્ત્રીઓએ એની વર્તણૂકનો અભ્યાસ કર્યો. એને કેવી રીતે માણસ બનાવવો તે નક્કી કરીને એને તાલીમ આપવા માંડી.

સમાજમાં માણસ સલામત છે, સમાજમાં એની શારીરિક માનસિક તમામ જરૂરિયાતો સંતોષાય છે, માણસ તરીકે જીવવાના સંસ્કારો અને શિક્ષણ મળે છે. સમાજવ્યવસ્થા ન હોય તો એકલા માણસની શી વલે થાય તેની કલ્પના કરવા જેવી છે.

માણસ જેમ સામાજિક પ્રાણી કહેવાય છે તેમ તેને બુદ્ધિશાળી પ્રાણી કહેવામાં આવ્યું છે. મેન ઈઝ એ રેશનલ એનિમલ. અન્ય જીવો ઈન્સ્ટિક્ટ- સહજ પ્રેરણાથી વર્તે છે જ્યારે માણસને ભગવાને બુદ્ધિ આપીને આ સૃષ્ટિ પર મોકલ્યો છે તેથી બુદ્ધિયુક્ત વ્યવહાર કરીને એ પોતાની સમસ્યાનો ઉકેલ કાઢે છે. આ ‘બુદ્ધિશાળી હોવું‘ એના પર બહુ મોટી જવાબદારી મૂકે છે. માણસ જ્યારે બુદ્ધિહીન વર્તાવ કરે ત્યારે ભગવાનને પણ અફસોસ થતો હશે કે આને ખોટો માણસ બનાવાઈ ગયો! બુદ્ધિનું ઘરેણું પહેરાવીને એને જગતમાં મોકલ્યો અને બુદ્ધિ તો એ વાપરતો જ નથી.

સાર્ત્ર નામના વિચારકે કહ્યું છે કે ‘ટુ બી હ્યુમન ઈઝ અ ટાસ્ક એન્ડ નોટ અ ફેક્ટ‘ અર્થાત ‘માણસ હોવું એ ધ્યેય છે, વાસ્તવિકતા નથી‘. પશુ, પંખી જેવી ઈતર જીવસૃષ્ટિને ધ્યેય નથી. જેમના જીવનમાં ખાઓ પીઓ અને જીવો સિવાય બીજો કોઈ વિચાર જ નથી તેને માણસ કેમ કહેવાય? માણસના જીવનમાં વિશિષ્ઠ ધ્યેય હોવું જોઈએ.

પૃથ્વી ઉછંગે ઉછરેલ માનવી, હું માનવી માનવ થાઉં તો ઘણું.‘- કવિ સુંદરમની આ પંક્તિ પણ એમ જ સૂચવે છે કે કેવળ માણસનો દેહ ધારણ કરવો પર્યાપ્ત નથી. માણસનો દેહ લીધા પછી માણસ તરીકેના લક્ષણો વિકસાવવા જરૂરી છે. એવી કઈ બાબતો છે કે જેનાથી મનુષ્ય અન્ય પ્રાણીઓથી જુદો પડે છે? પંચતંત્રની વાર્તાઓમાં શિયાળને અને કાગડાને લુચ્ચા વર્ણવવામાં આવ્યા છે, પણ માણસમાં યે લુચ્ચાઈ ક્યાં નથી? સસલું બીકણ છે તો માણસ પણ ક્યાં ઓછો બીકણ છે? વાઘ, સિંહ જેવા પ્રાણીઓમાં હિસકતા ભરેલી છે, તો માણસ પણ ક્યાં ઓછો હિંસક છે? બગલો દંભી છે તો માણસ પણ ઓછો દંભી નથી. ગર્દભને બુદ્ધિનો ઉપયોગ કરવાનું ઓછું ફાવે છે તો માણસ પણ બડફાગીરીમાં ઓછો ઉતરે તેમ નથી. પ્રાણીઓમાં આ તમામ લક્ષણો ગુરુત્તમ સાધારણ અવયવી જેવું સ્થાન ધરાવે છે. અને તેમ છતાં કમાલની વાત એ છે કે માણસ બધા પ્રાણીમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે!

માણસની વિશિષ્ઠતા એ છે કે એનામાં દરેક પ્રાણીના અવગુણો ઠાંસી ઠાંસીને ભર્યા હોવા છતાં એના પર વિવેકની લગામ રાખી શકે છે. પ્રાણીજગતના તમામ લક્ષણો પ્રકૃતિદત્ત છે અને કોઈ પ્રાણીનો એના પર કોઈ જ અંકુશ નથી. માણસ પાસે બુદ્ધિ હોવાથી એ પોતાના અવગુણોને કાબુમાં રાખી શકે છે. કુદરતે પક્ષીને ઊડવા માટે પાંખો આપી, માણસને પાંખો નથી આપી છતાં માણસે હવામાં ઊડી શકાય એવા વિમાન, હેલિકોપ્ટરો બનાવ્યા અને પક્ષી કરતાંયે ઊંચી ઊડાન ભરી શકે છે. માછલી, મગરમચ્છ જેવા જળચર પ્રાણીઓ સમુદ્રમાં તરી શકે છે; માણસ માટે એ સરળ નથી, પણ બુદ્ધિનો ઉપયોગ કરીને એણે સબમરીન વિકસાવી છે તેનાથી તે મહાસાગરોમાં પણ ઊંડી ડૂબકી લગાવી શકે છે. મોરને કુદરતે રંગીન પીંછાઓ આપી સોહામણો બનાવ્યો છે, તો માણસ પણ રંગીન મોહક ચિત્રો બનાવી શકે છે. કલાત્મક વસ્ત્ર પરિધાન કરીને સ્વયંને મનોહર રૂપાળા બનાવી શકે છે. જીવલેણ શસ્ત્રોનો ઉપયોગ કરીને એ વાઘ સિંહ કરતાંયે વધારે હિંસકતા આચરી શકે છે પરંતુ, ‘આઈ કેન ડુ‘ અર્થાત હું કંઈક બની શકું છું, કંઈક કરી શકું છું- એ વૃત્તિ માણસને શ્રેષ્ઠતાની કક્ષાએ બેસાડે છે.  હું લાચાર છું, અસહાય છું, પામર મનુષ્ય છું, મારાથી કંઈ નહિ થાય- એવી વૃત્તિ માણસને કલંક લગાડે છે. પ્રાણીઓ પોતાના સ્વાભાવિક દોષોને ત્યજી નથી શકતા જ્યારે માણસમાં પોતાની દુર્બળતાને ઓવરટેઈક કરવાનું સામર્થ્ય ભરેલું છે અને એ વાત જ એને અન્ય પ્રાણીઓથી નોખો પાડે છે.

ભગવદ ગીતામાં ભગવાને કહ્યું છે કે ‘મમ વર્ત્માનુ વર્તન્તે મનુષ્યા:”- જે મારા માર્ગને અનુસરે તે માણસ છે. ભગવાનનો માર્ગ એટલે ગીતાએ ચીંધેલો માર્ગ, ભગવાનને પ્રિય થવાના અનેક રસ્તા ભક્તિયોગમાં બતાવેલા છે તે મુજબ જીવવાથી જીવનમાં પમરાટ આવે છે. નરસિંહ મહેતાએ ‘વૈષ્ણવજન તો તેને કહીએ‘ ભજનમાં માણસની શોભા વધારનારા લક્ષણો દર્શાવ્યા છે.

માણસ કહેવડાવા માટે ઘણા બધા લક્ષણો કેળવવા પડે છે, માણસ હોવું એ બહુ મોટી જવાબદારી છે. માત્ર માણસ તરીકે જન્મ લેવાથી માણસ નથી થઈ જવાતું. સંસ્કૃતમાં કાવ્યપંક્તિ ભણવાની આવેલી તે મુજબ ‘યેષામ્ ન વિદ્યા ન તપો ન દાનમ્, જ્ઞાનમ્ ન શીલમ્ ન ગુણો  ન ધર્મ: તે મર્ત્ય લોકે ભુવિ ભારભૂતા: મનુષ્ય રૂપેણ મૃગાશ્ચરન્તિ .– અર્થાત જેણે વિદ્યા પ્રાપ્ત કરી નથી અને જેના જીવનમાં તપ, દાન, ચારિત્ર્ય અને ધર્મ નથી તેમને આ ધરતી પર મનુષ્યના રૂપમા ફરતા પ્રાણી જ કહ્યા છે. ભર્તૃહરિના નીતિશતકમાં કહેવાયું છે કે ‘ સાહિત્ય સંગીત  કલા વિહિન:  સાક્ષાત્ પશુ: પૂચ્છવિશાં હીન: તૃણં ન ખાન્નપિ જીવમાન: તદ્ ભાગ્યગ્ધેયમ્ પરમ્ પશુનામ્ – જેમના જીવનમાં સાહિત્ય સંગીત કે કલાનું કોઈ સ્થાન નથી તેઓ નખ અને પૂંછડા વગરના સાક્ષાત પશુઓ જ છે. આ લોકો ઘાસ નથી ખાતા એ જાનવરોનું મોટું સદભાગ્ય છે.

માણસ હોવા માટે પાયાનો જે ગુણ કહ્યો છે તે છે કૃતજ્ઞતાનો ગુણ. કોઈએ કરેલો પ્રેમ અને કોઈએ કરેલા ઉપકારો જે ભૂલી જાય છે તે માણસ જ નથી. બચપણમાં વાઘ અને મુસાફરની વાર્તા ભણેલા. વનમાં પાંજરામાં પૂરાયેલા હિસક વાઘે કોઈ વટેમાર્ગુને વિનંતી કરી કે તું મને પાંજરામાંથી બહાર કાઢે તો તારો ઉપકાર હું જિંદગીભર ભૂલીશ નહિ. માણસે કહ્યું  કે ‘બહાર આવતાંની સાથે જ તું મને ખાઈ ન જાય એની શી ગેરંટી?‘ વાઘે પ્રોમિશ આપ્યું અને માણસે તેને બહાર તો કાઢ્યો પણ તે સાથે જ એની આશંકા સાચી પડી. વાઘે તેના આગળના પંજા માણસના ખભા પર મૂકી દીધા અને ઘણા દિવસોનો ભૂખ્યો હોવાથી તેને ખાવા તત્પર બન્યો. માણસે કહ્યું કે આ ન્યાય નથી. વાઘ કહે આ ન્યાય જ છે. બંધનમાં હતો એટલે વચન આપ્યું પણ મને કકડીને ભૂખ લાગી છે, હવે તને ન ખાઉં તો શિકાર શોધવા બીજે ક્યાં જાઉં? માણસ સલવાઈ ગયો. રસ્તે ઘરડો અને લંગડાતો એક ઘોડો જઈ રહ્યો હતો તેને ન્યાય કરવા માટે કહ્યું. ઘોડાએ વાઘનો પક્ષ લીધો,  તે જ રીતે બળદ આવ્યો. તેની પાસે ન્યાય કરાવ્યો, તેણે પણ વાઘના પગલાને ન્યાયોચિત ગણાવ્યું. એ બંનેએ પોતાની આપવીતી જણાવી. માણસજાત પોતે જ ઉપકારનો બદલો ઉપકારથી વાળતી હોત તો અમારા માલિકોએ અમારી વૃદ્ધાવસ્થામાં અમને તરછોડ્યા ન હોત. જિંદગીભર સેવા કરી તેનો આવો બદલો? એટલે વાઘે પણ માણસ પર દયા દાખવવાની કોઈ જરૂર નથી. માણસ એ વાઘનું ભક્ષ્ય છે અને તેને ખાઈ જાય તેમાં કંઈ પણ અનુચિત નથી.

પછી એક શિયાળ આવ્યું અને તેણે બચાવ પક્ષના વકીલની ભૂમિકા ભજવી. વાઘને પાછો પાંજરામાં પૂરી દીધો. જતાં જતાં માણસને ચેતવણી પણ આપતું ગયું. ઘોડાની અને બળદની દલીલ એકદમ સાચી જ છે. માણસ જેવું કૃતઘ્ન પ્રાણી બીજું એકેય નથી. જન્મથી માંડી મૃત્યુ સુધી માણસ અન્યોના અનેક ઉપકારો હેઠળ દબાયેલો હોવા છતાં એ પ્રતિઉપકાર કરવાનું ભૂલી જાય છે અથવા એની એવી દાનત જ નથી.

 બીજા અનેક ગુણો માણસમાં હોવા જરૂરી છે, પણ સૌથી મોટો અને આવશ્યક ગુણ છે કૃતજ્ઞતા. આ ગુણ માણસમાં આવે એટલે બીજા ગુણો લાઈનબંધ માણસમાં આવવા માંડે.