Category Archives: ભાગ્યેશ જહા

પ્રાર્થનાને પત્ર-અંતીમ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

(સાહિત્યિકભાષામાં માહીતિપ્રચૂર પત્રો આંગણાંના મુલાકાતિઓ માટે ઉપલબ્ધ કરાવવા બદલ શ્રી ભાગ્યેશ જહાનો ખૂબ જ આભાર)

Continue reading પ્રાર્થનાને પત્ર-અંતીમ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

Advertisements

પ્રાર્થનાને પત્ર-૧૫ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

પ્રિય પ્રાર્થના,

દરિયાકિનારે જઈને આવ્યા. ગાંધીને ગામ પોરબંદર જઈને આવ્યા. સુદામાપુરી જઈને આવ્યા. ગુરુપૂર્ણિમાના આગળના દિવસે શ્રેષ્ઠ શિક્ષકોના સન્માનનો ઉપક્રમ હોય છે, સાંદિપની વિધ્યા સંકુલમાં.દરિયો એક કાવ્ય થઈને વર્તમાનનું ગીત ગાતો હોય. સુદામાની યાદ આવતાં પ્રાચીન પરંપરાઓનું અનુરણન થતું હોય છે, તો ગાંધીન હવે દોઢસો વર્ષ થવાના છે ત્યારે ભવિષ્ય અને ગાંધીની પ્રાસંગિકતાની ચર્ચા હવામાં છે ત્યારે જાણે ત્રણેય કાળ ભેગા થઈને ત્રિકાળસંધ્યા કરતા હોય તેવા વાયુમંડલમાં બે દિવસ રહ્યા એનો અનહદ આનંદ. મઝા આવી.

Continue reading પ્રાર્થનાને પત્ર-૧૫ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

પ્રાર્થનાને પત્ર-૧૪ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

પ્રિય પ્રાર્થના,

ઘણીવાર કોઇ એકાદ કવિ આપણને સરસરીતે એક જુદા જ જગતમાં જગાડે છે. રોજબરોજની ભાષામાં સર્જાતો આ ચમત્કાર જ જીવનને ધન્ય બનાવી દેતો હોય છે. તું તખ્તાના સુવિખ્યાત કલાકાર ભાઇ નિસર્ગ ત્રિવેદીને ઓળખે છે, એમના ભાઇ આર્જવ ત્રિવેદી પણ એવા જ પ્રતિભાસંપન્ન કલાકર્મી છે. તાજેતરમાં અમે ‘તાના-રીરી’ની નાટ્યપ્રસ્તુતિ જોઇ એ એમનું નિર્માણકાર્ય.. સરસ, મઝા આવી. આનંદની વાત તો એ બની કે ‘ગોલ્ડનચીયર્સ’ના અતિલોકપ્રિય જગદીપ મહેતાની બન્ને દિકરીઓ મોસમ અને મલકાએ તાના અને રીરીનો સુરીલો અભિનય કર્યો છે. પણ મારે આજે જે વાત કરવી છે, આર્જવ અને નિસર્ગ ત્રિવેદીના પિતાજી રંતિદેવ ત્રિવેદીની, એમની કવિતાપ્રીતિની અને એમની અનુવાદસજ્જતાની….

કવિતાનું ભાષાંતર ખુબ જ અઘરી કલા છે, કારણ કવિતા પોતે જ જીવનની કોઇ અદભુત ઉર્મિનું ભાષાંતર હોય છે. આપણે ત્યાં અનુવાદનો મહિમા જેવો થવો જોઇએ એવો થયો નહીં. ખરેખર તો ‘ગ્લોબલાઇઝેશન’ના વાતવરણને એક ભાવાત્મક પૂર્ણતા આપવા કલા અને કવિતાના વ્યાપક રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય ખેડાણો થવા જોઇતા હતા. કવિતાનાં ભાષાંતર તમને બીજી ભાષા સાથે એની આખી સંસ્ક્રુતિ સાથે જોડે છે.

કવિતા એ ચમત્કૃતિનો પ્રદેશ છે, રંતિદેવ ત્રિવેદી પ્રખ્યાત એમિલી ડિકન્સન્સ ની પંચાવન કવિતાઓનું ભાષાંતર કરીને એક રસપ્રદ વિશ્વ, અંગ્રેજી કવિતાનું વિશ્વ રજુ કરે છે. એમીલીના આ શબ્દો સાંભળો, આપણે કૂપમંડૂક્ની કથા સાંભળી છે, અહીં કવિ કુવાને એક બરણી સાથે સરખાવે છે, અને એક અનોખું કુપદર્શન કરાવે છે.કવિ એક તાજપ ભરી આવી  પંક્તિઓ ઉચ્ચારે છે, ” વ્યાપી રહી છે ગોપનીયતા કૂપમાં ! / વસે છે વારિ સુદૂર એટલું, / પડોશી સમાન, અન્ય કોઇ જગતના. / વસી રહેલ એક બરણીમાં … ” કવિતાસંગ્રહનો ઉઘાડ કુવાથી થાય છે એટલે મને મઝા આવે છે. જે લોકો એક જ પ્રકારના વર્તુળોમાં ફર્યા કરે છે એમનું દેડકાદર્શન કરતાં આ કવિ અલગ રસ્તો ચાતરે છે. અને એની પ્રતીતિ આગળની કવિતાઓમાં પાને પાને ચમકે છે.

એક કવિતામાં જો ઉપનિષદની અદાથી કવિતા ખુલે છે. ” છે ના સંસાર આ પૂર્ણ સમાપન, / છે તૈયાર તત્પર, અનુસંધાન તેનું પછી, / અદીઠ સંગીત સમાન, ને, / તોયે, નિશ્ચિત ધ્વનિ સમાન.” કવિ જે વિષયો પસંદ કરે છે તેનાથી વાચકને જગતને જોવાની અલગ અને કશીક નવી દ્રષ્ટિ મળે છે. એમની પોતાની અંત્યેષ્ટિ અંગેની એક કવિતા મને ભારે સ્પર્શી ગઈ છે. પોતાની અ6તિમક્રિયાની કલ્પના કરી શકવાની તાકાત જ કવિને એક અલગ કેટેગરીમાં મૂકી આપે છે, આમાં કલ્પનાશીલતા તો છે જ પણ કવિ મૃત્યુને સમજવા અને એને ઓળંગવા જાણે કે એક સરસ યાત્રા પર આપણને લઈ જાય છે. એમિલીની આ કવિતા ધ્યાનથી સાંભળવા જેવી છે, એ લખે છે, ; “થયો દેહાંત મારો જ્યારે, સુણ્યો બણબણાટ માખીનો મેં, / હતી શાંતિ પ્રગાઢ ગૃહખંડોની / અંતરાલની શાંતિ સરખી.”… અને આગળ લખે છે, ” ને આવી ઉભી ત્યાં તે – ટપકી પડી એક માખી- / આસમાની – અચોક્કસ – લથડતા નિશ્વાસ સહ -/ દિવ્યજ્યોતિ, ને મારી મ્ધ્યે, અને પછી, થઈ ગયાં વિકળ ‘વાતયન’ સર્વ, / અને પછી, જોઇ શકી ના હું કશું / જોવાનું હતું જે…! ‘ એવી જ એક કવિતામાં એ કહે છે, ” થઈ અનુભૂતિ અંત્યેષ્ટિની મારા ચિત્તમાં / અને ડાઘુઓ અહીં તહીં / આવતા રહ્યા, ડગ માંડતા, ડગ માંડતા….. જાણે હોય, સકલ બ્રહ્માંડ, ઘંટ સમાન, / ને હોય અસ્તિત્ત્વમાં જાણે , કર્ણ જ બસ.. ” પોતાના મૃત્યુની અને અંત્યેષ્ટિની આવી કલ્પના કવિના શબ્દને અને દર્શનને એક તાકાત આપે છે.

એમિલી જગતનું જે ‘વાઉ-ફેક્ટર’ છે, તેનું એક મશાલની જેમ કેવી રીતે હસ્તાંતરિત કરે છે તેની એક ચિત્રાવલી રજુ કરે છે, “જાળવી ના શકે ગગનમંડળ નિજ રહસ્યોને !/ કરે જાણ તે વિશે ડુંગરોને ! /ડુંગરો કહે, સાહજિકતાથી, તે વિશે વાડીઓને – , /અને તે, ડેફડિલ્સને… ” આ પ્રકારની ચિત્રાત્મક કવિતાઓ વાચકના મનમાં એક અભિનવ ચિત્ર સર્જે છે, જે ભાવકના ચિત્તને કાવ્યાનંદ આપે છે.

આ કવિ રહસ્યવાદી તો છે પણ જગતમાં જે સૌંદર્યો છે તેને આવી રીતે ઉલ્લેખે છે; ” કરું છું ગોપિત સ્વયંને હું મારા પુષ્પમાં / કરતાં ધરિત જે તુજ ઉરની સમીપમાં , / જે જતાં કરમાઇ તુજ પુષ્પદાની મહીં … ‘

મારી આ વર્ષની અમેરિકા યાત્રા એ રીતે ખુબ જ સુખદ એ રીતે રહી કે અમેરિકાના જુદા જુદા રાજ્યોમાં રહેતા ગુજરાતી ભાવકો સમક્ષ હું મારી વાત મુકી શક્યો. ખાસ કરીને જ્યારે મારી જુદા જુદા મિજાજની કવિતાઓ રજુ કરી ત્યારે જે રીતે ભાવકોએ એને નાણી અને માણી એ મારે માટે એક અનન્ય સંતોષનો વિષય હતો અને છે.

મને લાગે છે કે અમેરિકામાં રહેતા મિત્રોની અને સંસ્કૃતિચિંતકોની જે અનોખી તાકાત છે એને એક ‘સેતુબંધ’ પ્રોજેક્ટમાં જોતરવી જોઇએ. મને ક્ષિતિજમાં એક નવી આશાના મેઘધનુષ્ય દેખાય છે. આગામી દિવસોમાં જો આવું કશુંક થઈ શકશે તો એ એક મોટી સાંસ્કૃતિક સેવા કરી ગણાશે.

હાલ તો આટલું જ…

શુભાષિશ સાથે,

ભાગ્યેશ.

*********************

પ્રિય પ્રાર્થ ના,

વરસાદ જોઇએ એવો જામ્યો નથી. આભ અંધારેલું હોય છે પણ કાચી અફવા જેવું, કાચી એટલા માટે કે ક્યારેક વરસે પણ ખરા.વરસાદ તો આપણને છેતરીને રાત્રે પડી જાય એની મઝા કશીક ઓંર જ હોય છે, સવારે ઉઠીને જોઇએ એટલે ખબર પડે કે હમણાં  સુધી પડ્યો છે. ઓટલા પર એનાં ભીનાં પગલાં હોય, મેદાનમાં ખુણામાં શાંતિથી બેઠેલું સ્ટ્રીટલાઈટનું અજવાળું પાણી પર બેસી ચમકતું હોય અને પવનમાં એની માદક ગંધ હોય. આંખોમાં જોઇએ ત્યારે ખબર પડે કે હમણાં જ ઉડી ગઈ એ ઉંઘ પર એનો જાદુ હતો. હવે છેક અંદરથી ખબર પડે કે ઉડેલી ઉંઘ ઉંડી હતી કારણ આ આકાશદુત એને છેક અંદર સુધી એને મુકવા આવ્યો હતો. હવે મઝા આવશે, આખો દિવસ આ સારી ઉંઘનો નશો રહેશે.

આજકાલ ધૈર્યને સમજવાની મઝા આવી રહી છે. નવ વર્ષનો એક છોકરો, આંખોમાં નવું આકાશ ઉગી રહ્યું છે એવો અહેસાસ. બહેન વૈદેહી, બાર વર્ષની એક કુંવારી કન્યા, જાણે એક નાજુક વેલ. બન્ને મારા કહેવાથી ગુજરાતી માધ્યમમાં ભણે છે. તેનો ભારે એડવાન્ટેજ. શીખવાની ઝડપ માતૃભાષામાં અનેકગણી હોય.  એના મા-બાપ એટલે રીના અને જિજ્ઞેશ. હવે ધૈર્ય ફુટબૉલ રમે છે અને વૈદેહી [કા’નો] ભરતનાટ્યમ શીખે છે. બન્નેની મથામણ, એક ઓળખ પ્રાપ્ત કરવાની. કા’નાની સમજશક્તિમાં પક્વતાની પાંખ ફુટતી હોય તેવો અહેસાસ થઈ રહ્યો છે. ધૈર્ય હવે જીદ નહીં પણ જીત માટે મથી રહ્યો છે.

અહીં  તરુણના ઉછેરનું વ્યાકરણ શરુ થાય છે. સૌથી મોતો ફાયદો ભાષાની અભિન્નતા છે. મા-બાપ અને બાળક બે એક જ ભાષા બોલે છે. અહીં ત્રણ પ્રક્રિયાઓ એકસાથે ચાલું થાય છે, એક છે, માન્યતાની ભુખ, બીજું છે, અહંનું બીજાંકુરણ અને ત્રીજું છે, વિસ્મય. આ ત્રણેય દફ્તરમાં મૂકી એ શાળાએ જાય છે, ત્યાં ભણતર છે પણ કેળવણી નથી. ઉપરથી નીચેનો રૂટ છે, શિક્ષક બોલે છે, એ બોલે છે તે સત્ય છે, આખરી સત્ય છે આવી આવી દિવાલો બંધાતી ચાલે છે. એટલે એનો વિકસતો અહં ઘવાય છે, પરીક્ષાનો ડર ઉભો કરાય છે, પણ ત્યાં એની માન્યતાની ભુખ સંતોષાશે તેવી એક આશા બંધાય છે. પણ શાળામાં ગયો ત્યારે જે વિસ્મય લઈને ગયેલો તેનું ક્યાંય સ્થાન નથી. એ બધું જોયા કરે છે, છેવટે શિક્ષક, મા-બાપ કરતાં પણ એક ઉત્તેજક બારી મળે છે તે વિડીયો ગેમ્સની. એને મઝા આવે છે, એ બહેન કરતાં સારો સ્કોર કરે છે એટલે માન્યતા મળે છે.એ ફુટબોલ રમે છે, એને માન્યતા મળે છે એનો અહં સંતોષાય છે.

અહીં સાહિત્યનું અને વાર્તાકથનનું અને ઘરના ગીતોનું માહત્મ્ય વધી જાય છે. હું આ બધા બાળકોને લઈને બેસું છું, વારતા કહું છું. એમને મઝા આવે છે, એમનું ધ્યાન બેજે જતું લાગે તો પછી રમત ચાલું કરીએ છીએ. અહીં નરસિંહ મહેતાની હુંડીનો પ્રસંગ કહીએ તો એને જે ચમત્કાર જોવો હોય છે એ મળે છે. ધર્યના પિતા શિક્ષક છે એ મિલખાસિંઘ નામની ફિલ્મ બતાવે છે. ચમત્કાર થાય છે. એની આંખોમાં જીત્યાનો નહીં રમ્યાનો આનંદ ઉમેરાય છે.  એક એક બાળકનો ગ્રાફ અલગ અલગ હોવાનો. વૈદેહીને મારી પાસે બેસાડું છું, હું કોઇ લેખ લખી રહ્યો છું, એ ભુલ કાઢે છે, એને મઝા આવી રહી છે, એ કનેક્ટ થઈ રહી છે. આ વખતે હું એને કોઇ કવિતા શીખવાડું કે વૈષ્ણવજન સમજાવું તો આખું નાગરિકશાસ્ત્ર ટપોટપ ઉતરી જાય.

તરુણ એ તરુ છે, એક છોડથી સહેજ મોટું,  એક ઝાડ થવાની શક્યતાના સળવળાટ વાળું. એની સાથે વાત કરવાની છે પણ શાંતિથી. એ સાંભળે એ માટે નહીં પણ તમે એને સમજી શકો એ માટે. તરુણના મા-બાપની સમજ અને ધીરજની બહુ જરૂર છે. આ કોમળ કૉમ્યુનિકેશનની અવસ્થા છે, આ કળીને કાનમાં આકાશનું સરનામું આપવાની ઘડી છે. આ ફુટબોલની ફાયનલમાં જતા ખેલાડીઓને એમનો કોચ મળીને જે વાત કરતો હોય છે તે સમય છે.

બીજી એક વાત મારે મા-બાપને કહેવી છે તે જોડો અથવા જોડાઇ જાવ. એને જોડો. મંદિરમાં જાવ તો સમજાવો કે કેમ જાઓ છો. એ તમારું કહ્યું કરે તો એને સામે સન્માન આપો. એની સાથે રમવા જેટલી અસરકારક બીજી કોઇ રીત નથી. રમો, એને જીતવા દો. એ અંદરથી એક ‘હીરો કે હીરોઇન’ની શોધમાં છે, એક આદર્શ જોઇએ છે. પણ આવો આદર્શ રામ કે અર્જુન જેટલો દુર નથી જોઇતો. એ વાર્તામાંથી બે પાઠ શીખવા છે, પણ જેની નકલ કરી શકાય એવા હીરોની જરૂર છે, સાથે દોંડવાથી, ચેસ રમવાથી, ગાવાથી એને મઝા આવશે.

અને છેલ્લે, એ મા-બાપનો સૌથી મોટો વિડીયોગ્રાફર છે, એ તમારા વાણીવર્તનને ભણે છે, શાળાના એકા’દ શિક્ષકનું વ્યક્તિત્ત્વ આકર્ષક હોય તો ત્યાં પણ એનું મન ચોંટે છે. અને સિનેમાના અભિનેતા એના મન મસ્તિષ્કને સહેલાઈથી આકર્ષે છે. અભિનેતા સાહસ બતાવે છે, હિંસા આચરે છે, મોંઘી ગાડી ફેરવે છે. આ બધા એના વિસ્મયના ઉદ્દીપકો છે, પણ જો એ સંતોષી ના શકાય તેવી અપેક્ષાઓના મહેલ ઉભા કરે તો એ જીવનમાં એક અસંતોષ અથવા ક્યારેક ઝીણી નિરાશાને ઉછેરવા માંડે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં આવો અસંતોષ એને માટે ચિનગારી બની શકે છે. તમે તમારા મિત્રો સાથે હસી-ખુશી અને ઉત્સવોથી એનું મન હર્યું-ભર્યું રાખો તો એક પ્રકારની પોઝીટીવ એનર્જી ઉત્પન્ન થાય છે. આ તરુણાઈને સમજવી અને ઉછેરવી એ પોતેજ એક એક આનંદદાયક યજ્ઞ છે.

આજે આ બધા વિચારો મેં તારી આગળ મુક્યા કારણ સુરતના ડૉ.લોતિકા એક પુસ્તક તૈયાર કરી રહ્યા છે. એમની ઇચ્છા છે કે હું મારું ચિંતન એમને મોકલું. મેં તારા અને લજ્જાના ઉછેરમાં અને હવે, ધૈર્ય અને કા’નાના વિકાસમાં જે મનોવૈજ્ઞાનિક જાગૃતિ સાથે મથામણ કરી છે અને કરું છું, એનો આ અંશ છે.

મને એક બાબતની અનુભૂતિ પાક્કી છે કે ‘બાળક એ ઇશ્વરની ટપાલ છે, એને વાંચતાં શીખવું એ પણ એક સાધના છે.”

શુભાષિશ,

ભાગ્યેશ…

**********************

પ્રિય પ્રાર્થના,

અહીં હવે વરસાદ આવ્યો છે. શાળામાં મોંડા પડેલા છોકરાની જેમ ઉંધું ઘાલીને આવ્યો. આપણી સામે ઉભેલા વૃક્ષોએ આખા આંગણૂં એમનું બાથરૂમ હોય એ રીતે ગીતોથી ભરાઇ દીધું. જો કે હજી ઠંડક થઈ નથી. વાદળો ઉમટ્યા છે એટલે સારું લાગે છે. દુરનું આકાશ એટલું ભર્યુંભાદર્યું લાગે છે કે કોઇ ચિત્રકાર બેઠો બેઠો હજી જાણે કે આ ચિત્ર પુરું કરી રહ્યો છે, બે વાદળ આવે છે અને જાય છે. વિજળીઓ એ પીંછીના લસરકા હશે કે એ ચિત્રકાર પીંછી ખંખેરે છે કેશું ? એવો વિચાર આવે છે.

આજે એક બીજા બનાવ વિશે કહેવું છે. વડોદરામાં 22મીએ એક અભિનવ કાર્યક્રમ યોજાયો છે. આમ તો વડોદરા વિનોદ ભટ્ટને યાદ કરવા છે. આપણા હાસ્યસમ્રાટની વિદાયને બે મહિના થયા છે. વડોદરા અને વિનોદ ભટ્ટને વિશેષ સંબંધ રહેલો. તુષારભાઇ વ્યાસ અને મિત્રોએ આગ્રહ કરેલો તો મેં વિનોદભાઇને સંમંત કરેલા કે વિનોદભાઇ આવે. એમની એવી ઇચ્છા હતી કે હવે તબિયત સારી નથી એટ્લે વિનોદભાઇ મારા પ્રશ્નોના જવાબ આપશે. પણ કમનસીબે આ કાર્યક્રમ ના થઈ શક્યો. પણ આ રવિવારે આ કાર્યક્રમ અલગ ભાત પાડનારો બની રહેશે. આમંત્રણ કાર્ડમાં કોઇનું નામ નહીં, માત્ર વિનોદભાઇ જ, એમનો જ ફોટો. આયોજન પણ એવુ છે કે કોઇ સ્ટેજ પર નહીં, માત્ર એક ખાલી ખુરશી અને એની ઉપર વિનોદભાઇનો એક ફોટો….

એમ થાય કે દિવંગત સર્જકને કેવી કેવી રીતે યાદ કરવા. તને યાદ હશે, એમના મરણ પછી આપણા ઘરે અમે એક ‘વિનોદ સપ્તાહ’ ઉજવેલું. બેસાડેલું નહીં પણ ઉજવેલું. સામાન્ય રીતે કોઇના મરણની પાછળ લોકો ભાગવત સપ્તાહ કે ગરુડ પુરાણ બેસાડે. પણ આપણે વિનોદ સપ્તાહની ઉજવણી કરેલી. એક હ્રદયંગમ અનુભવ રહ્યો, એમ કરીને અમે વિનોદભાઇનું મૃત્યુ એક અઠવાડિયું પાછું ઠેલેલું. પણ મૃત્યુ તો મૃત્યું તો મૃત્યુ છે. અનિવાર્ય અને એક કઠોર વાસ્તવિકતા.

આજે બે ત્રણ વાતોથી વિનોદભાઇને યાદ કરવા છે. તું જાણે છે મારો નિત્યનિયમ એવો કે મારે રોજ સવારે ‘મોર્નિંગ વૉક’ કરતાં કરતાં મારે એમની સાથે વાત કરવાની. પહેલાં મઝા આવતી, પછી એ ટેવ બની, અને છેલ્લે છેલ્લે તો વ્યસન. જયશ્રીબેંન મર્ચન્ટના પુસ્તક વિમોચન માટે હું બે-એરિયામાં ગયેલો. ત્યારે પ્રતાપભાઇ પંડ્યાને ત્યાં રોકાયેલો. ત્યાંથી જ્યારે મેં મે [2018] ની ત્રીજી, ચોંથી અને પાંચમી એમ ત્રણ દિવસ વાત કરેલી ત્યારે વિનોદભાઇ એક વાક્ય બોલેલા, ” મારા વ્હાલા, વહેલા વહેલા આવી જાઓ… ” મઝા નથી આવતી. અને પછી હું નવમીએ પહોંચ્યો ત્યારે તો સ્વાસ્થ્ય ઘણું કથળ્યું.

મૃત્યુ પહેલાં ત્રણ દિવસ પહેલાં એટલે કે અઢારમી મે ની સાંજે હું, રતિલાલ બોરીસાગર અને ગુર્જરગ્રંથ વાળા શ્રી મનુભાઇ શાહ એમને મળવા ગયેલા. ખુબ જ નાજુક તબિયત પણ હાસ્ય અકબંધ. મેં પુછ્યું, ” શું થાય છે, કાકા ? ” એમનો લાક્ષણિક જવાબ, ત્રુટક ત્રુટક વાક્યો, ” વ્હાલા, બધા અંગો શિથિલ થઈ ગયા છે.” મેં કહ્યું, ” મગજ તો બરાબર હોય એમ લાગે છે… ” તરત જ વિનોદ ભટ્ટ પ્રગટ્યા, ” એ તો ક્યારનુંયે નથી ચાલતું”. મેં લુઝ બૉલ નાંખ્યો, ” ક્યારનું, એટલે ક્યારનું ? ‘” બસ, જુઓને,… તમને મળ્યા ત્યારથી.. ” પાછા ચુપ થઈ ગયા. મરણના આગલા દિવસે આપણા શિક્ષણમંત્રીશ્રી  ભુપેંદ્રસિંહજી સાથે  હું ગયેલો, બિલકુલ નિશ્ચેષ્ટ શરીર. તમે માની ના શકો કે ગુજરાતી હાસ્ય આટલું ઠંડું કેમ.. ! ભુપેંદ્રસિંહને ગુજરાતી ભાષા ફરજિયાત કરવા માટે હાથ મિલાવવા એમને હાથ લંબાવ્યો. મેં કાનમાં બુમ પાડી, “કાકા… !” તો એ એક વિલક્ષણ ‘સ્માઈલ’ આપી ગયા. પ્રાર્થના, એમનું આ અંતિમ સ્મિત એ મારા જીવનની બહુ મોટી મૂડી છે. આવડો મોટો સર્જક.. એમની ચપળતા. તમે કશું બોલો એની સાથે જ છગ્ગો ફટકારવાની ક્રિકેટાયેલી વિનોદવૃત્તિ.

આવા વિનોદભાઇનું બેસણું નહોતું રાખ્યું. એમના પુત્ર સ્નેહલભાઇ જે પોતે એક સોફ્ટવેર/હાર્ડવેંરના વ્યાપારમાં ઘણા સફળ થયેલા છે, અને એક સારા જ્યોતિષશાસ્ત્રી છે. એમને આયોજન કરેલો વિનોદાંજલિનો કાર્યક્રમ કદાચ ગુજરાતી સાહિત્યમાં અભુતપૂર્વ ઘટના હતી. ઓફિસો કાર્યરત હોય તેવો દિવસ, કોઇ છાપામાં આ સભાની જાહેરાત નહીં. માત્ર સોશિયલ મીડિયા પર એક સંદેશ ફરે. અને અદભુત દ્રશ્ય… આખો હૉલ ચિક્કાર ભરાઇ ગયો. બહુ ઓછા સર્જકોની આટલી બધી લોકસ્વીકૃતિ મેં જોઇ છે. આવા ઓલિયા માણસને કોઇ ઇનામ કે પારિતોષિકની નહોતી પડી. જો કે એમને ગુજરાતી સાહિત્યના તમામ ખ્યાતનામ ઇનામો મળેલા છે. પણ એ કહેતા; “મને આ જગતમાં કોઇની પાસેથી કંઇ જોઇતું નથી.’ એમની આ ખુમારી જ એમના હાસ્યનું રહસ્ય હતું.

ગુજરાતી હાસ્યનું સરનામું હાલ તો જાણે ભુંસાઇ ગયું હોય એવું લાગે છે.

ફરી ફરી, વાત કરતા રહીશું…

ભાગ્યેશ.

પ્રાર્થનાને પત્ર-૧૩ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

8-5-2013

પ્રિય પ્રાર્થના,

પ્રિય અનીશ,

કેમ છો ? ગરમીનો હાહાકાર હજી એટલો જ છે પણ ગરમીને પણ પરસેવો વળી જાય તેવો સરસ ઉત્સવ અમદાવાદને આંગણે ઉજવાયો, બહું લોકોએ માણ્યો. આ ઉત્સવ એટલે પુસ્તકમેળો. આમ પણ તું જાણે છે પુસ્તક મળે એટલે મને મારા ભગવાન મળ્યા જેટલો આનંદ થાય. જો ડુબવાનું મળે તો એ પુસ્તક મારે માટે જાણે ગામનું તળાવ. એક વાત કહું , મને તરતાં નથી આવડતું, મેં નાનાપણમાં અનેક મિત્રોને સહજતાથી ગામના તળાવમાં કૂદકો મારીને પડતા અને આરામથી તરતા જોયા છે. મનમાં એક વસવસો હતો કે આપણે આ વાત ચૂકી ગયા, થોડું ખટકતું હતું કે ‘બાળપણની આ મસ્તીથી તો કોરા જ રહ્યા. પણ પુસ્તકોએ આ ખોટ પુરી. પુસ્તકોએ એક તરફ ઉડવા આકાશ આપ્યું તો એક સરસ નદી રચી આપી. પાતળી નદી, સતત ખળખળતી અને અહર્નિશ વહેતી નદી. મારી તાજપનું સરનામું બને એવી નદી. આ નદી એટલે મારા પુસ્તકો, મને ગમતા લેખો અને નિબંધો અને કાવ્યો અને છાપાઓ અને પુસ્તક્સમીક્ષાના લેખો. આવો પુસ્તકમેળો યોજાય અને એમાં સાહિત્યના કાર્યક્રમોની સંરચના અંગેની સમિતિની અધ્યક્ષતા મને મળે   તે મારે માટે એક મઝાની ઘટના બની રહી. વડોદરામાં જે શબ્દ પ્રગટ્યો તે શબ્દ માહિતીના મારા પ્રથમ અવતારમાં મોટો થયો, માહિતી વિભાગના ગુજરાત પાક્ષિકના તંત્રી લેખો લખતાં લખતાં અચાનક જ શબ્દએ એક પ્રકારની પુખ્તતા પ્રપ્ત કરી લીધી. આ શબ્દએ હવે ગગનને ઓળખી લીધું, આ અક્ષરે હવે આભને ચાખી લીધું, મનની શબ્દમાવજતે એક ગેબી મંદિરના ગર્ભગૃહને માપી લીધું, એક ભણક સંભળાઇ ગઈ છે. સવારનું અજવાળાનું રૂપેરી પહેરણ હોય કે બપોરની બળબળતી શબ્દચામડી હો, સાંજની લટ ખોલવા મથતો એક ઘંટારવ મને સંભળાય છે. અંધારાનું ઓઢણ લઈને ઉભેલી રાત પણ મારા અસ્તિત્વમાં ઉભરાતા કે ફરફરતા કોઇ પુસ્તકનો ફરફરાટ જ છે.

   આ પુસ્તકમેળાએ અમદાવાદને નવી ઓળખ આપી છે, એની સામાજિક ચેતનાની નવી સાબરમતી જડી  ગઈ છે. અચાનક જ ગરમીના દિવસોમાં સાજે કંટાળ્યા હોઇએ અને ઓટલા પર ઉભા હોઇએ અને ઠંડી હવાની એક લહેર આવે અને જે અનુભૂતિ થાય તેવી અનુભૂતિ થાય છે આ પુસ્તકમેળામાં ગળેલી સાંજો થકી. હું લગભગ રો જ જતો,મઝા આવી. 2500થી વધું લોકો મોટા સભાગૃહમાં આવતા. છેલ્લી સાંજ તો અનોખી રહી. મેં ‘જીવન અને હું ‘ એ વિષયના ગણેશ સ્થાપ્યા. કહ્યું , આવિષયમાં (જીવન અને હું’ માં ) ‘અને’ ને અતિક્રમવાનો છે. આપણા જીવનાનંદ અને જીવન વચ્ચે હું ઓગાળી ઓગાળી જીવનના સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપને પામવાનું છે, ‘જીવને શિવ’ તરીકે ઓળખી શકાય તેવું અદ્વૈત સાધવાની સાધના કરવાની છે. માર્ગને આનંદમય બનાવવો છે તે માટે ‘જીવન એક ઉત્સવ છે’ તેવા મંત્રને રોમે રોમે જગવવાનો છે. અને હું ગાઇ ઉઠેલો પે’લા કૃષ્ણના શબ્દો,; ” આરપાર આસપાસ અઢળક ઉભો છું, મને પાછા વળીને મને કળજો, મને મીરાંની જેમ તમે મળજો..”

   આ સમાપનસભામાં મનોજ જોશી, મિહિરભુતા, ઉપેંદ્ર ત્રિવેદી, રઘુવીર ચૌધરી અને ઇસ્માઇલ દરબારે પણ પોતાની કેફિયત કહી, પણ ખરી મઝા તો વિનોદ ભટ્ટે કરાવી. હસાવી દીધા બધાને.. અનેક રમૂજોમાંથી પોતાનો અમદાવાદ પ્રેમ પ્રગટ કર્યો. સૌના રાજીપાએ આ પુસ્તકમેળાની અને મસ્તકમેળાની આ જુગલબંધી વધાવી લીધી.

ચાલો, તમે પણ થોડું વાંચી લો.

ભાગ્યેશ.

 

પ્રિય પ્રાર્થના,

પ્રિય અનીશ…..

અહીં ગરમીનો પ્રકોપ ચાલી રહ્યો છે. આખી પૃથ્વી પરસેવે રેબઝેબ લાગે છે. એક વિશાળકાય ઝાડની જરૂર છે જેની છાયામાં આપણું આખું નગર સમાઇ જાય. જે રીતે સૂરજ આપણા શરીરમાં પેસી ગયો છે તેને બદલે તેને પાડોશી તરીકે જોવાના કુવિચારો પણ આવે છે. માની લો કે આપણને આવતા બે-એક લાખ વર્ષા પછી સૂરજને બદલે આપણે કોઇ બીજા શીતળ સૂરજના પ્રકાશમાં આપણે ગાયત્રી મંત્ર બોલતા હોઇએ. આપણો આજનો સૂરજ ઠંડો પડીને મહાચંદ્ર બનીને દુર દેખાતો હોય. આવી પરિસ્થિતિમાં ગાંધીનગરના આપણા ઘર આગળ બે યુરોપીયન પુરાતત્વવિજ્ઞાનીઓ ‘આ કવિનું ઘર છે ! ‘ એ કાવ્ય વાંચતા હોય, એના અર્થઘટનોના પડોશમાં ધોળાવીરાના નગર રચનામાં વપરાયેલા તડકાના ચિત્રોની સ્પર્ધાની વાતો થતી હશે.

આપણે આજે જે ચંદ્રની ચાંદની માટે પાગલ થવાના અભરખા રાખી રાખીને કવિતાઓ લખીએ છીએ તે ચંદ્ર કોઇ બીજી આકાશગંગામાં એલટીસી જેવી કોઇ અવકાશીસમાજની રજા-પ્રવાસ યોજનાના ફળ ચાખી રહ્યો હશે.

ભાગ્યેશ

 

પ્રિય પ્રાર્થના,

આ વર્ષે અમેરિકામાં જે સ્નેહ અને આદર મળ્યો તે અદભુત હતો. ઘણીવાર ભાવકો વક્તાને ઓળખ અને પ્રેમ આપીને ઘડતા હોય છે…. ડૉ. સુધીરભાઈ પરીખના ખુબ જ પ્રેમાળ વ્યક્તિત્વનો વધારેને વધારે પરિચય થયાં કરે છે. એમનો ખાસ આગ્રહ હતો કે આપણી આ પત્રયાત્રા ગુજરાતી અને ભારતની વિચારયાત્રા /સાહિત્ય યાત્રા બની રહો….આજે જે સોશીયલ મીડિયાને લીધે નવો જે સામાજિક પિંડ બંધાઈ રહ્યો છે એની વાત કરવી છે.

કવિ અનિલ જોશીની કવિતા ‘કવિ વિનાનું ગામ’ ગુંજ્યા કરે છે. કાળઝાળ ઉનાળાની બપોરે આવી કવિતા હાથ લાગે એટલે એક પ્રકારની શીતળતા પ્રસરી જાય છે. પ્રશ્ન થાય છે કે આપણે ક્યાં આવી પહોંચ્યા છીએ. કેટલાયે વર્ષોથી પ્રવાસમાં છીએ. ડટ્ટાવાળા કેલેન્ડર છોડીને હવે સ્માર્ટફોનના કેલેંડરમાં સંતાડ્યો છે આપણા સમયને… એક તરફ સોશીયલ મીડિયામાં વરસતી કવિતાઓની ધોધમાર હેલી અને બીજી બાજુ રોબોટથી પણ આગળ જતો આઇ-પાલ [i-pal] આવી પહોંચ્યો છે. પણ ગામ ઉનાળાની ભાગોળ જેવું લાગે છે. વ્હૉટસ-અપમાં ટોળેટોળા છે, ફેસબુક   ચિક્કાર ભરાયેલી છે, પણ આંગણું કવિ કહે છે તેવા ‘કવિ વિનાના’ ગામ જેવું લાગે છે. શું થઈ રહ્યું છે ? એક પરોક્ષ વિશ્વ આપણા અસ્તિત્ત્વને નવી રીતે વ્યાખ્યાયિત કરી રહ્યું છે. માણસ તરીકે આપણે પરોક્ષ શબ્દોના અને પરિણામે પરોક્ષ સંબંધના માણસ થતા જઈએ છીએ. કાલે ટહૂકાને પણ ચિત્રમાં અનુભવવો પડશે.

હમણાં મિત્ર વિનોદભટ્ટના મરણોત્તર શ્રધ્ધાંજલીઓ અને લાગણીઓના ભારે ધસારાને અનુભવવા મળી. સોશીયલ મીડિયા પર જે લોકો આટલું બધું લખે એ રૂબરૂ આવે પણ નહીં ! આ એક નવી સામાજિકતા છે. એક જ શહેરમાં છીએ, પંદર-વીસ મિનિટ કે અડધો કલાકનું અંતર છે, પણ માણસને એની લાગણીઓ વિજાણું પડદે વ્યક્ત કરવી છે, પ્રત્યક્ષ નથી થવું. આ ખોટું છે કે ખરું છે તે ખબર નથી પણ મનુષ્યની અભિવ્યક્તિની આ સબ-સીસ્ટમ કે વૈકલ્પિક વ્યાકરણ ઉભું થઈ રહ્યું છે. ચિંતા નથી, વિસ્મય છે.

કવિતાનું આવું થવા માંડ્યું છે. શબ્દો અણિયાળા હોય, એને આંજીને એક ભાવક તરીકે કવિને મળીએ ત્યારે એક અલગ જ માણસ દેખાય. સ્નેહરશ્મિ કે ઉમાશંકર કે સુરેશ દલાલ પાસે જે ધબકાર અને થડકાર અનુભવતા હતા તે ના દેખાય. કવિનો શબ્દ જે ‘યુગ યુગથી વહેતો વહેતો આવતો હોય.. ત્યારે તમને કાળની નદીની ખળખળ પ્રવાહિતા સંભળાય, તમને કોઇ શીતળ વાયુનો સ્પર્શ થયો હોય તેવી આહલાદક-ક્ષણોનું લખલખું પસાર થઈ જાય. એવું નથી થતું. કશુંક ખુટે છે. મેં મારા દીર્ઘ સનંદી સેવામાં પણ જોયું કે ‘પ્રેઝન્ટેશન’ કરીને પોતે ખુબ મોટું કામ કરી નાંખ્યું છે એવો કશોક છીછરો-ભાવ પહેરીને ફરનારા અધિકારીઓ જોવા મળે. મીડિયાના આ હાથવગા માળિયાઓથી માણસને શોર્ટકટ ફાવવા લાગ્યો છે. એટલે સંબંધો પણ છીછરા થવા લાગ્યા છે. મનોરંજનમાં પણ કશું દીર્ઘકાલીન હોવાની જરૂર નથી. ફિલ્મીગીતોનું આયુષ્ય ટુંકું થતુ જાય છે, જોકે ભાવ અને કવિતાના તળિયા ઘણા ઉપર આવી ગયા છે. આ એક ચિંતાભરી સ્થિતિ છે, પણ એક મોટો વર્ગ આને નવો યુગવળાંક છે એવું માની રહ્યો છે. આપણે ઉતાવળ નથી. પણ પ્રશ્ન તો ઉભો કરવો જ જોઇએ.

 કવિ સોશીયલ મીડિયાના સરળતાથી ઉપલબ્ધ માધ્યમથી લપસી તો નથી પડ્યો ને ! કવિતા તમને એક ઝાડ  નીચે બેસીને કામુ કે કાફકા કે સુરેશ જોશી કે આનંદઘન કે બુધ્ધ કે મહાવીરના વિચાર કરતા કેમ કરી ના મુકે… ક્યાંક આપણેે કવિ વિનાના ગામમાં તો નથી આવી ગયા ને !

ડૉ. સુધીરભાઈ ના પ્રેમાગ્રહથી આપણે નવી યાત્રાએ નીકળવું છે…નવી દુનિયાને શોધવી છે, એવી કોલંબસી કામના સાથે…

ભાગ્યેશ.

જય જય ગરવી ગુજરાત.

પ્રાર્થનાને પત્ર-૧૨ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

23-4-2013

પ્રિય પ્રાર્થના,

પ્રિય અનીશ…

રામનવમીને દિવસે પૂ.મોરારીબાપુની ભાવનગર કથા પુરી થઈ, તો આપણા મોદીસાહેબ નવીનક્કોર ઑફીસમાંથી કાર્યભાર સંભાળવા લાગ્યા. લીમડાનો મૉંર પીધો, કડવાશથી એક લખલખું પસાર થઈ જાય ત્યારે રોમરોમ બાળપણ ઉગી નીકળે. આના કારણે એક સૂક્ષ્મ આનંદ પ્રગટે, થોડી બાળપણની દોંડાદોંડ જાગી ઉઠે, થોડું ભોળું હાસ્ય અસ્તિત્વની પરસાળ પર વેરાઈ જાય. કદાચ આ કારણે જ રોગો ફળીયેથી જ પાછા ફરે. આપણી પરંપરાઓની ચામડીના એક સ્તર નીચે કઈંકને કઈંક આવી નાનકડી નદીઓના નીર વહેતા હશે, આ જ આપણી ઉક્તિ છે ને.. ‘अत्र लुप्ता सरस्वती….।’ બીજી રીતે જોઇએ તો જે છાયા આપી શકે એ જ  કોઇની દવા પણ બની શકે.

આ અઠવાડિયે એક ઘટના બની. વિનોદભાઇ એટલે કે વિનોદ ભટ્ટ એટલે કે વિ.ભ. મને વારંવાર ફોન કરીને કહેતા કે ‘મિત્ર’ જરા મળવા આવો તો સારું’. મારે જરા અંગત કામ છે અને ફોન પર કહેવાય તેવું નથી. મારે મેળ પડતો નહોતો. દોંડાદોંડી તો હતી જ અને એક પ્રકારની અનિશ્ચિતતાએ પણ મનનો કબજો લીધો હતો. બીજી તરફ ‘મહાવીર જ્યંતી’ના પ્રસંગે ‘માનવતાની વાણી-મહાવીરવાણી’ એવા વિશય પર બોલવાનું હતું, પણ મહાવીરજયંતીને દિવસે સમય કાઢીને વિનોદભાઇને ઘેર જઈ આવ્યો, ખુબ રાજી થયા, હું પણ થયો. કામ હતું એમના બે પુસ્તકો મને આપવાનું. એક હાસ્ય નોબંધોનું પુસ્તક ‘બસ.. એમ જ !’ અને બીજું પુસ્તક ‘અમેરિકા એટલે… ‘ વાત આટલી સરળ નથી. ‘બસ એમ જ… !’ પુસ્તક એમણે મને અર્પણ કર્યું છે, આમ લખીને.. ‘અર્પણ… મારા પ્રિય કવિમિત્ર  ભાગ્યેશ જહાને.

બસ…. એમ જ ….. !’ આ  બસ એમ જ આમ જોવા જઈએ તો જીવનનો સાર છે. આટલા લોકોને મળ્યા પછીઅને આટલા બધા મિત્રોના નાના-મોટા વર્તુળો પછી અમે એમ લાગે છે, બસ એમ જ, કશા કારણ વગર મળે, ચાહે, આપણી ચિંતા કરે એવા લોકો ક્યાં છે ? ઝંડા અને એજન્ડાવાળા લોકોને મળવું એના કરતાં આવા ‘બસ એમ જ’ લોકોને મળવાની મઝા અલૌકિક છે. માણસ અમથો અમથો જીવવાનું કારણ પામે એજ તો જીવનની સાર્થકતા છે. સ્વાર્થી જગત પર આબાદ કટાક્ષ કરતાં એમણે લખ્યું છે કે આત્માને ખિસ્સું નથી હોતું. વિનોદભાઇ આ પુસ્તકના પ્રારંભમાં જ કહે છે કે મનુષ્યનું હાસ્ય એ ઇશ્વરનું હાસ્ય છે. એમના હાસ્યમાં જે શક્તિ છે તે એમના જીવનમાં છલકાતી જીવન ઉર્જાની શક્તિ છે. વિનોદભાઇનો વિનોદ એ એમના જીવનનું નવનીત છે, એ પોતાના ઉપર હસી શકે છે. નલીનીબેન પણ એટલી જ નિર્દોષતાથી હસે છે. બન્ને જણ અદભુત છે. એમને મળવું એક ઉજાણી છે. જો કે આ વખતે એમને રાયપુરના ભજીયા મંગાવી આખી મીટીંગ અને ઉજવણીને સ્નિગ્ધ બનાવી.

આ બન્ને પુસ્તકો વિનોદભાઇના નિરીક્ષણોનું મર્માળું નકશીકામ છે, ‘ચલો ગુજરાત’માં અમેરિકા આવેલા તેના ખુબ જ રમુજી પ્રસંગો છે. આવા સરસ લેખક અને એટલા જ ઉમદા માણસ એવા વિનોદભાઇ મહાવીર જ્યંતીને દિવસે બે પુસ્તકો ભેટ આપે ત્યારે લાગે કે આપણી ભાષા અને માનવતા સુરક્ષિત છે. મઝા આવે એવા માણસો જીવનમાં મળ્યા કરે એ જ તો મોજ છે. તમને અઢળક મોજ મળો એ જ શુભાશિષ…

ભાગ્યેશ.

********************

પ્રિય પ્રાર્થના,

પ્રિય અનીશ.

છેલ્લા ત્રણ-ચાર દિવસથી નવસારીમાં છું, પૂર્ણા નદીને કિનારે આવેલા આ નગરની નવરંગી ઇતિહાસગાથા છે, હસતું રમતું નગર છે. અહીં પારસીઓનો વિનોદ છે તો સયાજીરાવના સુશાસનના પડઘા છે. પુસ્તકોથી સુગંધાય છે આ નગર. અહીં એક ‘સયાજી વૈભવ’ નામે પુસ્તકાલય છે. નાનું પણ નહીં અને મોટું પણ નહીં. દિવાલોમાં ઉંમર દેખાય, કાચના કબાટ પુસ્તકોને ચશ્મા આવ્યા હોય તેમ આપણી સામે જુએ. પણ દરેક ખુણો ઉપયોગાય છે તેવી અક્ષરની ચહલ-પહલ સંભળાય. હું અચાનક એમના એક કાર્યક્રમમાં જઈ ચઢ્યો, જો કે આવી જગાએ હોઉત્યારે ચાનક તો ચઢેલી જ હોય કે ગુજરાતના આ ભાગમાં  જીવાતા જીવનની અત્તરશીશી શું છે, ક્યા ગીતો આ છોડને પાણી સીંચે છે ?  સયાજી વૈભવમાં પાછા ફરીએ. આ પુસ્તકાલયમાં એક ફોરમ ચાલે છે, વાચકોનો એક વર્ગ છે. જ્ઞાનપિપાસુ અને સંવાદ માટે આતુર. આજે એક ઉધોગપતિ શ્રી દિનેશ જોશી બોલવાના હતા. વિષય હતો, ‘અધ્યાત્મ અને વિજ્ઞાન’. આ અભિયાનનું ચાલક્બળ એટલે મહાદેવ દેસાઇ. વ્યવસાયે સ્થપતિ પણ અક્ષરમાં અ-ક્ષરતા જોઇ અને શબ્દમાં શબદને શોધવાની ફકીરાઈ સાંભળી. એટલે આ માણસે સમાજ-ચેતનાને સ્કેચને પકડ્યો, ડ્રોઇંગબૉર્ડ પર ભાષાની નિસબતને દોરી. સો-સવાસો બુધ્ધિશાળીઓનો સાથ લીધો અને વાંચન અભિયાન ઉપાડ્યું. એક સ્થપતિને સમજાયું કે આ ‘સયાજી-વૈભવ’ના મકાનમાં કેવી મોટી મિલકત છુપાયેલી છે. આ કારણે નવસારીમાં વાતાવરણ પલટાયું ઉનાળાની સાંજે ગરમીથી ત્રસ્ત લોકોએ બાળકોને વાંચવા તરફ વાળ્યા, શેરીએ શેરીએ વાંચંશિબિરો યોજાયી. આપણા રમેશ તન્ના કરે છે તેમ આ લોકોએ બાળકોને એક બાગ બતાવ્યો. વેકેશન વેડફાયું નહીં પણ વંચાયું. પુસ્તકાલયના લેખકોએ નવસારીની નવી પેઢી સાથે વાત માંડી. એક દિવસ ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી મોદીસાહેબ નવસારી આવ્યા, તેમણે બાળકોની આ જાગૃતિ જોઇ, સમાજની સામેલગીરી જોઇ. એક બૌધ્ધિક નેતૃત્વથી છલકાતું આ અભિયાન આખા રાજ્યમાં ‘વાંચે ગુજરાત’ના નામે વ્યાપી ગયું. ચેકબૂક અને પાસબૂક વાંચવા માટે વિખ્યાત ગુજરાત જેદી અદાથી વાંચવા લાગ્યું. આ નવસારીની અલગ તરી આવતી અલગારી ઓળખને પામ્યો.

શનિવારની સાંજે દિનેશભાઇએ અધ્યાત્મ અને વિજ્ઞાન કેવાં પુરક થઈ શકે એના6 અનેક ઉદાહરણો આપ્યાં.

રંગસૂત્રોના ક્ષેત્રમાં ચાલી રહેલી શોધોએ આપણી સંસ્કારભાવનાનો પડઘો ક્યાંક પાડ્યો છે. તો મંગળનો ગ્રહ લાલા છે તે ખગોળવિજ્ઞાન નહીં ભણેલા ગ્રામજોશીને પણ ખબર છે તેનો મહિમા કરવા જેવો છે. પુષ્પક વિમાન અને માનવમનને વાંચતા યંત્રોમાં આજના કૉમ્યુટર અને રોબોટની ઉપયોગિતાની બદલાતી જતી બારાખડી વંચાય છે અથવા વાંચી શકાશે.

બીજી મારે જે વાત કરવી છે તે શુક્રવારે મેં રાત્રીનિવાસ કર્યો તે ધરમપુરના શ્રીમદ રાજચંદ્રના અદભુત આશ્રમની…..એ તો તને ખ્યાલ છે જ કે શ્રીમદ રાજચંદ્ર એ ગાંધીજીના પણ ગુરુ હતા. ગાંધીજીના વાણી વિચારમાં એમનો ખાસો પ્રભાવ હતો. ધરમપુરનો આ આશ્રમ જૈન વિદ્વાન-સંત શ્રી રાજેશભાઇ ઝવેરી ચલાવે છે, તેઓ ‘ગુરુજી’ના માનવાચક નામથી જાણીતા છે. યુવાન મેનેજર કૌશિક અને ટ્રસ્ટી મોહનભાઇ થકી આ આશ્રમની ભુગોળ જાણી. પણ આશ્રમના અંતરંગને તો ખોળી આપ્યું રાતના ચંદ્રએ… ચાંદનીની ચુંદડી ઓઢીને ગાતી વનવાસી ટેકરીઓ અને વચ્ચે વાહનોને કેડમાં ભરાવીને ટેકરીઓ ચઢતી કેડીઓ.. ક્ષણાર્ધમાં જ ધ્યાન લાગી જાય તેવી શાંતિ.. મંત્રો કરતા સાધકોના વાઇબ્રેશનની ઘટાદાર હાજરી. મઝા આવી. થાય છે કે બે-એક દિવસ આવી જગાએ જઈને સંતાઇ જવું  જોઇએ. જાતને જ એપોઇન્ટમેંટ આપીને છેડવો જોઇએ એક સંવાદ… રજનીશેને, ટાગોરે ને અરવિંદે છેડ્યો હતો તેવી રીતે. શ્રીમદજીની મોક્ષમાળાને ખુલ્લી રાખીને સુકાતી સળીઓથી બાંધવો જોઇએ અસ્તિત્ત્વનો માળો, જ્યાં પે’લાં ઉપનિષદનાં બન્ને પક્ષીઓ એક ગીત ગાયા કરે અનંતનું..

ક્યારે ફરીથી… લખીશ…

ભાગ્યેશ.

પ્રાર્થનાને પત્ર-૧૧ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

 પ્રિય પ્રાર્થના,

પ્રિય અનીશ..

મઝામાં હશો. અહીં ઉનાળાની શરુઆત થઈ ગઈ છે, સવારના પંખીઓના ગીત અને સવારના પવનને મનની પેટીમાં સાચવી રાખીએ તો જ ગરમીનો સામનો સહેલાઈથી થાય છે, અને હા! ગરમી પણ ક્યાં એક જ પ્રકારની હોય છે !.. છેલ્લ બે દિવસથી હું દક્ષિણ ગુજરાતના પ્રવાસે હતો. નવસારીમાં પહેલી મે- ગુજરાત ગૌરવ દિવસની ઉજવણી કરવાની છે તો અંતરિયાળ આદિવાસી યુવાનોને વ્યાવસાયિક તાલીમ આપતી વાઘલધારા ગામની એક અદભુત સંસ્થાની પણ મુલાકાત લીધી. પરંતુ સૌથી સંતર્પક ઘટના તો શ્રી ભગવતીકુમાર શર્માને નર્મદ-ચંદ્રક આપવાના એક અત્યંત ગૌરવશીલ કાર્યક્રમની રહી, આ કાર્યક્રમમાં હું અતિથિવિશેષ હતો. ભગવતીકુમારને આ ચંદ્રક એમની આત્મકથા ‘સુરત મુજ ઘાયલ ભૂમિ’ માટે આપવામાં આવ્યો. મને લાગે છે કે અમરેલી જેમ રમેશ પારેખને પ્રેમ કરતું હતું તેવી જ રીતે સુરત ભગવતીભાઇને પ્રેમ કરી રહ્યું છે. આપણી ભાષાની આવી ઘટનાઓ મેટ્રો બની રહેલા શહેરોમાં વચ્ચે લહેરાતા બગીચાઓ જેવી લાગે છે.મારી સાથે દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટીના ઉપ-કુલપતિ શ્રી દક્ષેશ ઠાકર પણ બોલ્યા. મેં ભગવતીભાઈની સુચનાનુસાર અડધું પ્રવચન સંસ્કૃતમાં કર્યું..

શ્રી ભગવતીકુમાર શર્માએ પોતાની વિશેષ શૈલીમાં પોતાની સાથે સાથે સુરતની કથા પણ આલેખી છે. એક કવિની સાથે સાથે એક મહાનગરના તાણાવાણા વણવાની આ સુરતસંહિતા છે. મને મઝા એટલા માટે આવી કે આખી કથાનું ભાષાકર્મ એટલું વિશેષ છે. ઇટાલિયન સાહિત્યકાર એમર્તો ઇકો એ  ‘ફન્કસન્સ ઑફ લિટરેચર’ના એના નિબંધમાં કહ્યું છે તેમ અહીં ભાષા સ્પર્શક્ષમ બને છે. ટેલીવીઝન અને યુટ્યુબના આ જમાનામાં આવી રીતે ભાષા પાસે ચિત્રો દોરી કામ લેવું તે મારી દ્રષ્ટિએ એક મહત્વની અને મોટી ઘટના છે. અહીં શબ્દોમાં ઇંટોનું કૌવત ભરેલું છે કારણ ભગવતીભાઈ એ વ્યક્તિ નહીં પણ ‘સુરતનું સત’ અને ‘તાપીનું તપ’ છે. ચાર્લ્સ ડીકંસ જ્યારે ન્યૂ-યોર્ક વિશે લખે છે કે સાર્ત્ર મેનહન્ટનને ‘ગ્રેટ અમેરિકન ડેઝર્ટ ‘ કહે છે ત્યારે એમની મનોભૂમિ એક કિનારાના કદરદાનની કે શબ્દસ્વામીના પ્રતિભાવંત પ્રતિભાવની ઉર્મિકથા છે જ્યારે ભગવતીભાઇની આ આત્મકથા એ એમના અને સુરતના ડીએનએનો દસ્તાવેજ છે. ઉત્ક્રાન્ત થતા નગરમાં રહેતા કવિની મનોચેતનાનો ચિત્કાર, અહોભાવ, સ્મૃતિજનિત રોમાંચ અને પ્રગતિના સીમેન્ટડંખ પણ પડઘાયા કરે છે. પાને પાને સોનીફળિયાની ટાંકણાની નાદસૃષ્ટિ કવિને કેવી રીતે ઘડે છે તેની એક નાજુક પ્રક્રિયા સમાંતરે ચાલ્યા કરે છે…

બીજું, ભગવતીકુમાર એક કવિ છે, સમર્થ ગઝલકાર છે પણ સાથેસાથે એક વર્તમાનપત્રના તંત્રી છે, તો સામવેદી બ્રાહ્મણકુળના સંસ્કારોથી એમનું ચિદાકાશ ઘટાટોપ ઢંકાયેલું છે. આ વ્યક્તિ ત્રિમૂર્તિ છે, અને અનામાં સુરત અને સુરતમાં એ એવી બેવડી સંસ્કાર-સંવાદની જુગલબંધી ચાલ્યા કરે છે, જે આ નવલકથાને ગુજરાતી ભાષાની અન્ય આત્મકથાઓથી એને જુદી પાડે છે. વ્યક્તિત્વમાં છલકતી આધ્યાત્મિકતા ‘સત્ય’ની, પત્રકારના ચિંતા-ચિંતનમાં પડઘાતી ‘શિવ’ની અને કાવ્ય-સાહિત્યની ઉર્મિસભરયાત્રામાં પમાતી ‘સુંદર’ની એક સુચારુ-પ્રવાહિતા તાપીનો આપણને સ્પર્શ થાય છે… મેં નર્મદે અને હવે આધુનિક યુગમાં સુરતને ક્યા કારણસર ‘ઘાયલ-ભૂમિ’ કહી છે તેનું મારું પોતાનું  અર્થઘટન પણ આપ્યું. નર્મદની લડાઇ જુદી હતી, ભગવતીકુમારની વેદના અલગ છે. ઘાયલભૂમિ એટલે જ્યાં કવિતાના અંકુર ફુટવાની ઘટનાથી ભૂમિ ઘાયલ થઈ છે. અને ઉત્ક્રાંતિની કે પ્રગતિની વેગવંતી દોંડમાં ઉભી થતી ઓળખ કટોકટીની ઘાવ-ભૂમિકા પણ ધ્વનિત થયા વિના રહેતી નથી. આવા વિરલ સાંસ્કૃતિક અને સંક્રાતિદર્શક સાહિત્યિક કૃતિ આપણી સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક ચેતનાને ઢંઢોળવા અને એક અનોખા શબ્દોત્સવના પ્રદેશમાં આપણને જગાડે છે.. કો’ક દિવસ વાંચજો, કોઇ જુદા ટાપુ પરના વેકેશનની શબ્દહવાનો સ્પર્શ થશે…

શુભાશિષ..

ભાગ્યેશ.

*************************

પ્રિય પ્રાર્થના,

અને પ્રિય અનીશ….

મઝામાં હશે. ગ્લોરીયસ ગુજરાત માણીને આવ્યા પછી અમેરિકા ભુંસાતું જ નથી. જો કે મુ.પિયુષભાઇ, આપણા જ મુકુન્દભાઇ અને યુવાન એચઆર શાહ સાથે ગાળેલી ક્ષણો ભુલી શકાય તેવી નથી. ગુજરાત ટાઈમ્સના પ્રિય સ્વજન જેવા સુધીરભાઇ અને સુધાબેન સાથે શાંતિથી બેસાયું તેનો આનન્દ પણ અનોખો છે જ. સુધીરભાઇ એકદમ ડાઉન-ટુ-અર્થ વ્યક્તિત્વ ધરાવે છે. એમની સાથે અમેરિકાના અને ઇન્ડિયન-અમેરિકન્સના પ્રશ્નોની સમજ છે, એક ઇન-સાઈટ છે. આવી વ્યક્તિઓ સાથે થતી વાતચીત જ ગુજરાતની આવતીકાલ ઘડવામાં અગત્યનો ફાળો ભજવી શકે એમ છે. અમે વાઈબ્રન્ટ ગુજરાતની સફળતામાં અથવા પાયામાં આપણા ગુજરાતી ભાઈ-બહેનોના કમીટમેન્ટને રોપ્યા છે. તેજસ્વી લોકો, અગાધ અનુભવ, ધસમસતો દેશપ્રેમ અને ઉડીને આંખે વળગે તેવી સાદગી. આપણા નારદીપુરના મારા મિત્ર વીપી કે ડીપી કે પોપટલાલ પટેલની કેસ સ્ટડીઝ કરવી જોઇએ. આશા રાખું તું તારા આ અનુભવોને એક એકેડેમિક એન્ગલથી જોવાનું શીખજે. અઢળક ડહાપણ ભર્યું છે આપણા આ દેશી વીરલાઓમાં, તેમની કહાની એક હરતી ફરતી યુનિવર્સીટી જેવી હોય છે. જે લોકો થોડું કમાયા છે અને પોતાના કે પોતાના કુટુમ્બ માટે કશું કર્યું છે તે તો એક કેટેગરી છે પણ ગરીબી અને સંઘર્ષ વેઠી પરિવાર ઉપરાંત પોતાના વતનથી આવેલા સમાજ માટે જેમણે જેમણે મહેનત કરી છે તેમની ભાવનાના અને ‘શિક્ષણના ડીએનએ’ને સમજવો જોઇશે.

મેં જ્યારે ‘ગુજરાતીપણું … શીખવે ઘણું’  એવા વિષય પર વિચાર શરુ કર્યો ત્યારે આ બધા મિત્રો/વડીલોએ પુરા  પાડેલા નેતૃત્વનું મુલ્યાંકન નવેસરથી કરવું જોઇએ એવું મને લાગ્યું છે.

વિચાર કરો, ઓગણીસો પાંસઠમાં જે લોકો આવ્યા અને ત્યારબાદ પ્રોફેશનલ અને વ્યાપાર કે રોજગારી માટે આવેલા ગુજરાતીઓએ કેવા પ્રકારના સંઘર્ષ વેઠ્યા છે અને કેવી કેવી સફળતા પ્રાપ્ત કરી છે. તો બીજી બાજું સામાજિક ક્ષેત્રે કેવા પરિવર્તનો આવ્યા છે. જુમ્પા લહેરીએ ઇન્ડીયન અમેરિકન્સની માનસિકતા ઉપર ઘણું લખ્યું છે, હમણાં સલમાન રશ્દીએ લખેલી નવલકથા એક તદ્દન નવો જ આયામ રજું કરે છે. એક મોટા કેન્વાસનો આપણે અભ્યાસ કરવો જોઇએ. એક વિશાળ ફલક પર ફેલાતા જતા ભારતની ધડકનને પમાવી જોઇએ. વિદેશની ધરતી પર સુગન્ધીદાર ગુલાબવાટિકા જેવા ગુજરાતી સમાજના હર્ષ-અને-આંસુને શબ્દાવવા પડશે. હું જય જય ગરવી ગુજરાત ગાનારો કવિ છું, મારી છાતીમાં ડૂમો કે હરખ એ સમુદ્રોની ખારાશ ઓળંગીને આવેલી લાગણીનો દસ્તાવેજ છે. એટલે મારે એનો તરજુમો કરવો છે. મારે એના મુળને  અને એના કૂળને ઓળખીને આપણી બદલાતી સંસ્કૃતિને વ્યાખ્યાયિત કરવી છે.મારા પગમાં સાબરમતીની ધૂળ છે, છાતીમાં રેવાના પડઘમ છે, મહીસાગરનો મહિમા ગાવા ગળામાં એક ઉત્કંઠા છે. હું ગિરનારની કો’ક કંદરામાં ફરકંતો નરસિંહનો શાશ્વત અવાજ છું, મારી ભાષાના મોજા પહેરીને હું જગતના ઓપરેશન થિયેટરમાં પ્રવેશ્યો છું, ભારતની ધરતી ઓળંગતી દરેક ફ્લાઈટમાં બેઠેલા કોઇ નવયુવાનના સ્વપ્નની ભાષાનો ભભકો, ભણક, ભય અને ભાગ્યોદય ભાખનારી આંખો લઈને ઉભો છું, અરબીસમુદ્રના એક ખુણે…

બેટા, હું નહીં લખાયેલી કવિતાની પંક્તિ છું, સુક્કા ગયેલા ચોમાસાનું ચાતક છું, બેહજારપંદરની મારી અમેરિકાની મુલાકાતે મને નવી દ્રષ્ટિ આપી છે. જોઇએ, આવતા દિવસોમાં એ કેવી કેડી કંડારે છે…

ખુબ ખુબ શુભાશિષ,

ભાગ્યેશ.

પ્રાર્થનાને પત્ર-૧૧ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

પ્રિય પ્રાર્થના,

પ્રિય અનીશ.

હવે વિધાનસભા સત્ર પુરુ થવા આવ્યું છે પરિણામે થોડો કાર્યભાર ઓછો થશે તેવું લાગે છે. ઓ કે તારી મમ્મીનો આત્મવિશ્વાસપૂર્વકનો અભિપ્રાય છે કે મારે કામ ઓછું થાય તેવું બનતું નથી. જ્યારે હું કોઇ પ્રોજેક્ટમાં ખુબ ડૂબેલો હોઊં ત્યારે હું એને આવું આશ્વાસન આપતો આવ્યો છું કે ‘આ વાઈબ્રંટ સમીટ પતી જાય બાદ હું થોડો ફ્રી થઈશ” અથવા ” આ આપણું સ્વર્ણિમ જયંતિ વર્ષ છે, આ પછી ચિંતા નહીં રહે”–‘ આ રણોત્સવ…” આ નવરાત્રી…….” પણ આપણને મળેલ કામમાં ડૂબી જવાનો પણ એક આનંદ હોય છે. હમેશાં બધા કામમાં ક્રીએટીવીટીની જરુર નથી પડતી. પણ આ બધામાં એક જાગૃતિ સાથેનો અ-સંગ ભાવ કેળવવાની પણ એક સાધના છે.

જો કે આ ડૂબવું અને અ‌સંગ રહેવું એ બધી પ્રક્રિયાઓએ મને પોષ્યો છે, કાયમ હું થોડીવાર બધાની બહાર નીકળી જઈને જોઇ લઉં છું મારા પે’લા બાળપણના દિવસો, ક્યારેક કારકિર્દીના મધ્યાહ્નને પણ નિહાળી લઉં  છું. મઝા એ વાતની છે કે એને મધ્યાહ્ન શું કામ કહું ? દરેક ક્ષણ, પ્રસંગ, પ્રોજેક્ટ મને અનોખો લાગે છે, એક પડકાર અને પદકાર લાગે છે. મનુષ્યોને સમજવાની અને પે’લા બ્રહ્મને પામવાની મથામણ ભારે મહેનત અને મોજ આપે છે. તું નરસિંહનું ભજન ગાતી, “હળવે હળવે હળવે હરિજી મારે મંદિર આવ્યારે…” આ હરિનું હળવેથી આવવાનું ત્રણ વાર કહેવામાં નરસિંહ મને જુદી રીતે સંભળાય છે. પહેલા ‘હળવે’ એટલે ઉતાવળમાં નથી શામળીયો, હળવેથી આવવાનો છે, એને તો કામણ કરવા છે એને તો મનને મોતી જેવું ચળક્તું બનાવવું છે, એ એકદમ આવી જાય તો અકસ્માત કહેવાય, અચ્યૂત નહીં. બીજું પ્રયોજન છે તે ‘હળવે’ એટલે ‘હળવાશ’થી આવે છે, એના કોઇ પ્રોટોકોલ નથી, એ બધા ભુવનોને ચલાવનાર હોવા છતાં મારો તો મિત્ર છે, એની એને અને મને એક હળવાશ છે. આ બીજી હળવાશ છે તે એની મોરપિંચ્છની હળવાશ  છે, એ હવાની ડાળખી જેટલા સહજ બનીને મને સ્પર્શે છે. પણ નરસિંહ જ્યારે બીજા ‘હળવે’માંથી ત્રીજા ‘હળવે’માં સરે છે ત્યારે એ પોતાની હળવાશની વાત કરે છે. આ શામળો જે રીતે મારે મંદિર આવે છે તે મને પણ હળવો બનાવી દે છે. એ મોરપિંચ્છની સુંદર હળવાશ અને હું તૃણાકૂંરની ભોળી હળવાશ… જાણે શિવ અને જીવના મિલનમાં સત્ય (અતિ-વાસ્તવ) , શિવ (કશાપણ એજંડા વગર મળવાનું હળવાપણું) અને સુંદર ( મોરપિંચ્છની ધમાલ વિનાની કમાલ). આ જ તો ત્રિવેણીસંગમ છે. જો મેં તને ગયા પત્રમાં કહ્યું હતું ને કે નરસિંહની  હું પુનર્વાચના કરવાનો છું. કદાચ શરુ થઈ ગઈ, કદાચ છેલ્લા અઠ્ઠાવન વર્ષથી ચાલે છે. એક કવિએ જે એકોતેર કૂળ તારવાના હોય છે તે આ રીતે શબ્દથકી કે અ-ક્ષર થકી કરવાનું હોય છે.

હોળી-ધૂળેટીની આ હળવાશ પણ જીવનમાં સમજવા ઉતારવા જેવી છે. ‘મેક-અપ’ની આ ક્રિયા છે, પ્રકૃતિમાં થતા ફેરફારોનું આ મનુષ્યનું પ્રતિભાવન પર્વ છે, ઉનાળાનો સ્વાગત-કક્ષ છે, આ રંગો એ પ્રહલાદના બચી જવાના આનંદ ઉપરાંત આપણને ઘેરી વળતા હિરણ્યકશ્યપ જેવા તણાવને સ્વયં સળગાવી મૂકવાની તપતી આંતર-ભઠ્ઠીનો આવિષ્કાર છે. આમ જોઇએ તો નરસિંહની હળવાશની આ ઉત્સવ-ભીની અભિવ્યક્તિ છે. તહેવારને વહેવારના ભુતલ પર ઉતારવાની મહેનત જ માણસને જીવનમાં પરિશ્રમનો આનંદ આપી શકે.

તો, લ્યો, મઝા કરો, બેટા… !

ભાગ્યેશ.

 પ્રિય પ્રાર્થના,

પ્રિય અનીશ.

સરસ નવું વર્ષ ઉગ્યું છે, નાણાંકીય વર્ષ. સવારનો પવન ખુશનુમા છે, સવારનો છે એટલે અને પહેલી એપ્રિલનો છે એટલે પણ,, ! અમદાવાદ અજબગજબ બનાવોનું શહેર છે, પે’લા કુત્તા પર સસ્સાના વિજયથી કરવટો બદલતું આ શહેર મને અનેક કારણોસર ગમે છે. 600 વર્ષનો  ઇતિહાસ પાલવમાં સંતાડીને ઉભેલી ઠસ્સાદાર રાણી જેવું દેખાય છે તો ક્યારેક મહાકાય પક્ષી પાંખો પ્રસરાવીને બેઠું હોય તેવું લાગે છે. ક્યારેક એમ લાગે આ શહેર રોજ નવજાત શિશુંની જેમ પોતાના ચહેરા-મહોરાને બદલ્યા કરે છે, એના ચહેરા પર નિર્દોષ નહીં એવી અજાણ્યાપણાની એક સ્તરસૃષ્ટિ રચાયા કરે છે. ફ્લાય-ઓવરો  બંધાતા જોઇએ ત્યારે લાગે કે કોઇ પ્રૌઢા ક્યારનીયે બ્યુટીપાર્લરમાં બેઠી છે, નીચે બેભાન પડેલા રસ્તાને ઢાંકતા પતરાંની ઉભી કતારો સમયસાકરને વળગેલી કીડીઓ જેવી લાગ્યા કરે છે. એમ થાય છે, મારા શહેરને ડાયાબીટીસ તો નહી ં થાય ને !

આ શહેરમાં એક સંસ્કારક્લબ શરુ થઈ છે. હું, કાજલ, અશોક દવે અને જેડી મજીઠીયા રવિવારની સવારની આવૃતિ જેવા ગોઠવાયા હતા સ્પોર્ટસક્લબના એક બેંક્વેટ-હૉલમાં.. મનપસંદ મેરેજબ્યુરો વાળા સ્મિતા શેઠે આખો ઉપક્રમ ગોઠવ્યો હતો. રવિવારનું જાજરમાન ઑડીયંસ પણ હતું, અનિતા અને રમેશ તન્ના  તો બીજી તરફ અમદાવાદ કૉલીંગ અને માર્ગીવાળા માર્ગી અને અમરીશ મહેતા પણ હતા. મેં ઓપનીંગ કર્યું, પહેલી એપ્રિલની પૂર્વ સવાર અને અમદાવાદની સવાર જેટલું તાજું અને રજાની સવારની મસ્તીને છોડીને ખાસ સાંભળવા આવેલું કાનોત્સુક બુધ્ધિ-શુધ્ધિ-શોધક-ટોળું કે સમાજની એક સરસ બ્લેક-એન્ડ-બીટર કેકની સ્લાઇસ જેવું સુગંધાતું એ હૉલનું વાતાવરણ. સ્પોર્ટસ-ક્લબમાં સંસ્કારક્લબનું શરુ થવું એટલે શું ? એક મેરેજબ્યુરોના સંચાલકને બહુ સાંભળવા મળ્યા હશે આ સવાલો ! કોઇ સંસ્કારી છોકરો બતાવો, કોઇ સંસ્કારી છોકરી બતાવો.. કારણ સંસ્કારમાપક યંત્ર હજી શોધાયું નથી અને મનુષ્યની વર્તણૂકની આગાહી કરવી વરસાદની આગાહી કરવા કરતાં અનેક ગણી મુશ્કેલ બાબત છે. બાષ્પીભૂત થતા ભાષાભક્તિ અને લગાવ સામે કટાક્ષિકાને હું રોકી ના શકયો

પ્રશ્ન અણિયાળો હતો, સંસ્કારનું શિક્ષણ નથી પણ ચિંન્તા છે. સંસ્કારની વ્યાખ્યા નથી એટલે ધર્મો એમની કર્મકાંડ લીલામાં મનુષ્ય વ્યવહાર અને વર્તનને પકડીને બંધિયાર બનાવી દેવી તેવી દહેશત છે, અને સમય એનો સાક્ષી છે. ગુજરાતી હોવું એટલે શું ? ઢેબરા, કરકસર, ટીવી સીરીયલોની વિષય વસ્તુ કે ઉત્સવપ્રિય પ્રજા !!! સંસ્કારની વ્યાખ્યા કરવા બેસીએ તો તો સમય પણ પડખુ બદલી નાખે તેવી ઝડપની ગરમી પડવા માંડી છે. મેં બે વાતો જોરથી કહી. એક ઓળખ-કટોકટીના આ કાળમાં સંસ્કાર ઓળખ છે, બીજી બાબત એ સામાજિક ચેતનાને સરળતા, સહજતા અને સુંવાળપ આપતું એક સાતત્ય છે. આ સાતત્ય અને આ ઓળખની જેટલી જાગૃતિ જબરદસ્ત એટલી સામાજિક-વર્તનની સામાજિક સુગંધ અને  નવનીત બનવાની પ્રક્રિયા અસરકારક અને દીર્ઘજીવી. ઘરમાં આની રસપૂર્વક ચર્ચા થાય અને મિથ્યાભિમાન વગરનું ગૌરવ લહેરાય ત્યારે આપણી સંસ્કાર હસ્તાંતરણની મઝા જીવવા મળે. સ્પોર્ટસ ક્લબ રવિવારની સવારે આ ભેળ કરવા માટે અને આ મેળ કરવા મથે તે ઘટના પોતે જ એક સંસ્કાર ઘટના છે. કાજલે સ્ત્રી હોવું એની માંડણી સરસ કરી, જેડી મજીઠીયાએ પોતાની દિકરી સાથેના પ્રસંગોથી સંસ્કાર માટેની નવી પેઢી સાથેના વાણીવ્યવહારની બારાખડી બાંધી આપી. જો કે આ બધું થાય તે અગત્યનું છે, સ્મિતાભેને એક પ્રશ્નાવલી પણ આપી. આખો કાર્યક્રમ રવિવારને બૌધ્ધિક અને હળવી ખુશનુમા આપી ગયો તેનું એક કારણ સમ્રાટ અશોક દવેનું રસીલું સંચાલન હતું. અમદાવાદ પોતાની ઓળખના ફ્લાય=ઓવર પર છે, વાંધો નહીં આવે, ટ્રાફિક જામ નહીં નડે…

બાય ધ વે, ન્યૂયોર્કમાં ટ્રાફિક-જામ કેમ છે ?

ભાગ્યેશ.

.

પ્રાર્થનાને પત્ર-૧૦ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

                                                        

પ્રિય પ્રાર્થના,

પ્રિય અનીશ.

માર્ચની માર્ચ ઝડપથી ચાલી રહી છે. તમારા ત્યાં આવતા કુદરતી તોફાનોથી ક્યારેક ચિંતા થાય પરંતુ આ કૉમ્યુનિકેશન ક્રાંતિને લીધે આપણે એકબીજાના ક્ષેમકુશળથી તત્કાલ વાકેફ થઈ જઇએ છીએ. ટેકનોલોજીએ માનવમન ઉપર કરેલો આ મોટો ઉપકાર છે. ઉજ્જૈનમાં એક મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો તે આ હતો ; કાલિદાસની પ્રાસંગિકતા ઘટી રહી હતી ત્યારે સ્ટીવ જૉબ્સ અને બીજા આઈ-ટીના મિત્રો મદદમાં આવ્યા. કાલિદાસ મેઘદૂતમાં જે વિરહ ભાવની તીવ્રતાથી વાત કરે છે તે વિરહ ભાવ ટેકનોલોજીને કારણે અદ્રશ્ય થૈ રહ્યો છે. તમે લોકો આટલા દુર છો પણ અમ્ને લાગતું નથી કારણ કે આપણે ઇચ્છીએ ત્યારે વાત કરી શકીએ છીએ, એકબીજાને જોઇ શકીએ છીએ. એટલે એક દ્રષ્ટીએ કાલિદાસની વિરહભાવનાની તીવ્રતાને અનુભવવાની કે સમ-સંવેદનની કક્ષાએ લઈ જવાની શક્તિ અને સ્થિતિ ભાવકો તરીકે આપણી પાસે નથી. ત્યારે સ્ટીવ જોબ્સા અને આધુનિક કૉમ્યુટીં વિશ્વના વિદ્વાનો ‘ક્લાઉડ-કમ્પ્યુટીંગ’ ની  વાત છેડે છે, જાણે એક નવી ક્ષિતિજ ખોલે છે, એક બારણું ખોલતા હોય તેવી સહજતાથી. આમ તો કાલિદાસ પણ જ્યારે વાદળ પાસેથી સંદેશવાહકનું કામ લેવાનું નક્કી કરે છે ત્યારે શરુઆતમાં જ શંકા વ્યક્ત કરે જ છે કે આ વાદળ શું છે ? (શું મારુ કૉમ્યુનિકેશન ટૂલ આધાર રાખવા યોગ્ય છે !) કાલિદાસ જ કહે  “ धूम्रज्योति: सलिलमरुत:सन्निपात:क्वचेद…..આ વાદળ એ બીજું કશું નથી પણ થોડો ધુમાડો, થોડો ઝાંખો પ્રકાશ, થોડું પાણી, થોડો પવન અને આકારશૈથિલ્ય આપતો સન્નિપાત.. આવા મિશ્રણથી બનેલા વાદળ થકી કૉમ્યુનિકેશન કરી શકાય.. ..?  પછી કાલિદાસ જાતે જ સમાધાન આપે છે, ‘સાચે જ, પ્રેમીઓ વિહ્વવળતામાં જડ-ચેતનનો ભેદ ભુલી જાય છે. એ તો કાલિદાસનું કામણ હતું, કવિતાનો ધ્વનિ અને નાદ-નિનાદનું સૌંદર્ય તો સંસ્કૃતના નિર્ભેળ સાક્ષાત્કારથી જ પામી શકાય.

પરંતુ આજના કૉમ્યુનિકેશનના કાલિદાસોની એક કતાર મારી સહાયે આવે છે. તે બધા છાપરે ચઢીને બોલે છે, ‘clouds are competent to receive, store, transmit, and retrieve the data-files.”. આ સાંભળીને કાલિદાસ સ્મિત વેરે છે, બૌધ્ધિકોની કાલિદાસની પ્રાસંગિકતાની પ્રશ્નાવલીને પ્રત્યુત્તર મળે છે. આને શું કહીશું, કાળની ડાળ ઉગી આવેલું બુધ્ધિફળ કે કવિતામાં વહેતી  સનાતન ચૈતન્યની સુવાસ.. મારો એવો અનુભવ છે કે ઘણા બધા લોકો કવિતાને કિનારેથી જ પાછા વળી જાય છે. કવિતા એ કવિનું કોલંબસ-કાર્ય છે, કવિ મનુષ્ય ચેતનાના સમુદ્રમાં ડૂબકી મારીને આવે છે. એટલે તો સિતાંસુભાઇ કહે છે, ” સાગરને તળીયેથી જ્યારે હું બહાર આવું, ત્યારે મારા હાથમાં મોતીના મુઠ્ઠા ના હોય, હું મરજીવો નથી, કવિ છું, જે છે તે કેવળ મારી આંખોમાં”. વિચાર કર, કાલિદાસની એ ક્ષણ કેવી કાલજયી ક્ષણ હશે જ્યારે એમને મેઘદૂતનો વિચાર આવ્યો હશે. હજી તો આપણે wind-computing, water-computing, fire-computing ની વાત માંડીશું ત્યારે જગતને ફરી એકવાર પંચમહાભુતોની નવી ઓળખ મળશે. મળશે જ.

ઉજ્જૈનના મહાકાલનગરમાં કાલિદાસની આવી વાત સંસ્કૃતમાં કરવા મળી એને પણ મહાકાલનો પ્રસાદ જા માનવો રહ્યો, માણવો રહ્યો. જો ને જે માને છે, એ ક્યાં માણે છે ..?  મને લાગે છે, જીવનને ઓળખવાની સાચી મથામણ એ જ એક કવિતા છે, કદાચ એ શબ્દો સુધી ના આવે તો પણ….!

શુભાશિષ..

ભાગ્યેશ.

 

પ્રિય પ્રાર્થના,

પ્રિય અનીશ.

           કેમ છો? અહીં ઋતુ પરિવર્તનની ધારી હતી એવી ધારદાર રજુઆત ના થઈ. બીજી તરફ મારી વધતી જતી અનુભવપ્રજ્ઞાને કારણે સામેની વ્યક્તિની મનમાં ચાલતી વિચારમુદ્રાઓ પામવાનો એક અનોખો આનંદ પણ મને નવી ભીનાશ અને અજવાશ આપી રહ્યો છે. જો કે એને કારણે એલિયટના પે’લા ‘Art and individual talent’ ના પુનર્વાચનનો સમય પણ ઘડિયાળમાં  ટહૂકી  રહ્યો છે. કવિઓ,કલાકારો અને લેખકોવિચારકોના મન-મસ્તિષ્કમાં આટલી બધી ઇર્ષ્યા કેવી રીતે ‘જીવીત’  રહી શકતી હશે-એ પ્રશ્ન મને સતત મુંઝવ્યા કરે છે…

મને લાગે છે કે મનુષ્ય ચેતનાનો પરિષ્કૃત સંસ્પર્શ થયો હોય તેવા જ લોકો સર્જકતાને પામે છે તેવું હમેશાં બનતું નથી. બીજું સર્જકતા અને સાત્વિકતા હમેશાં સાથે હોય તેવી સરળ ગતિ પ્રજ્ઞાની નથી. આ એક અદભુત માયાવી મધ્યબિન્દું છે.

          આ વર્ષે ે ફરીથી નીતિનભાઇ અને હીના બહેને ‘કવિ અમારે આંગણે’ એવો કાર્યક્રમ ઉજવ્યો. બેઠકનું વાતાવરણ. અને નિરંજન ભગતની રજુઆત.   બેટા, મારે તને અમારા કોલેજકાળમાં વક્તાઓનો અમારા પર કેવો પ્રભાવ હતો એની થોદી વાત કરવી છે. એસ.આર.ભટ્ટ સાહેબ, ફિરોજ દાવર સાહેબ, ભગવતીપ્રસાદ પંડ્યા અને નિરંજન ભગત. અદભુત વ્યક્તિત્વો અને સાંગોપાંગ વિધ્યાવ્યાસંગી અને નિર્ભેળ વિધ્યાર્થીપ્રીતિ. અમે ગામડેથી અમદાવાદમાં લહેરાતા આ શબ્દોને પકડવા, પામવા આવતા. અમારા કાન સાંભળતા, બુધ્ધિ સ્નાન કરતી પણ આંખ તો વીડીયોગ્રાફી કરવા લાગતી. દ્રશ્યો એના આધારભુત ધરાતલ છોડીને અમારા મનમાં જામી જતા. અમારા મનમાં પડેલાં ખેતરો અને શેરીઓમાં આ સીમેંટ-કૉન્ક્રીટના અવાજોની એક કેમેસ્ટ્રી રચાતી. આવામાં નિરંજન ભગતના મુંબઈ પરના કાવ્યો સાંભળતા. એમનો કાવ્યસંગ્રહ ‘છંદોલય’ અને એમાં નગરકાવ્યોનો વિભાગ નામે ‘પ્રવાલદ્વીપ’….રેલ્વે રાત્રે જતી હોય અને તમે ભરનિદ્રામાં હો તો પણ ગાડીના દોંડવાનો અવાજ એક સંગીતની અદાથી તમે સાંભળો તેવી અદાથી ઘડતરના અવાજો સંભળાતા. ઘણા સૂક્ષ્મ અને ગૂઢ  ગુફાની સુગંધવાળા અનુભવો હતા. મેં મારા પે’લા કાવ્યમાં કહ્યું હતું ને કે ” એક કાવ્યસંગ્રહનું પ્રગટવું એટલે બોમ્બને બદલે કળીના ફુટવાનો અવાજ સાંભળવો” આ  અવાજો અને આ મથામણો આ ‘કળીના ફુટવાના અવાજના કૂળ’ની હતી અને છે. આજે પણ ભુતકાળને છોડીને ક્યાં અમદાવાદમાં પ્રવેશાય છે, જાણે વરસાદમાં છત્રી  ખોલતા હોઈએ તેવી હળવેકથી ભુલવા-ખુલવામાં ભળવાનું.. બસ.. પછી તો પલળી નથી ગયાની સાવધાની અને ભીંજાઈ ગયાની ભુલભુલામણી.. બેટા, નીતિનભાઇએ  તેમના આ જોરદાર કાર્યક્રમમાં આ કામ કર્યું. નિરંજન ભગતે તો નરસિંહની કવિતાથી ઉઘાડ કર્યો અને મેં કેટકેટલાં ચોમાસાં ખોલી જોયાં.

નરસિંહ અને મીરાં અને અખો અને દયારામ અને પ્રેમાનંદની વાત છેડી. જો કે નરસિંહની વાતમાં જ મોટા ભાગનો સમય વપરાઇ ગયો. અથવા કહીએ છેક નાગરવાડાથી હરિજનવાસ અને બીજી તરફ ચૌદમી સદીથી આજની રાત સુધીના કાળ-સ્થળની ચોપાટ નંખાણી. પછી તો નિરંજન ભગત કે નરસિંહનું ક્યાં ચાલે એ તો કરતાલ અને કૃષ્ણની જુગલબંધીનો મામલો… મઝા  આવી, મને પોતાને એવું લાગવા માંડ્યં છે કે મારે નરસિંહની પુનર્વાચનાનો એક ઉપક્રમ કરવો.. ત્યારે જ તો ઇકોતેરમી પેઢી સુધી શબ્દના તારકબળનો પરચો

મળશે.

         ક્યારેક એમ થાય છે, કરતાલમાં ડૂબી જઈએ, ક્યારેક ઉંઘના મહાસાગરના તળીયે જઈને ઢંઢોળીએ આપણને પોતાને જ અને બહાર આવતાં જ ફરી એકવાર ગાઈ ઉઠીએ… જાગીને જોંઉ તો….

અત્યારે તો,

તદ્દન પરિચિત,

ભાગ્યેશ.

પ્રાર્થનાને પત્ર-૯ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

પ્રિય પ્રાર્થના,

પ્રિય અનીશ.

હું ડાંગથી પરત આવી ગયો છું, હું થોડો મારામાં ઉમેરાયો છું. થોડો વગડાનો શ્વાસ, થોડી અજાણી વનસ્પતિની સુવાસ અને ભોળા ભોળા આદિવાસીઓની બોલતી અથવા મૌન તસ્વીરોથી છલોછલ આંખો.. મઝા આવી, પે’લી જૂની કવિતામાં આદિવાસી નૃત્ય પછી લખી હતી તેવી જ, પણ આ વેળા હું થોડો વધારે સાવધાન હતો, થોડો વધારે અંતર્મુખ હતો. તું જાણે છે તેમ પ્રજાસત્તાકદિનની પૂર્વસંધ્યાએ એક કાર્યક્રમ રજૂ કરવાનો હોય છે, મારા મનમાં એનો એક જબરદસ્ત ઉત્સાહ હોય છે, નોંકરીથી ઉપર જઈને કામ કરવાની મઝા આવે છે તેવો આ પ્રંસંગ હોય છે,પ્રસન્નતા પણ.

એક બીજા સ્તરે એક ઘટના બને છે, હું લગભગ દરેક શૉ માટે એક ગીત લખું છું અને ક્યારેય મારું નામ બોલવા દેતો નથી. મારે મારા આ મૌનને કોઇ નામ નથી આપવું પણ આ મનઘડતરની પ્રક્રિયામાં મને એક દિવ્ય મઝા આવે છે. આજે આવી જ એક વાત કરવી છે.

ડાંગના સામાજિક ‘નેરેટીવ્ઝ’માં એક કથા ચાલે છે. ગામોમાં. પહાડોના ઘાટો પર આ વાર્તા (વારતા) કહેવાય છે. વાત આમ છે. માનસિંહ રાજકુમાર છે, ડાંગના જંગલોમાં શિકાર કરવા નીકળે છે. એક રૂપ રૂપનો અંબાર હોય તેવી યુવતી તળાવ કિનારે ઉભી છે, સહેલીઓ સાથે છે, અને યુવાન રાજકુમાર ચાંદનીમાં ભળી જતી રાજકુમારીની સુંદરતાને મોહી પડે છે, પ્રેમની ઘોષણા કરે છે. રાજકુમારી સાળવા શરત મૂકે છે. સાળવા કહે છે,” મારી સાથે પરણવું હોય તો ત્રણ પ્રહરમાં એક સાત માળનો રાજમહેલ બનાવી આપે, દરેક માળ પર નવ ખંડ હોવા જોઇએ, દરેક ખંડને નવ બારીઓ હોવી જોઇએ. માનસિંહ શરત પ્રમાણે ભવ્ય રાજમહેલ બાંધી દે છે, સાળવા આશ્ચર્યચકિત થઈ જાય છે. જો કે સાળવા કહે છે, “હું પરણીશ પણ માત્ર શરીરથી જ, આત્માથી નહીં”. માનસિંહનું જીવન રહસ્યમય રીતે એકાકીપણાની છાયામાં ચાલું થાય છે. સાસું સાથેની મુલાકાત પછી માનસિંહ રાત્રે જુએ છે કે સાળવા રાત્રે બહાર ચાલી જાય છે, મૂલત: સાળવા પૃથ્વીનો જીવ નથી, તે અપ્સરા છે અને રાત્રે દેવોનો રથ આવે છે અને સાળવા ચાલી જાય છે. એક રાત્રે માનસિંહ રાત્રે આવેલા દેવરથને પાછળથી પકડીને રથની સાથે ઉડે છે, આકાશ પાર કરે છે, દ્વારકા પાસે કોઇ કેળના છોડમાં પગ ફસાઇ જતાં માનસિંહ પડી જાય છે. વાડીનો માલિક મૃદંગી માનસિંહને જણાવે છે, ‘ હમણાં સ્વર્ગની અપ્સરા સાળવા અહીં આવશે, હું એને રીઝવવા આ મૃદંગ વગાડું છું, આજે હું થાકેલો છું. તું ,મારો પરિવેશ સ્વીકારીને મૃદંગ વગાડજે  અને સાળવા નામની આ અપ્સરાને પ્રસન્ના કરજે.’  મૃદંગીનો વેશ ધારણ કરીને માનસિંહ સાળવાની પ્રતીક્ષા કરે છે, સાળવા આવે છે,મૃદંગ વાગે છે, એક અનોખો નાદોત્સવ સર્જાય છે. થપાટે થપાટે સાળવાના થડકાર અને ધબકારમાં એક નવી જાગૃતિ આવે છે. તે માનસિંહને વરે છે, જાહેર કરે છે એની અશરત સ્વીકારની ભાષા, અને તુરત જ માંસિંહ એનો મૃદંગીનો પરિવેશ હઠાવે છે, સાળવા ઓળખી જાય છે એના પતિને, અને પુન: સમર્પિત થઇ જાય છે. દેવોને માનસિંહ-સાળવાની ઇર્ષ્યા થાય છે. સાળવાને ત્રણા ખંડો વચ્ચે આવેલા કોઇ ટાપુ પર એક પોપટના શરીરમાં સાળવાના જીવને કેદ કરવામાં આવે છે. માનસિંહ મહાદેવની ઉપાસના કરે છે અને મહાદેવ માનસઇંહને સાળવાનું સરનામું આપે છે. પરંતુ અહીં મને મઝા આવે છે, એક આદિવાસી જીવનના નિરીક્ષક તરીકે મને અહીં એક ‘ટ્વીસ્ટ’ (વળાંક ) આપવાની મઝા આવે છે. વાર્તાઓમાં વહેતી આવી ભાગીરથીમાં એક ઝરણાની અદાથી ભળી જવાની મઝા પામવા  માટે હું અહીં મહાદેવના મુખેથી બે વાક્યો ઉમેરાવું છું. ” હે વત્સ, જા તને તારી પ્રિયતમા જે મૃદંગ થકી મળી છે એ મૃદંગ(ઢોલ)  યુગો સુધી બે પ્રિય પાત્રોના મિલન માટે સાક્ષી બની રહેશે. અને અનેક યુગો સુધી આદિવાસી પ્રજા તેના આ રાજાની તપશ્ચર્યાને યાદ કરીને આ મૃદંગ કે ઢોલમાંથી આનંદ પ્રમોદ મેળવી શકશે.” બસ,  બેટા જીવન સફળ થઈ ગયું, શિવના શબ્દમાં મેં મારો શબ્દ ભેળવ્યો, સર્જકતાની અણીદાર અનુભૂતિથી ઇતિકર્તવ્યતા અનુભવી. આ જ તો મઝા છે, ફકીરાઇની ! સાંસ્કૃતિક સચિવ તરીકે મળતી આ અલૌકિક અનુભૂતિનું એક નાનકડું અદૃશ્ય કંઠકડું પહેરી લીધું છે, મેં…

વિચાર કર, 375 કિમીનો પ્રવાસ કરીને મારે એકાંકી સ્પર્ધાના ઉદઘાટનમાં બોલવાનુ6 આવ્યું ત્યારે મેં એટલે જ સાહજિકતાથી કહ્યું, ” હું ડાંગથી આવું છું, હું પહાડના એક ઘાટ પર ઉભો હતો ત્યારે એક આદિવાસી ઝાડ નીચીથી નીકળ્યો, અને મને લાગ્યું જાણે એક ઝાડ નીચેથી બીજું ઝાડ ચાલી નીકળ્યું. પ્રજાનો અને ભાષાના ‘ચાક્ષુષ યજ્ઞ’ સમા ગુજરાત સમાચાર આયોજિત એ એકાંકી સ્પર્ધામાં મારું બોલવું પણ આદિવાસીની ચાલ જેટલું નૈસર્ગિક બની રહ્યું, અને મને ફરી પે’લા અલૌકિક આનંદનો આહલેક સંભળાણો.. બસ.. આ જ તો જીવન છે, આપણી આસપાસથી અલૌકિકતા વીણી વીણીને અદ્રશ્ય વીણા વગાડ્યા કરવાની, એક મનગમતી વીણી ગુંથ્યા કરવાની…

આટલું જ કરવાનું છે, કરશોને …?

ભાગ્યેશ.

 

પ્રિય પ્રાર્થના,

પ્રિય અનીશ.

સમયની માર્ચના ભાગરુપે 2013નો માર્ચ આવી પહોંચ્યો છે. છે.પણ આપણે એક એવા સમયના મેદાનમાં છીએ જ્યાં અનેક દિશાઓમાંથી જુદી જુદી માર્ચ આવી રહી છે.  એક તરફ કામનું ભારણ મારી ઘડિયાળને કોઇ દિવ્ય તારણ સંભળાવી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ કવિતા શબ્દો વાસંતી ઉપવનના પુષ્પોની જેમ મારી સામે જોઇ રહ્યા છે. તો મારા અસ્તિત્વની શોધ અને સંઘર્ષ પ્રક્રિયામાં કૃષ્ણ અને કમલહસનની ‘વિશ્વરુપમ’ની અનુભૂતિઓનું એક આખું આકાશ આવીને ઉભું છે. અદભુત છે આ  કાળની અનંત સરિતાના સ્પર્શની અનુભૂતિ !!

ગયા અઠવાડિયે.. એટલે કે સપ્તાહાંતે (વીક-એન્ડ કહીશું કે સ્ટ્રોન્ગ-એન્ડ કહીશું તે પછી નક્કી કરીએ.) હું ઉજ્જૈન ગયો હતો. સંસ્કૃતભાષાનો એ સૌથી  મોટો  સાહિત્યોત્સવ હતો. મારે અતિથિ તરીકે સંસ્કૃતભાષાની ગતિ વિશે બોલવાનું હતું. મઝા આવી ! હું સંસ્ક્રુતમાં બોલ્યો, કદાચ હું જ એવો હતો જે સંસ્કૃત સાથે અહર્નિશ જોડાયેલો નહોતો, પણ ઘણી વાતો કરી તેની વાત નિરાંતે કરીશ .. આજે તો મારે મેં ત્યાં જ્યોતિર્લિંગ મહાકાલેશ્વરના દર્શન કર્યા તેની વાત કરવી છે.

ઉજ્જૈનમાં આ મહાકાલેશ્વરનું મંદિર અને દર્શન આપણા માટે ભારે શ્રધ્ધાનું કેંદ્ર રહ્યું છે. હું સાંજે સાહિત્યોત્સવના કાર્યક્રમમાંથી પરવારી મંદિર પહોંચ્યો. સાથે બે મિત્રો હતા. ઇંદોરમાં રહેતા અમિત સોની એક છાપું ચલાવે છે તેમના સાથી પત્રકાર રવિ સેન મારી સાથે હતા. અમે દર્શન કર્યા, મહાકાલના.. થોડી ક્ષણો માટે તો ભર્તૃહરિનો પે’લો અમર શ્લોક સંભળાયો’ प्रत्यायांति गता:पुनर्न दिवसा: कालोजगद्भक्षक:। એક ઝણઝણાટી વ્યાપી ગઈ… પુજારીએ ભસ્મનું તિલક કર્યું અને દાદાનો એ તેજસ્વી મુખરવિંદ પ્રગટ્યું… આખી ક્ષણની એ વિજળી વેગે વહેતી કાળસરિતાને શબ્દો સુધી લાવવું અઘરું છે, પણ એક અનોખી મઝા આવી.બહારા નીકળ્યા ત્યારે બે નાના મંદિરમાં દર્શન કર્યા એક છે, સિધ્ધિવિનાયક અને બીજા ભગવાન સાક્ષી ગોપાલ… બસ.. બે ક્ષણ માટે ફરીથી હું મારામાં ખોવાઇ ગયો. પે’લા અનંત ગીતની પંક્તિ લહેરાતી ધજામાં સંભળાઇ હતી તેવું જ કંઇક બન્યું,,, મારું એ હવે દર્શન, સુદર્શન કે વિશ્વરૂપદર્શન છે. આ એક પરિસરમાં ત્રણ મંદિર મારી સાથે શું વાત

બેઠા હતા ? એ ક્ષણના કિલ્લાના મોટા તોતિંગ દરવાજામાંથી ધસમસતો આ પ્રકાશપ્રવાહ શું છે? આ સૂરજના બુઝાતા અજવાળામાં ઉભરતી આ ક્યી મૂર્તિઓ છે ? વાર્તા કહેનારના શબ્દોને કાંઠે મૂકીને હું સાક્ષી ગોપાલને બારણે ઉભો રહ્યો, ઉભો રહ્યો એટલે ઉભરતો રહ્યો, કાળનો ઉભરો અને મનનો ભમરો, જીવનનો મમરો… બધું ક્ષણભંગુર…. કેવી મહાન દ્રશ્યરચના કરી હતી આ દેવાધિદેવે… પહેલા મહાકાળના દર્શન કરો, સિધ્ધિવિનાયકને ઓટલે તમારી આરત અને આશાઓ અને અરમાનો ને ઉમળકાને મનમાં ગુંજાવો અને પછી ઉભા રહો સાક્ષી  ગોપાલની સામે..! કાળ, સિધ્ધિ અને સાક્ષી ,,, જાણે ભારતીય દર્શનશાસ્ત્રોનો સાર આ પરિસરમાં મારી સાથે વાતે ચઢ્યો હતો. સ્વયંભૂ રીતે આવી રીતે મહાકાળનું લિંગ રૂપે પ્રગટવું તે પોતે એક ઘટના તરીકે ‘ Time and Space’ ની અભિવ્યક્તિ છે, સિધ્ધિવિનાયક એ મથામણોનો નકશો છે, ‘ A race and logic of becoming’ કશું થવાના અરમાનો એ મનુષ્યની ઇચ્છાશક્તિ અને કર્મશક્તિનું સંમ્મિલિત સ્વરૂપ મહાકાળને આંગણે ઉભું છે, પણ આ બધામાં ‘સાક્ષીભાવ’ની જાગૃતિ એ જ તો ઇતિકર્તવ્યતા છે. મહાકાળના મંદિરના આકાશમાં તે દિવસે જે સંધ્યા ખીલી હતી તેના લલાટે લખ્યું હતું ‘ TO Be’ [ T= time, O=observe, Be= becoming ] અસ્તિત્વનું તાળું ખુલી ગયું અને તાળો મળી ગયો. આપણા મંદિરો આ રીતે આપણા શાસ્ત્રોના બોલતા શિલાલેખ છે.

આ મઝા શોધજો, બેટા.. જીવનના મંદિરમાં.

ભાગ્યેશ.

પ્રાર્થનાને પત્ર-૮ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

પ્રિય પ્રાર્થના,

પ્રિય અનીશ.

તમારે ત્યાં ડીસેમ્બર અને 2012 આથમવાની ધૂળ ડમરી ઉડતી હશે. યાદ છે, 2004ની 31મી ડીસેમ્બરની રાત્રે હું નીકળ્યો હતો નગરના રંગરુપને  જોવા માટે….રાત્રીનો સમય હતો, બાર વાગવાને દશેક મિનિટ વાર હતી. સયાજીગંજ આગળ આવેલા આઇસ્ક્રીમ પાર્લર 400થી 500 લોકો ઉભા હતા. મારે ફતેહગંજ જવું હતું, સયાજીગંજ પર સરદારની પ્રતિમા સાથે મારો પરિચય એકદમ અંગત છે. 2003ની પહેલી મે ના રોજ મેઁ  માનનીય મુખ્યમંત્રીને અહીં આવકારીને સૌ પ્રથમવાર ગુજરાત ગૌરવદિવસની ઉજવણી શરુ કરી હતી. મારા મનમાં તે દિવસથી આ સરદારની પ્રતિમા નવતર પ્રયોગો કરવા માટે પ્રેરણા સ્થનક જેવું બની ગયું છે. સરકારી સેવા કરતાં કરતાં કોઇ નગર સાથે તો સહી પણ નગરની આવી પ્રતિમાઓ સાથે ઇમોશનલી જોડાવવું એ મારે માટે એક પ્રમોશન જેટલું આનંદદાયક સંભારણું બની રહ્યું છે. ( અને આવા અનેક સ્થાનો અને સ્થાનિકો છે જેમણે મારા મનમાં પોતાના કાયમી સ્થાનો આજે પણ જાળવી રાખ્યા છે.).

ચાલો, આપણે ફતેહગંજ જઈએ. ખાસ્સુ પાંચસો યુવક -યુવતીઓનું ટોળું હતું. મોટાભાગના જીન્સના પેન્ટ અને ટી-શર્ટમાં સજ્જ યુવાનો હતા. વેરાયેલી લાગણીઓ અને વીખરાયેલા એજન્ડાનો ઝીણો છંટકાવ હતો. કૉફી અને ચાની ચુશ્કીઓ જ ઉજવણીને જરુરી પ્રાણ પુરો પાડતા હોય તેવુ6 જણાતું હતું. રાત્રીના અગિયાર વાગીને પંચાવન મિનિટ થઈ એટલે થોડી હરકત થઈ, અચાનક બધા સાવધાન થવા પ્રયત્ન કરતા હોય તેવું લાગતું હતું. બાર વાગવામાં જ્યારે ત્રણ મિનિટ બાકી હતી ત્યારે હું ધીરે રહીને એક ખુણામાં ગોઠવાયો, સમય બતાવનાર ઘડિયાળની જેમ. કદાચ ખુદ સમયની પાંસળીઓમાં છુપાયેલા પવનની જેમ, ડીસેમ્બરની ઠંડીમાં સંતાડાય એટલું મોં સંતાડીને. કારણ આજે કલેકટરને એક ક્ષણને ઝડપવી હતી, કલેક્ટ કરવી હતી એના અવતરણની સામૂહિકતાને..સમાજને સમજીને શાસન કરવાની મઝા કંઇ ઑર જ હોય છે. મારી આ સતત મથામણની આ પણ એક બાજુ હતી. આમાં તો સમાજ અને નગર અને યુવાનો અને ઉજવણી જેવીસંજ્ઞાઓને સમજવા જતાં મારે મહાકાળની મુખોમુખ થવાનું હતું.

બાર વાગ્યા, ટકોરા પડ્યા. આકાશ હોવું જોઇએ તેટલું નિ:સ્તબ્ધ હતું. રેસ્ટૉરન્ટસમાં ખાસ ગોઠવેલી લાઈટોએ અચાનક જ ફર્કવાનું ચાલું કરી દીધું, ટોળાએ એક ખુબ મોટી ચીસ પાડી, બીજા ટોળાએ એટલી જ હ્રદય-વિદારક ચીસ પાડી. ચીચીયારીઓની ભીષણ દોંડાદોંડ થવા લાગી. મને ભારે રોમાંચ થતો હતો. લાઈટોની ગતિ, ચીસોનું એકબીજાને અથડાવું અને જે નાની ખુલ્લી જગામાં આટલા બધા લોકો ઉભા હતા એ અચાનક જ નાની થવા માંડી. મારા કાન હવે હાંફવાનું બંધા કરીને શાંત પડ્યા હતા. કાનને શોધ હતી કોઇ ગીતની, કોઇ નવા વર્ષના સ્વાગતના શબ્દોની. પણ શાંતિથી સ્વસ્થાને બેસી ગયા મારા કાન… આંખોએ આંટો માર્યો હતો તે લાઇટોની રંગીન ગલી હવે જુની લાગવા માંડી હતી. શાંત પડેલો કોલાહલ પોતપોતાની શક્તિ પ્રમાણે ચા-કૉફીના નાનકડા તળાવોમાં ન્હાવા પડયા હતા. રાત એના નવા ગંતવ્ય માટે, નવા વર્ષની સવાર માટે નીકળી પડી હતી. રાતને ઓળખીને જુદી પાડવી મુશ્કેલ હતી.

હું મારું નાક,કાન અને આંખો વીણીને મારામાં ગોઠવાઇ રહ્યો હતો. વાંચવા મથતો હતો કે શું બન્યું અને કેમ બન્યું ? પ્રશ્ન ભેગા થવાનો હતો, સમસ્યા ચીસોની હતી, કોયડો મનુષ્યના ચિત્કારનો હતો ? શોધ આ બધા કોલાહલના કવન અને ગવનની હતી. શોધ જેટલી વિસ્મયની હતી એટલી ચિન્મયની હતી. મૂશળધાર અજવાળામાં ક્ષણના અવતરવાની અંધારી ક્ષણને પકડવી હતી. કાલાંતરની કળને અને કળાને પામવી હતી. મારે તો બાંધવો હતો મારા જ કેલેન્ડર સાથે મારો સંબધ બાંધવો હતો, અને છોડવો પણ હતો. પે’લી અજાણ્યા યુવાનોની ચીસો એ કેલેંન્ડરમાં ‘कालेन डर: ‘એવા અર્થની મથામણમાં ડૂબકી મારવી હતી. મને મઝા આવી, એક ઉજાગરાએ સમયને મેં ચૉકમાંખુલતો જોયો. ઘેર જઈને આંખ બંધ કરીને આખા દ્રશ્યને મનની દાબડીમાં મૂકી દીધું. આજે ઉકેલું છું એ ભેદ તને જણાવવા તો મારી સામે નરસિંહા મહેતા ઉભા ઉભા ગાય છે,

“રાત રહે જાહરે, પાછલી ખટઘડી, સાધુ પુરુષે સૂઇ ન રહેવું’

નિદ્રાને પરહરી, સમરવા શ્રી હરિ, ‘એક તું એક તું’એમ કહેવું.”

લ્યો, 2012 તો ચાલ્યું, અને કાળ આમ જ વહ્યા કરશે, આવી ક્ષણે દાદા યાદ આવી જાય એમની ભસ્માંકિત છટા સાથે. કાળમાં મહાલાકને ઓળખવા અને ઓળખીને પૂજવા એ જ સ્તો જિન્દગી છે, બેટા !.

શુભાશિષ,

ભાગ્યેશ.

પ્રિય પ્રાર્થના,

પ્રિય અનીશ….

ગુજરાત ઠંડીના ચમકારાથી ચમકી રહ્યું છે, મઝા આવે છે. સવારે ચાલવા જઈએ ત્યારે પવનમાં ઉતરાણનું ગીત લહેરાતું હોય, થોડું ધુમ્મસ આપણા સમાજમાં સ્થિર થયેલા ‘કંફ્યુજન’ના સમાચાર આપવા આવ્યું હોય તે રીતે છાપાના રંગે ફેલાઇ ગયું હોય છે. સવારની સ્કૂલબસોમાં બેઠેલા બાળકોને જોઇએ ત્યારે ખ્યાલ આવે કે આવા પ્રકારની ઠંડીને “ગુલાબી” ઠંડી કેમ કહેવામાં આવે છે. સ્કૂટર પર નીકળેલી યુવતી ઉતાવળમાં છે કે ઠંડીનો સામનો કરી રહી છે તે નિશ્ચિત કરવું મુશ્કેલ છે. રીક્ષામાં જતા એક પરિવારમાં બોલતી મહિલાનો અવાજ રોડ પર ઢળી રહ્યો છે ત્યારે એના પતિની મફલરને કાન પર બાંધવાની હરકત મને થોડી રમૂજમાં ધકેલે છે. ઝાડ નીચે રોટલો શેકતી શ્રમજીવી સ્ત્રી માટે દિવસની શરુઆત થઇ ગઈ છે.

આવા એક રવિવારે ઘેર બે કવિ આવે એનાથી રુડુ શું ? અમેરિકાથી પોતાના વતન સાવરકુંડલામાં એક અનોખા સન્માનને સ્વીકારવા અને વતનને જતનથી ભેટવા આવેલા આપણી ભાષાના સોનેટ-કવિ નટવર ગાંધી અને અમેરિકાસ્થિત એવા જ લોકપ્રિય કવિયત્રી પન્ના  નાયક આવ્યા હતા. ઘેર કવિ આવે એટલે જાંબુડાનો ચહેરો બદલાઇ જાય છે. તડકામાં થોડી ભરતી આવે છે, બારીના અજવાળામાં કવિનું હસવાનું ભળે ત્યારે ઓટલા પરની ચકલીનો ચહેરો બદલાય છે. બહુ વાતો કરી, અમે ત્રણેય-જણે કવિતાપાઠ કર્યો. પનાબેને એમની ‘મા’ પરની, નટવરભાઇએ એમનું એક સરસ સોનેટ રજુ કર્યુ. મેં અંધારપંખી નામનું કાવ્ય વાંચ્યું, અમે સુરેશભાઇ અને પ્રબોધજોષીને ખુબ યાદ કર્યા. આટલી બધી ઠંડીમાં પન્નાાબેનનું પે’લું વરસાદ કાવ્ય યાદ આવ્યુ, ” તારી સાથે

સતત

એમની વાતો કરવી ગમે છે.

જાણે કે

હું

વરસાદમાં વસ્ત્રો સૂકવવાનો પ્રયત્ન કરું છું.”

બન્ને કવિ સંપાદકોની યાદ એ રીતે તાજી થઈ આવી. હવે વરસાદના દિવસો ઓછા થતા જાય એવા ચોમાસાઓમાં આપણે જીવીએ છીએ, અને કપડા સૂકવવાની અડધીપડધી ચિંતા આપણે કામવાળીને આઉટ્સોર્સમાં સોંપી દીધી છે. આપણા સમયમાં ચેતનાના વસ્ત્રો ક્યાં સૂકાય છે એની ચિંતા કરતા કવિઓને મળવાની મહેફિલના સ્મરણમાં મને પન્નબેનની એક વધુ કવિતા યાદ આવે છે,

“પણ ઘુઘવતા ઉદધિના ભીતર

જે

કોરું કોરું તરફડે,

એને તમે શું કહેશો ?”

બેટા, તું જાણે છે કે અમેરિકામાં કેટલુંક ગુજરાતીપણું એના સાચા સ્વરુપમાં સચવાઈ રહ્યું છે. મને નટવરભાઇને જોવું-સાંભળું એટલી વાર મારી પેલી ઉક્તિ યાદ આવે જ. ” અમેરિકામાં એક ફ્રીઝમાં મુકેલું ગુજરાત ધબકે છે”. નટવરભાઇ આ ગઝલ-અછાંદસના યુગમાં સોનેટની એક સુખદ સવારી લૈને નીકળ્યા છે તે આપણી ભાષાનું સદનસીબ છે. નટવરભાઈએ વૉશિગંટનનું નાણાંતંત્ર સંભાળ્યું છે, તે ડેફીસીટના નહીં પણ સરપ્લસના માણસ છે. હું જ્યારે જ્યારે વૉશિગંટન ગયો છું ત્યારે ત્યારે એમની સાથે કાવ્ય-વિનોદની મહેફિલ અમે અચૂક માણી છે. એ  ખડખડાટ હસી શકે એવા કવિ છે, એક્ષપ્રેશનના માણસ હોવાને કારણે ડીપ્રેશનને એમનું સરનામું મળ્યું નથી. એમની સાથે એમના કાવ્યસંગ્રહ ‘પેંસિલવેનિયા એવન્યૂ’ની વાત થઈ.  આ કાવ્યસંગ્રહમાં એક અદભુત ગ્રહમંડળ જેવું ચાર  કાવ્યોનું એક ઝુમખું વાંચવા જેવું છે, એનું  શીર્ષક ‘નટવરસરના પાઠ’ એવું છે, બહુ રોચક શૈલીમાં લખાયેલા આ કાવ્યો વિશે ક્યારેક વિસ્તરણથી લખીશ. આજે તો એમને રજુ કરેલા કાવ્યની એ પંક્તિ આ પત્ર થકી ગણગણવી છે જે આજે પણ કવિના અવાજમાં ફરફર ઉડી રહી છે,

“અહીં આજુબાજુ જગત વસતું ત્યાં જ વસીએ,

હવે ઝાઝા છે ના દિવસ, સખી, ઉલ્લાસ કરીએ.”

આ જ તો કવિઓની વિશેષતા છે, એ આનંદના ઉદગાતા છે. શબ્દો એમના સ્પર્શથી જાણે સુગંધાઇ જાય છે, જેમ છાશ્માં માખણ તરતું તરતું ઉપર આવે એમ જીવનનો આનંદ ચેતનાના એક ઉંડાણમાંથી બહાર વહી આવે છે, એટલે મને ઓડેનની પે’લી વાત ગમે છે કે કવિઓ મનુષ્ય ચેતનાના ‘કોલંબસ’ છે, એટલે જ નરસિંહા મારી શેરીમાં આવીને આજે પણ ગાય છે ” ચિત્ત ચૈતન્ય વિલાસ તદ્રુપ છે, બ્રહ્મ લટકાં કરે બ્રહ્મ પાસે..” આજ તો આપણી સાધના છે.

આવી મઝા આવી બે બે કવિઓના ઘેર આવવાથી, અન્ય નવાજુની તો છે જ, જે કહેતો રહીશ.

શુભાશિષ,

ભાગ્યેશ.