Category Archives: બાબુ સુથાર

મને હજી યાદ છે – ૮૨ (બાબુ સુથાર)

બેરોજગાર બન્યાના દિવસે ઘેર જતાં

જ્યારે રમ્યાએ મને કહ્યું કે ડીન સંમત થતા નથી. એથી યુનિવર્સિટી તમને આવતા શૈક્ષણિક વરસથી છૂટા કરે છે, ત્યારે મારે કોઈ દલીલ કરવાની હતી નહીં. અલબત્ત, અમેરિકન ઔપચારિકતા પ્રમાણે મારે એમનો આભાર માનવો પડે. એટલે મેં એમનો આભાર માનીને કહેલું કે તમે મને મદદ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો એ બદલ આભાર. મેં સ્વીકારી લીધેલું કે કોઈકનું મરણ થાય તો આપણે મરણની સામે દલીલો નથી કરતા. અરે મરનારને પણ એમ નથી કહેતા કે મરતાં પહેલાં તમારે મને કહેવું જોઈએ ને. કેમ કે આપણને ખબર હોય છે કે દલીલો વડે મરણને હરાવી શકાય નહીં. પણ, મેં એક કામ કરેલું. મેં રેખાને ફોન કરીને તરત આ વાત ન હતી કરી. એ ત્યારે કામ પર હતી. એ કામ પર હોય ત્યારે મારે એને દુ:ખ ન હતું પહોંચાડવું. પણ મેં મારા સ્ટાફના બે મિત્રોને વાત કરેલી. એક તો દેવન પટેલને અને બીજા તે વાસુ રંગનાથનને. આખા સાઉથ એશિયા વિભાગમાં કેવળ દેવેન જ એવો હતો જે મને શાન્તિથી અને સહાનુભૂતિથી સાંભળતો. એને મારી આવડત પર અને મારી સમજણશક્તિ પર પૂરો વિશ્વાસ હતો. એ માનતો હતો કે મારા જેવા ‘વિદ્વાન’ માણસને ડિપાર્ટમેન્ટે રાખવો જોઈએ. પણ, એ મને સાંભળવા સિવાય બીજી કોઈ મદદ કરી શકે એમ ન હતો. જો કે, આ અમેરિકા નામના દેશમાં તમારી વાત કોઈ સહાનુભૂતિથી સાંભળે તો પણ તમને વૈકુંઠ મળ્યાની લાગણી થાય. જો કે, એ વખતે એ પણ ખૂબ વ્યસ્ત હતો. એને પોતાની નોકરી ટકાવી રાખવા માટે એણે પુસ્તક પ્રગટ કરવાનું હતું. યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયામાં ત્યારે એવો નિયમ હતો કે જો આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસરે કાયમી નોકરી મેળવવી હોય તો એણે એનો શોધનિબંધ કોઈક અમેરિકન યુનિવર્સિટીમાંથી જ પ્રગટ કરવો પડે. આ નિયમ કદાચ અત્યારે પણ હશે. જો ઓક્સફર્ડ કે કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી શોધનિબંધ પ્રગટ કરે તો એ ન ચાલે! દેવેનનો શોધનિબંધ Columbia University Press દ્વારા પ્રગટ કરવાનો હતો. પણ, દેવેનને કાયમી કરવાની તારીખ અને પ્રકાશનની તારીખ વચ્ચે બેએક અઠવાડિયાનો તફાવત હતો. દેવેન ડરતો હતો કે આ ટેકનીકલ બાબત આગળ ધરીને એ લોકો મને કાઢી તો નહીં મૂકેને? અમેરિકન યુનિવર્સિટીઓનું કંઈ કહેવાય નહીં. એમાં પણ ખાનગી યુનિવર્સિટીઓનું અને એમાં ય પણ આઈ વી લીગ યુનિવર્સિટીઓની તો વાત જ ન થાય. એ લોકો કોઈ પણ બહાનું કાઢીને તમને વિદાય કરી શકે. એમને પૈસાની કંઈ પડી નથી હોતી. આફ્રિકાના નાના દેશના અંદાજપત્ર કરતાં પણ એમનાં અંદાજપત્ર મોટાં હોય છે.

Continue reading મને હજી યાદ છે – ૮૨ (બાબુ સુથાર)

Advertisements

મને હજી યાદ છે – ૮૧ (બાબુ સુથાર)

પહેલી વાર બેકાર

હવે મને અણસાર આવી ગયેલો કે યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયામાં ગુજરાતી ભાષાનું કોઈ ભાવિ નથી. એક બાજુ અમેરિકામાં બદલાતી જતી ભાષા પરિસ્થિતિ, બીજી બાજુ યુનિવર્સિટીની બદલાતી જતી ભાષાનીતિ, ત્રીજી બાજુ ડીપાર્મેન્ટનો ગુજરાતી ભાષા પરત્ત્વેનો અભિગમ. એમાં વળી વહીવટીતંત્રના અભિગમનો પણ સમાવેશ કરવો પડે. ચોથી બાજુ ઘટતા જતા વિદ્યાર્થીઓ. આ બધાની વચ્ચે હું ‘ગાંધીજીની ભાષા ભણો’-ની જાહેરાતો આપું તો પણ કોઈ અર્થ સરે એમ ન હતો. એટલે મેં વિચાર્યું: મારે કોઈક વૈકલ્પિક માર્ગ શોધવાનું શરૂ કરી દેવું જોઈએ. પણ વરસો સુધી ભાષાનું અને એ પણ એકેડેમિક કામ કર્યા પછી ભલભલા માણસો અર્થહીન (insignificant­) થઈ જતા હોય છે. મને પણ એવું લાગવા માંડ્યું હતું કે હું હવે ધીમે ધીમે insignificant માણસ બનવા તરફ જઈ રહ્યો છું.

Continue reading મને હજી યાદ છે – ૮૧ (બાબુ સુથાર)

મને હજી યાદ છે – ૮૦ (બાબુ સુથાર)

ગુજરાતી ભાષાશિક્ષણનાં વળતાં પાણી

આદિત્ય બહેલના અવસાન પછી યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયાના સાઉથ એશિયા વિભાગના વડા તરીકે દાઉદ અલી આવ્યા. દાઉદ અલી સાઉથ એશિયાના ઇતિહાસના, ખાસ કરીને મુગલ સમયના ઇતિહાસના, નિષ્ણાત છે. મેં એમને બે કે ત્રણ કોર્સિસ ઑડીટ કર્યા છે. એમનું મોગલ સમયના ઇતિહાસનું જ્ઞાન સાચે જ આપણને પ્રભાવિત કરી દે એવું હતું.

Continue reading મને હજી યાદ છે – ૮૦ (બાબુ સુથાર)

મને હજી યાદ છે – ૭૯ (બાબુ સુથાર)

ગુજરાતીના અધ્યાપક તરીકેનાં મારાં સોનરી વરસો

મારું પીએચ.ડી. પૂરું થયું પછી યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયાએ મને ગુજરાતી વિષયના પૂર્ણ સમયના અધ્યાપકની નોકરીની ઓફર કરી. ત્યાં સુધી હું ક્યારેક teaching assistant હતો તો ક્યારેક ખંડ સમયનો અધ્યાપક હતો. ક્યારેક હું શું હતો એની મને પણ ખબર ન હતી. કેમ કે એ દિવસો દરમિયાન દક્ષિણ એશિયા વિભાગનું વહીવટીતંત્ર પણ હખળડખળ ચાલતું હતું. સિનિયર માણસો, એમાં પણ ખાસ કરીને જે લોકોને ગુજરાતી ભાષા માટે પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ લગાવ હતો એ બધા નિવૃત્ત થઈ ગયા હતા. એમાંના કેવળ કાર્ડોના જ રહ્યા હતા. એ પણ આમ જુઓ તો હવે દક્ષિણ એશિયા વિભાગ સાથે ઓછા અને ભાષાશાસ્ત્ર વિભાગ સાથે વધારે જોડાયેલા હતા. હવે દક્ષિણ એશિયા વિભાગના અધ્યક્ષ પણ બદલાઈ ગયા હતા. પ્રોફેસર વેલબૉનનું સ્થાન હવે આદિત્ય બહેલે લીધું હતું. Continue reading મને હજી યાદ છે – ૭૯ (બાબુ સુથાર)

મને હજી યાદ છે – ૭૮ (બાબુ સુથાર)

ભાષાશિક્ષણ અને ટેકનોલોજી: પાણીનું નામ ભૂ

જેમ યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયાની પોતાની ભાષાનીતિ હતી એમ એની પોતાની ભાષાશિક્ષણનીતિ પણ હતી અને એ નીતિનું પાલન કરવા માટે જે તે વિભાગોમાં Language Coordinator પણ નીમવામાં આવેલા. એમનું કામ શિક્ષકોને નવી ભાષા પદ્ધતિઓથી સજ્જ કરવાનું, ભાષાશિક્ષણની ગુણવત્તા જાળવવાનું, ભાષાના વિદ્યાર્થીઓની ફરીયાદોનો ઉકેલ શોધવાનું અને ભાષાશિક્ષકો તથા જે તે વિભાગના અધ્યક્ષ અને ભાષાશિક્ષણકેન્દ્રના નિયામકની સાથે સંપર્ક રાખવાનું. Continue reading મને હજી યાદ છે – ૭૮ (બાબુ સુથાર)

મને હજી યાદ છે – ૭૭ (બાબુ સુથાર)

અમેરિકામાં ગુજરાતી ભાષાશિક્ષણ ધોવાણના માર્ગે

અગાઉ મેં નોંધ્યું છે એમ હું ૧૯૯૭માં અમેરિકા આવેલો. ત્યારે યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયામાં દક્ષિણ એશિયા વિભાગની બોલબાલા હતી. આ વિભાગમાં જ ત્રણ તો ભાષાશાસ્ત્રીઓ હતા: જ્યોર્જ કાર્ડોના, ફ્રેંકલિન સાઉથવર્થ અને હેરોલ્ડ શિફમેન. તદ્ઉપરાંત, ત્રણેક philologists પણ હતા: વિલ્હેમ હાલ્ફબાસ, લુડો રોશર અને રોઝાન રોશર. એમ કહોને કે આખો દક્ષિણ એશિયા વિભાગ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રૂપે ભાષાશાસ્ત્ર સાથે સંકળાયેલો હતો. આવું જ અમેરિકાની બીજી યુનિવર્સિટીઓના દક્ષિણ એશિયા વિભાગોમાં પણ હતું. દરેક વિભાગમાં વધારે નહીં તો બે ભાષાકૂળોના ભાષાશાસ્ત્રીઓ તો જોવા મળતા જ. એક તે ભારતીય-આર્ય કૂળના અને બીજા તે દ્રવિડીયન કૂળના. આ ઉપરાંત સંસ્કૃતના વિદ્વાનો તો જુદા.

Continue reading મને હજી યાદ છે – ૭૭ (બાબુ સુથાર)

મને હજી યાદ છે-૭૬(બાબુ સુથાર)

સુઘોષ સાથે ભાઈબંધી

ફ્રેંચ ફિલસૂફ દેરિદાએ એમના Politics of Friendship પુસ્તકમાં એક સરસ વાત કરી છે. એ કહે છે કે બે મિત્રોમાંથી કોઈ એક મિત્રનું પહેલાં અવસાન થાય તો જ બીજો મિત્ર એને શોકાંજલિ આપી શકે. એ કહે છે કે આ કેવળ મૈત્રીનું જ નહીં, શોકાંજલિનું પણ રાજકારણ છે. પણ દેરિદા મૈત્રીના એક બીજા રાજકારણનો ઉલ્લેખ નથી કરતા. અને એ છે: આપણે જ્યારે સ્થળાંતર કરીએ ત્યારે જેમ કુટુમ્બીજનોને સાથે લઈ જઈએ એમ મિત્રોને ન લઈ જઈ શકીએ. આ સ્થળાંતરનું રાજકારણ છે. એમાં મિત્રોને છોડવા જ પડે. એનો અર્થ એ થયો કે જ્યારે આપણે સ્થળાંતર કરીએ ત્યારે આપણે જ્યાં જઈએ ત્યાં બીજા મિત્રો બનાવવા પડે. Continue reading મને હજી યાદ છે-૭૬(બાબુ સુથાર)

મને હજી યાદ છે-૭૫ (બાબુ સુથાર)

હેતુ સ્વતંત્રના માર્ગે

હેતુનું નર્સિંગનું શિક્ષણ હવે પૂરું થઈ ગયું હતું. એણે હવે નર્સિંગની પ્રેકટીસ માટે લાયસન્સ લેવાનું હતું. એ માટે એણે પરીક્ષા આપવી પડે. અમેરિકામાં આવી પરીક્ષાઓ ખૂબ પડકારરૂપ હોય છે. ઉમેદવાર એક પ્રશ્નનો જવાબ આપે અને જો એ જવાબ સાચો હોય તો કૉમ્પ્યુટર એ જ ક્ષેત્રનો બીજો વધારે પડકારરૂપ પ્રશ્ન પૂછે. એમ કરતાં સૌથી વધારે પડકારરૂપ પ્રશ્નનો જવાબ તમે આપો ત્યારે એ ક્ષેત્ર પૂરતા તમારી ચકાસણી પૂરી થાય. ખોટો જવાબ હોય તો સિસ્ટમ એ જ ક્ષેત્રનો બીજો સરળ સવાલ પૂછે. જો એનો જવાબ સાચો હોય તો તમને આગળ વધારે પડકારરૂપ સવાલ પૂછે. Continue reading મને હજી યાદ છે-૭૫ (બાબુ સુથાર)

મને હજી યાદ છે-૭૪ (બાબુ સુથાર)

એક વધુ આઘાત

હજી યમરાજના આંટાફેરા ઓછા ન હતા થયા. પહેલાં બા ગયાં. પછી બાપુજી ગયા. એ બે આઘાતમાંથી હું બહાર ન હતો આવ્યો ત્યાં વળી ૧૨મી મે, ૨૦૧૨ના રોજ ઇન્દ્ર શાહનું અવસાન થયું. અમેરિકામાં મારા માથા પર એક છત્રછાયા હતી એ પણ એ સાથે ચાલી ગઈ. Continue reading મને હજી યાદ છે-૭૪ (બાબુ સુથાર)

મને હજી યાદ છે-૭૩ (બાબુ સુથાર)

બા પછી બાપુજી

હું અમેરિકામાં, મોટા ભાઈ મારા ગામ પાસે આવેલા વીરપુરમાં અને નાનો ભાઈ વડોદરામાં. હું બાની મરણોત્તર વિધિઓમાં ભાગ લેવા જઈ શકું એમ ન હતો. મેં ગ્રીન કાર્ડ માટે અરજી કરેલી એટલે જો મારે અમેરિકા છોડીને બીજા કોઈક દેશમાં જવું હોય તો નિયમ પ્રમાણે ઇમિગ્રેશન વિભાગની મંજુરી લેવી પડે. એ મંજુરી આવતાં જ ત્રણ-ચાર અઠવાડિયાં થઈ જાય. મોટા ભાઈ પર ગામમાં પ્રવેશવા પર પ્રતિબંધ હતો. અલબત્ત, અનૌપચારિક. એ પણ કૌટુંબિક રાજકારણના એક ભાગ રૂપે. અને નાના ભાઈએ, મેં અગાઉ ઉલ્લેખ કર્યો છે એમ, ગામથી રૂસણું લીધેલું હતું. એ સંજોગોમાં બાની મરણોત્તર વિધિઓ મારા ભત્રીજાના માથે આવેલી અને એણે નિભાવેલી પણ ખરી. મેં એને કહેલું કે બાપુજી જેટલો ખર્ચ કરવાનું કહે એટલો ખર્ચ તું કરી શકે છે.

Continue reading મને હજી યાદ છે-૭૩ (બાબુ સુથાર)