Category Archives: ભાગ્યેશ જહા

પ્રાર્થનાને પત્રો – [38]  – ભાગ્યેશ જહા

[38] પ્રાર્થનાને પત્રો

પ્રિય પ્રાર્થના, 

હવે હું વિદેશની ધરતી પર છું, ગ્રેટ બ્રિટનની ધરતી પર છું, એ ઇન્ગ્લીશ હવા, જેના પાતળા પોત પર ભારતની એક કથા લખાઇ છે. ક્યાંક ગાંધીજીને જોવા લોકો રસ્તાની બન્ને બાજુએ ભેગા થયેલા અને આશ્ચર્યની જે લાગણી વહી હતી, એનો અણસાર પામવાનો રોમાંચ અનુભવી રહ્યો છું. આ પશ્ચિમની હવાને સમજવાનો મારો મહાયજ્ઞ ચાલું જ છે. એક જમાનામાં ગુજરાતી કવિ ઉમાશંકરે ‘બનું વિશ્વમાનવી’ એવી ખેવના વ્યક્ત કરી હતી, જ્યારે આજે ગુજરાતીકવિ તરીકે હું વિશ્વમાનવી બની ચુક્યો છું. હું સરહદ વિનાની દુનિયાનો કવિ છું, હું મંગળ પર પગરણ પાડતા સપનાઓનો સર્જનહાર સમયનો શબ્દસારથિ છું, એટલે આજની દુનિયા વિશેની નવી સમજ સાથે મારે ગુજરાતી ભાષાની સેવા કરવાની છે. હું લંડનના બહારના પરગણા ‘સરે’ની એક અજવાળી શેરીમાં બેઠો છું, પશ્ચિમનો સૂરજ આજે ખુલ્યો છે, ગઈકાલે ગમગીનીમાં હતો.  Continue reading પ્રાર્થનાને પત્રો – [38]  – ભાગ્યેશ જહા

પ્રાર્થનાને પત્રો – (૩૭) – ભાગ્યેશ જહા

“નિત્ય નવીન જન્મ ધારણ કરતું આપણને વીંટળાયેલા વિશ્વની એક અનુભૂતિ છે વાચકે અનુભવવાનું છે. આંગળીઓમાં જે સ્વાદ સીસોટા મારે છે અચાનક કાવ્યના વાતાવરણમાં ફેરફાર લાવે છે, મને રાવજીની વૈશ્વિક અનુભૂતિના કલ્પનો અને એની ધૂળમિશ્રિત ભાષા. પ્રાર્થના, શબ્દતીર્થો ધન્યતાની ક્ષણો છે.”

આ પત્રમાં એક પિતાનું કવિ હ્રદય વૈજ્ઞાનિક અધ્યાત્મથી ઉઘડતી વાતથી પત્ર શરૂ કરીને કેવી રીતે આપણને વીંટળાયેલા વિશ્વની અનુભૂતિ માટે સ્વ. કવિશ્રી રાવજી પટેલની પંક્તિઓના શબ્દ-તીર્થમાં સહજ રીતે મ્હાલી આવે છે. આગળ વાંચો… Continue reading પ્રાર્થનાને પત્રો – (૩૭) – ભાગ્યેશ જહા

પ્રાર્થનાને પત્રો – (૩૬) – ભાગ્યેશ જહા

“ખટપટિયા અને કૃત્રિમ લોકો અપ્રસ્તુત બની જાય તો કેવું સારું?”
“શું આર્ટીફીશીયલ ઇન્ટેલિજન્સના રસ્તે, ટેકનો-સ્પીરીચ્યુઆલીટીમાં શું ભગવાનનો, ભક્તિનો અને બ્રહ્માંડના રહસ્યોનો એક નવો અધ્યાય લખવો પડશે? “

મનના બ્રહ્માંડનો ઉઘાડ કરતા, એક પિતાના મનના ઊંડાણોની (- જેમાં વિજ્ઞાનથી માંડીને સાહિત્ય, સમાજશાસ્ત્ર અને બીજા અનેક વિષયો સહજપણે આવરી લેવાયા છે -) વાત અહીં નીચે, આજના પ્રાર્થનાના પત્રમાં.  Continue reading પ્રાર્થનાને પત્રો – (૩૬) – ભાગ્યેશ જહા

પ્રાર્થનાને પત્રો -(૩૫) – ભાગ્યેશ જહા

(માનનીય શ્રી ભાગ્યેશભાઈ ગુજરાતી સાહિત્યનું એક ખૂબ જ ગૌરવવતું નામ છે. ભાગ્યે જ કોઈ એવો ગુજરાતી હશે કે જેમને જાણતો ન હોય. ભાગ્યેશભાઈની આ સીરીઝ “દાવડાનુઆંગણું” માં પહેલાં, (૧-૩૪ પત્રો) પ્રગટ થઈ ચૂક્યા છે. આજે (૩૫)મા પત્રથી આપણે પણ આ પત્રોને માણીએ. આ પત્રો એક સમર્થ સર્જકે અને વિદ્વાન પિતાએ પોતાની પુત્રીને લખ્યા છે.એમાં લાગણી છે, અને આસપાસની રમ્ય સૃષ્ટિની પણ વાત છે, સામાજિક સંવાદિતા, અને વિશ્વની બીનાઓનો ઉલ્લેખ પણ છે. આ બધા સાથે ક્યાંય પણ વિદ્વતાનો ભાર નથી વર્તાતો પણ સહજતા, સરળતા અને તાઝગી સભર વાતોનો પ્રવાહ વહે છે જે અંતરમનને ભીંજવી જાય છે. આ પત્રોમાં કાવ્યમયતા છે અને એ સાથે એક પિતાના મનની સચ્ચાઈ પણ છે. દરેક પત્ર એટલો ખમતીધર છે કે પોતાના પગ પર ઊભો રહેવા સક્ષમ છે. આપણે પણ આ પત્રોને પોતના કરીને માણીએ.)
પ્રિય પ્રાર્થના,
મઝા પડી ગઈ. યાદ છે, મારું ગીત, “મઝા પડી ગઈ… ” . સાપુતારાની મારી 1983ની મુલાકાત વેળાએ લખેલું.
યાદ છે ને પંક્તિઓ; ” આદિવાસી એકમેકને પકડે ત્યારે, એકમેકને પકડી પકડી નાચે જ્યારે,
પર્વત જેવો પર્વત પણ નીચે ઉતરે ત્યાં, મઝા પડી ગઈ… ” એ મઝાના ડાંગના દરબારમાં આજે ફરીથી એ લીલાછમ્મ ગુજરાતનો આંટો મારી આવ્યા. પ્રસંગ હતો પૂ. રમેશભાઇ ઓઝા [પૂ.ભાઇશ્રી]ના જન્મદિવસની ઉજવણીનો. એમણે ષષ્ઠીપૂર્તિ વખત ‘ના પાડીએ’ કે જન્મદિવસ તો ઉજવવો નથી, પણ થોડા અંગત મિત્રો સાથે સાંદિપની વિધ્યાલયના સાપુતારા પરિસરની મુલાકાત લેવી અને ત્યાં આવેલા પ્રાચીન નાગેશ્વર મહાદેવની પૂજા કરવી. પણ સાપુતારા એટલે સાપુતારા.. જીવતી કવિતા અને સમાધિસ્થ પર્વતોનું સાન્નિધ્ય. ખળખળ વહેતાં ઝરણાંનું નિર્દોષ વહેવું અને વાતોડિયાં વાદળ. વાદળ વાત વાતમાં સાપુતારાની શેરીઓમાં ઉતરી આવે. ચોખ્ખુ આકાશ થોડીવારમાં ધુમ્મસિયું, ના ધુમ્મસિયું નહીં, વાદળિયું થઈ જાય.. વાદળ ઉતરે એટલે ઉતારાની બારીને મોતિયા આવ્યા હોય એમ આખુ સાપુતારા ઝાંખું થઈને રુમમાં ધસી આવે. કશું દેખાય નહીં, ત્યાં પોતાની લાઈટનું અભિમાન લઈને એક ટ્ર્ક પસાર થાય. રુમની બારીમાંથી તો એ લાઈટના ફુવારાથી વ્હેરાતુ વાદળ જોવાનું. આરીથી લાકડું વ્હેરાતુ હોય તેવો અવાજ ના આવે પણ વાદળકણોની વિહ્વળતા મનને ભીંજવી દે. ભોળા આદિવાસીઓની કતાર અને ભોળાનાથની આરતીનો ઘંટનાદ એકબીજાના પૂરક લાગે. એવું કહેવાય છે કે ચોમાસામાં સાપુતારા સોળે કળાએ ખીલે છે. એના સન-રાઇઝ પોઇન્ટ પર ઉગતો ગુજરાતી સૂર્ય પૂર્વદિશાને જગાડે છે, એના ટેબલટોપ પર પહોંચીએ એટલે ગિરિશૃંગની માદક હવાથી લહેરાતું આકાશ મળે. વિશાળ ખીણ દરિયા જેવી લાગે, દૂર ખોબા જેવું ગામ ઘોડિયામાં ઉંઘાડેલા શ્યામ જેવું. અને આ એના સનરાઇઝ પોઇન્ટ પર સાંજે જઈએ અને અંધારુ થઈ જાય ત્યારે ઘોડાઓ વગર હેડલાઈટે જે રીતે રસ્તો શોધે છે તે દ્રશ્ય તો ગમી જાય તેવું હોય જ.
પણ મને તો મઝા આવવા જવાની આવી. બહુ ચિન્તકોએ કહ્યું છે કે માર્ગ પણ મંઝિલ છે, પડાવ અને ચઢાવના સૌંદર્યનું શું? ચઢતી વખતે અમે ગિરાધોધ પાસે ઊભા રહ્યા. “જળ પ્રપાત હે, વહો, નિરંતર!” આખું ગીત ગાયું. નાનકડો ધોધ પણ એની કક્કો બારાખડી ગુજરાતી.. એક શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓને લઈને આવ્યા હતા. યુનિફોર્મમાં આવતા વિદ્યાર્થીઓ અને સહજ રીતે ખુલતો પાણીનો પ્રવાહ. મને ગિરાધોધ નાનો ના લાગ્યો કારણ આ બાળકોની આંખમાં એક મોટું આશ્ચર્ય ઉગી નીકળ્યું હતું, એમની આંખોમાં કુદરતના આ દ્રશ્ય માટે જે અહોભાવ હતો તે આખા દ્રશ્યને રમણીય બનાવતો હતો. વળતાં અમે ઉતર્યા આહવાને રસ્તે, મહાલના જંગલોની મસ્તી જોવા માટે. આ રસ્તે આવવું એક અનુભવ છે. એક ઝાડ નીચે એક મોટરસાઇકલ ચાલું રાખીને કોઇ આદિવાસી યુવાન કશુંક લેવા સામેના એક સાવ માંયકાંગલા ગલ્લા પાસે ગયો ત્યારે પેલી મોટરસાઇકલ અને પેલા ઝાડને હું જોઇ રહ્યો. પહેલાં તો એવું લાગ્યું કે જાણે કે આ ઝાડ બીડી પી રહ્યું છે. પણ થોડીવાર જોયા કર્યું તો લાગ્યું કે આ ઝાડ આ બીડી જેવી મોટરસાઈકલ માટેનો પોતાનો અણગમો સંતાડી નથી શકતું. અહીં ક્યાંક જોવા મળતા ‘સ્વચ્છતા ઝુંબેશ’ના બોર્ડ ખાસ્સા ફીક્કા લાગતા હતા. ધોધમાર લીલોતરીને લીધે ફાટફાટ સ્વચ્છતા… ચોખ્ખાઇ એટલી બધી કે માખીએ અહીં આવવું હોય તો વીઝા લેવો પડે.
નિસર્ગના આ આહલાદક સંસ્પર્શથી એક નવીન ઝંકૃતિ પામીને હું આજે પર્વત પરથી નીચે ઉતરી રહ્યો છું ત્યારે મારી સાથે સુરતના શ્રી દીપક રાજ્યગુરુ છે, સરસ વ્યક્તિત્ત્વ. માણસ નૈસર્ગિક હોય ત્યારે ભાષાને જે લાડ કરે એ આવા ઉત્સવોની ઋતુમાં કર્ણામૃત લાગે. દીપકભાઇ સભા સંચાલન કરતા હતા. બ્લ્યુડાર્ટના પાર્ટનર અને મોટા ઉધ્યોગપતિ અને દાનવીર શ્રી તુષાર જાનીએ એવું કહ્યું કે પૂ.ભાઇશ્રી હવે સીનીયર સીટીજન્સની ક્લબમાં આવી ગયા, એટલે એક નવોન્મેષી શિશુત્વ પ્રગટશે, પ્રગટાવવું પડશે. ત્યારે દીપકભાઇએ એ સીનીયરની વ્યુત્પત્તિ કરતાં કહ્યું, ‘સીનીયર એટલે સી નીયર, એટલે કે નજીકનું જુઓ.” આ વખતના ઉત્સવમાં મઝા એટલા માટે આવી કે અમે એટલે કે મુંબઈના શ્રીકરુણાશંકરભાઇ ઓઝા, શ્રી રમેશભાઇ જનાની અને શ્રી વિરેંદ્ર યાજ્ઞિક જેવા મિત્રો સાથે ખડખડાટ હસ્યા. મારો અનુભવ છે કે તમે ‘બ્રેક કે વેકેશન માટે જાઓ અને હસી ના શકો તો પર્વતો અને ઝાડ અને ઝરણાં પણ એમનો મૂડ બદલી નાંખે છે. મને તો હવે લાગે છે કે ‘હસવું એ જ જીવવું છે, ચાહવું એ જ જીવવું છે, હોવું એ જ જીવવું છે… ”
બસ, આજે તો આજ સાર છે, મઝા પડી ગઈ…
ભાગ્યેશ.
જય જય ગરવી ગુજરાત.

ઊંચકી સુગંધ એક ઊભું ગુલાબ (ભાગ્યેશ જહા)

(સુગંધ ઊંચકીને ઊભેલું ગુલાબ. ભાગ્યેશ જહાની અંતરની વેદનાનું કાવ્ય છે. ભીડની વચ્ચે અનુભવાતા ખાલીપાની એ વ્યથા છે.)

ઊંચકી સુગંધ એક ઊભું ગુલાબ

એની વેદનાની વાતોનું શું?

કાંટાંથી છોલાતી લાગણી ને સપનાંઓ

ઉંઘ છતાં જાગવાનું શું? Continue reading ઊંચકી સુગંધ એક ઊભું ગુલાબ (ભાગ્યેશ જહા)

પ્રાર્થનાને પત્ર-અંતીમ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

(સાહિત્યિકભાષામાં માહીતિપ્રચૂર પત્રો આંગણાંના મુલાકાતિઓ માટે ઉપલબ્ધ કરાવવા બદલ શ્રી ભાગ્યેશ જહાનો ખૂબ જ આભાર)

Continue reading પ્રાર્થનાને પત્ર-અંતીમ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

પ્રાર્થનાને પત્ર-૧૫ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

પ્રિય પ્રાર્થના,

દરિયાકિનારે જઈને આવ્યા. ગાંધીને ગામ પોરબંદર જઈને આવ્યા. સુદામાપુરી જઈને આવ્યા. ગુરુપૂર્ણિમાના આગળના દિવસે શ્રેષ્ઠ શિક્ષકોના સન્માનનો ઉપક્રમ હોય છે, સાંદિપની વિધ્યા સંકુલમાં.દરિયો એક કાવ્ય થઈને વર્તમાનનું ગીત ગાતો હોય. સુદામાની યાદ આવતાં પ્રાચીન પરંપરાઓનું અનુરણન થતું હોય છે, તો ગાંધીન હવે દોઢસો વર્ષ થવાના છે ત્યારે ભવિષ્ય અને ગાંધીની પ્રાસંગિકતાની ચર્ચા હવામાં છે ત્યારે જાણે ત્રણેય કાળ ભેગા થઈને ત્રિકાળસંધ્યા કરતા હોય તેવા વાયુમંડલમાં બે દિવસ રહ્યા એનો અનહદ આનંદ. મઝા આવી.

Continue reading પ્રાર્થનાને પત્ર-૧૫ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

પ્રાર્થનાને પત્ર-૧૪ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

પ્રિય પ્રાર્થના,

ઘણીવાર કોઇ એકાદ કવિ આપણને સરસરીતે એક જુદા જ જગતમાં જગાડે છે. રોજબરોજની ભાષામાં સર્જાતો આ ચમત્કાર જ જીવનને ધન્ય બનાવી દેતો હોય છે. તું તખ્તાના સુવિખ્યાત કલાકાર ભાઇ નિસર્ગ ત્રિવેદીને ઓળખે છે, એમના ભાઇ આર્જવ ત્રિવેદી પણ એવા જ પ્રતિભાસંપન્ન કલાકર્મી છે. તાજેતરમાં અમે ‘તાના-રીરી’ની નાટ્યપ્રસ્તુતિ જોઇ એ એમનું નિર્માણકાર્ય.. સરસ, મઝા આવી. આનંદની વાત તો એ બની કે ‘ગોલ્ડનચીયર્સ’ના અતિલોકપ્રિય જગદીપ મહેતાની બન્ને દિકરીઓ મોસમ અને મલકાએ તાના અને રીરીનો સુરીલો અભિનય કર્યો છે. પણ મારે આજે જે વાત કરવી છે, આર્જવ અને નિસર્ગ ત્રિવેદીના પિતાજી રંતિદેવ ત્રિવેદીની, એમની કવિતાપ્રીતિની અને એમની અનુવાદસજ્જતાની….

કવિતાનું ભાષાંતર ખુબ જ અઘરી કલા છે, કારણ કવિતા પોતે જ જીવનની કોઇ અદભુત ઉર્મિનું ભાષાંતર હોય છે. આપણે ત્યાં અનુવાદનો મહિમા જેવો થવો જોઇએ એવો થયો નહીં. ખરેખર તો ‘ગ્લોબલાઇઝેશન’ના વાતવરણને એક ભાવાત્મક પૂર્ણતા આપવા કલા અને કવિતાના વ્યાપક રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય ખેડાણો થવા જોઇતા હતા. કવિતાનાં ભાષાંતર તમને બીજી ભાષા સાથે એની આખી સંસ્ક્રુતિ સાથે જોડે છે.

કવિતા એ ચમત્કૃતિનો પ્રદેશ છે, રંતિદેવ ત્રિવેદી પ્રખ્યાત એમિલી ડિકન્સન્સ ની પંચાવન કવિતાઓનું ભાષાંતર કરીને એક રસપ્રદ વિશ્વ, અંગ્રેજી કવિતાનું વિશ્વ રજુ કરે છે. એમીલીના આ શબ્દો સાંભળો, આપણે કૂપમંડૂક્ની કથા સાંભળી છે, અહીં કવિ કુવાને એક બરણી સાથે સરખાવે છે, અને એક અનોખું કુપદર્શન કરાવે છે.કવિ એક તાજપ ભરી આવી  પંક્તિઓ ઉચ્ચારે છે, ” વ્યાપી રહી છે ગોપનીયતા કૂપમાં ! / વસે છે વારિ સુદૂર એટલું, / પડોશી સમાન, અન્ય કોઇ જગતના. / વસી રહેલ એક બરણીમાં … ” કવિતાસંગ્રહનો ઉઘાડ કુવાથી થાય છે એટલે મને મઝા આવે છે. જે લોકો એક જ પ્રકારના વર્તુળોમાં ફર્યા કરે છે એમનું દેડકાદર્શન કરતાં આ કવિ અલગ રસ્તો ચાતરે છે. અને એની પ્રતીતિ આગળની કવિતાઓમાં પાને પાને ચમકે છે.

એક કવિતામાં જો ઉપનિષદની અદાથી કવિતા ખુલે છે. ” છે ના સંસાર આ પૂર્ણ સમાપન, / છે તૈયાર તત્પર, અનુસંધાન તેનું પછી, / અદીઠ સંગીત સમાન, ને, / તોયે, નિશ્ચિત ધ્વનિ સમાન.” કવિ જે વિષયો પસંદ કરે છે તેનાથી વાચકને જગતને જોવાની અલગ અને કશીક નવી દ્રષ્ટિ મળે છે. એમની પોતાની અંત્યેષ્ટિ અંગેની એક કવિતા મને ભારે સ્પર્શી ગઈ છે. પોતાની અ6તિમક્રિયાની કલ્પના કરી શકવાની તાકાત જ કવિને એક અલગ કેટેગરીમાં મૂકી આપે છે, આમાં કલ્પનાશીલતા તો છે જ પણ કવિ મૃત્યુને સમજવા અને એને ઓળંગવા જાણે કે એક સરસ યાત્રા પર આપણને લઈ જાય છે. એમિલીની આ કવિતા ધ્યાનથી સાંભળવા જેવી છે, એ લખે છે, ; “થયો દેહાંત મારો જ્યારે, સુણ્યો બણબણાટ માખીનો મેં, / હતી શાંતિ પ્રગાઢ ગૃહખંડોની / અંતરાલની શાંતિ સરખી.”… અને આગળ લખે છે, ” ને આવી ઉભી ત્યાં તે – ટપકી પડી એક માખી- / આસમાની – અચોક્કસ – લથડતા નિશ્વાસ સહ -/ દિવ્યજ્યોતિ, ને મારી મ્ધ્યે, અને પછી, થઈ ગયાં વિકળ ‘વાતયન’ સર્વ, / અને પછી, જોઇ શકી ના હું કશું / જોવાનું હતું જે…! ‘ એવી જ એક કવિતામાં એ કહે છે, ” થઈ અનુભૂતિ અંત્યેષ્ટિની મારા ચિત્તમાં / અને ડાઘુઓ અહીં તહીં / આવતા રહ્યા, ડગ માંડતા, ડગ માંડતા….. જાણે હોય, સકલ બ્રહ્માંડ, ઘંટ સમાન, / ને હોય અસ્તિત્ત્વમાં જાણે , કર્ણ જ બસ.. ” પોતાના મૃત્યુની અને અંત્યેષ્ટિની આવી કલ્પના કવિના શબ્દને અને દર્શનને એક તાકાત આપે છે.

એમિલી જગતનું જે ‘વાઉ-ફેક્ટર’ છે, તેનું એક મશાલની જેમ કેવી રીતે હસ્તાંતરિત કરે છે તેની એક ચિત્રાવલી રજુ કરે છે, “જાળવી ના શકે ગગનમંડળ નિજ રહસ્યોને !/ કરે જાણ તે વિશે ડુંગરોને ! /ડુંગરો કહે, સાહજિકતાથી, તે વિશે વાડીઓને – , /અને તે, ડેફડિલ્સને… ” આ પ્રકારની ચિત્રાત્મક કવિતાઓ વાચકના મનમાં એક અભિનવ ચિત્ર સર્જે છે, જે ભાવકના ચિત્તને કાવ્યાનંદ આપે છે.

આ કવિ રહસ્યવાદી તો છે પણ જગતમાં જે સૌંદર્યો છે તેને આવી રીતે ઉલ્લેખે છે; ” કરું છું ગોપિત સ્વયંને હું મારા પુષ્પમાં / કરતાં ધરિત જે તુજ ઉરની સમીપમાં , / જે જતાં કરમાઇ તુજ પુષ્પદાની મહીં … ‘

મારી આ વર્ષની અમેરિકા યાત્રા એ રીતે ખુબ જ સુખદ એ રીતે રહી કે અમેરિકાના જુદા જુદા રાજ્યોમાં રહેતા ગુજરાતી ભાવકો સમક્ષ હું મારી વાત મુકી શક્યો. ખાસ કરીને જ્યારે મારી જુદા જુદા મિજાજની કવિતાઓ રજુ કરી ત્યારે જે રીતે ભાવકોએ એને નાણી અને માણી એ મારે માટે એક અનન્ય સંતોષનો વિષય હતો અને છે.

મને લાગે છે કે અમેરિકામાં રહેતા મિત્રોની અને સંસ્કૃતિચિંતકોની જે અનોખી તાકાત છે એને એક ‘સેતુબંધ’ પ્રોજેક્ટમાં જોતરવી જોઇએ. મને ક્ષિતિજમાં એક નવી આશાના મેઘધનુષ્ય દેખાય છે. આગામી દિવસોમાં જો આવું કશુંક થઈ શકશે તો એ એક મોટી સાંસ્કૃતિક સેવા કરી ગણાશે.

હાલ તો આટલું જ…

શુભાષિશ સાથે,

ભાગ્યેશ.

*********************

પ્રિય પ્રાર્થ ના,

વરસાદ જોઇએ એવો જામ્યો નથી. આભ અંધારેલું હોય છે પણ કાચી અફવા જેવું, કાચી એટલા માટે કે ક્યારેક વરસે પણ ખરા.વરસાદ તો આપણને છેતરીને રાત્રે પડી જાય એની મઝા કશીક ઓંર જ હોય છે, સવારે ઉઠીને જોઇએ એટલે ખબર પડે કે હમણાં  સુધી પડ્યો છે. ઓટલા પર એનાં ભીનાં પગલાં હોય, મેદાનમાં ખુણામાં શાંતિથી બેઠેલું સ્ટ્રીટલાઈટનું અજવાળું પાણી પર બેસી ચમકતું હોય અને પવનમાં એની માદક ગંધ હોય. આંખોમાં જોઇએ ત્યારે ખબર પડે કે હમણાં જ ઉડી ગઈ એ ઉંઘ પર એનો જાદુ હતો. હવે છેક અંદરથી ખબર પડે કે ઉડેલી ઉંઘ ઉંડી હતી કારણ આ આકાશદુત એને છેક અંદર સુધી એને મુકવા આવ્યો હતો. હવે મઝા આવશે, આખો દિવસ આ સારી ઉંઘનો નશો રહેશે.

આજકાલ ધૈર્યને સમજવાની મઝા આવી રહી છે. નવ વર્ષનો એક છોકરો, આંખોમાં નવું આકાશ ઉગી રહ્યું છે એવો અહેસાસ. બહેન વૈદેહી, બાર વર્ષની એક કુંવારી કન્યા, જાણે એક નાજુક વેલ. બન્ને મારા કહેવાથી ગુજરાતી માધ્યમમાં ભણે છે. તેનો ભારે એડવાન્ટેજ. શીખવાની ઝડપ માતૃભાષામાં અનેકગણી હોય.  એના મા-બાપ એટલે રીના અને જિજ્ઞેશ. હવે ધૈર્ય ફુટબૉલ રમે છે અને વૈદેહી [કા’નો] ભરતનાટ્યમ શીખે છે. બન્નેની મથામણ, એક ઓળખ પ્રાપ્ત કરવાની. કા’નાની સમજશક્તિમાં પક્વતાની પાંખ ફુટતી હોય તેવો અહેસાસ થઈ રહ્યો છે. ધૈર્ય હવે જીદ નહીં પણ જીત માટે મથી રહ્યો છે.

અહીં  તરુણના ઉછેરનું વ્યાકરણ શરુ થાય છે. સૌથી મોતો ફાયદો ભાષાની અભિન્નતા છે. મા-બાપ અને બાળક બે એક જ ભાષા બોલે છે. અહીં ત્રણ પ્રક્રિયાઓ એકસાથે ચાલું થાય છે, એક છે, માન્યતાની ભુખ, બીજું છે, અહંનું બીજાંકુરણ અને ત્રીજું છે, વિસ્મય. આ ત્રણેય દફ્તરમાં મૂકી એ શાળાએ જાય છે, ત્યાં ભણતર છે પણ કેળવણી નથી. ઉપરથી નીચેનો રૂટ છે, શિક્ષક બોલે છે, એ બોલે છે તે સત્ય છે, આખરી સત્ય છે આવી આવી દિવાલો બંધાતી ચાલે છે. એટલે એનો વિકસતો અહં ઘવાય છે, પરીક્ષાનો ડર ઉભો કરાય છે, પણ ત્યાં એની માન્યતાની ભુખ સંતોષાશે તેવી એક આશા બંધાય છે. પણ શાળામાં ગયો ત્યારે જે વિસ્મય લઈને ગયેલો તેનું ક્યાંય સ્થાન નથી. એ બધું જોયા કરે છે, છેવટે શિક્ષક, મા-બાપ કરતાં પણ એક ઉત્તેજક બારી મળે છે તે વિડીયો ગેમ્સની. એને મઝા આવે છે, એ બહેન કરતાં સારો સ્કોર કરે છે એટલે માન્યતા મળે છે.એ ફુટબોલ રમે છે, એને માન્યતા મળે છે એનો અહં સંતોષાય છે.

અહીં સાહિત્યનું અને વાર્તાકથનનું અને ઘરના ગીતોનું માહત્મ્ય વધી જાય છે. હું આ બધા બાળકોને લઈને બેસું છું, વારતા કહું છું. એમને મઝા આવે છે, એમનું ધ્યાન બેજે જતું લાગે તો પછી રમત ચાલું કરીએ છીએ. અહીં નરસિંહ મહેતાની હુંડીનો પ્રસંગ કહીએ તો એને જે ચમત્કાર જોવો હોય છે એ મળે છે. ધર્યના પિતા શિક્ષક છે એ મિલખાસિંઘ નામની ફિલ્મ બતાવે છે. ચમત્કાર થાય છે. એની આંખોમાં જીત્યાનો નહીં રમ્યાનો આનંદ ઉમેરાય છે.  એક એક બાળકનો ગ્રાફ અલગ અલગ હોવાનો. વૈદેહીને મારી પાસે બેસાડું છું, હું કોઇ લેખ લખી રહ્યો છું, એ ભુલ કાઢે છે, એને મઝા આવી રહી છે, એ કનેક્ટ થઈ રહી છે. આ વખતે હું એને કોઇ કવિતા શીખવાડું કે વૈષ્ણવજન સમજાવું તો આખું નાગરિકશાસ્ત્ર ટપોટપ ઉતરી જાય.

તરુણ એ તરુ છે, એક છોડથી સહેજ મોટું,  એક ઝાડ થવાની શક્યતાના સળવળાટ વાળું. એની સાથે વાત કરવાની છે પણ શાંતિથી. એ સાંભળે એ માટે નહીં પણ તમે એને સમજી શકો એ માટે. તરુણના મા-બાપની સમજ અને ધીરજની બહુ જરૂર છે. આ કોમળ કૉમ્યુનિકેશનની અવસ્થા છે, આ કળીને કાનમાં આકાશનું સરનામું આપવાની ઘડી છે. આ ફુટબોલની ફાયનલમાં જતા ખેલાડીઓને એમનો કોચ મળીને જે વાત કરતો હોય છે તે સમય છે.

બીજી એક વાત મારે મા-બાપને કહેવી છે તે જોડો અથવા જોડાઇ જાવ. એને જોડો. મંદિરમાં જાવ તો સમજાવો કે કેમ જાઓ છો. એ તમારું કહ્યું કરે તો એને સામે સન્માન આપો. એની સાથે રમવા જેટલી અસરકારક બીજી કોઇ રીત નથી. રમો, એને જીતવા દો. એ અંદરથી એક ‘હીરો કે હીરોઇન’ની શોધમાં છે, એક આદર્શ જોઇએ છે. પણ આવો આદર્શ રામ કે અર્જુન જેટલો દુર નથી જોઇતો. એ વાર્તામાંથી બે પાઠ શીખવા છે, પણ જેની નકલ કરી શકાય એવા હીરોની જરૂર છે, સાથે દોંડવાથી, ચેસ રમવાથી, ગાવાથી એને મઝા આવશે.

અને છેલ્લે, એ મા-બાપનો સૌથી મોટો વિડીયોગ્રાફર છે, એ તમારા વાણીવર્તનને ભણે છે, શાળાના એકા’દ શિક્ષકનું વ્યક્તિત્ત્વ આકર્ષક હોય તો ત્યાં પણ એનું મન ચોંટે છે. અને સિનેમાના અભિનેતા એના મન મસ્તિષ્કને સહેલાઈથી આકર્ષે છે. અભિનેતા સાહસ બતાવે છે, હિંસા આચરે છે, મોંઘી ગાડી ફેરવે છે. આ બધા એના વિસ્મયના ઉદ્દીપકો છે, પણ જો એ સંતોષી ના શકાય તેવી અપેક્ષાઓના મહેલ ઉભા કરે તો એ જીવનમાં એક અસંતોષ અથવા ક્યારેક ઝીણી નિરાશાને ઉછેરવા માંડે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં આવો અસંતોષ એને માટે ચિનગારી બની શકે છે. તમે તમારા મિત્રો સાથે હસી-ખુશી અને ઉત્સવોથી એનું મન હર્યું-ભર્યું રાખો તો એક પ્રકારની પોઝીટીવ એનર્જી ઉત્પન્ન થાય છે. આ તરુણાઈને સમજવી અને ઉછેરવી એ પોતેજ એક એક આનંદદાયક યજ્ઞ છે.

આજે આ બધા વિચારો મેં તારી આગળ મુક્યા કારણ સુરતના ડૉ.લોતિકા એક પુસ્તક તૈયાર કરી રહ્યા છે. એમની ઇચ્છા છે કે હું મારું ચિંતન એમને મોકલું. મેં તારા અને લજ્જાના ઉછેરમાં અને હવે, ધૈર્ય અને કા’નાના વિકાસમાં જે મનોવૈજ્ઞાનિક જાગૃતિ સાથે મથામણ કરી છે અને કરું છું, એનો આ અંશ છે.

મને એક બાબતની અનુભૂતિ પાક્કી છે કે ‘બાળક એ ઇશ્વરની ટપાલ છે, એને વાંચતાં શીખવું એ પણ એક સાધના છે.”

શુભાષિશ,

ભાગ્યેશ…

**********************

પ્રિય પ્રાર્થના,

અહીં હવે વરસાદ આવ્યો છે. શાળામાં મોંડા પડેલા છોકરાની જેમ ઉંધું ઘાલીને આવ્યો. આપણી સામે ઉભેલા વૃક્ષોએ આખા આંગણૂં એમનું બાથરૂમ હોય એ રીતે ગીતોથી ભરાઇ દીધું. જો કે હજી ઠંડક થઈ નથી. વાદળો ઉમટ્યા છે એટલે સારું લાગે છે. દુરનું આકાશ એટલું ભર્યુંભાદર્યું લાગે છે કે કોઇ ચિત્રકાર બેઠો બેઠો હજી જાણે કે આ ચિત્ર પુરું કરી રહ્યો છે, બે વાદળ આવે છે અને જાય છે. વિજળીઓ એ પીંછીના લસરકા હશે કે એ ચિત્રકાર પીંછી ખંખેરે છે કેશું ? એવો વિચાર આવે છે.

આજે એક બીજા બનાવ વિશે કહેવું છે. વડોદરામાં 22મીએ એક અભિનવ કાર્યક્રમ યોજાયો છે. આમ તો વડોદરા વિનોદ ભટ્ટને યાદ કરવા છે. આપણા હાસ્યસમ્રાટની વિદાયને બે મહિના થયા છે. વડોદરા અને વિનોદ ભટ્ટને વિશેષ સંબંધ રહેલો. તુષારભાઇ વ્યાસ અને મિત્રોએ આગ્રહ કરેલો તો મેં વિનોદભાઇને સંમંત કરેલા કે વિનોદભાઇ આવે. એમની એવી ઇચ્છા હતી કે હવે તબિયત સારી નથી એટ્લે વિનોદભાઇ મારા પ્રશ્નોના જવાબ આપશે. પણ કમનસીબે આ કાર્યક્રમ ના થઈ શક્યો. પણ આ રવિવારે આ કાર્યક્રમ અલગ ભાત પાડનારો બની રહેશે. આમંત્રણ કાર્ડમાં કોઇનું નામ નહીં, માત્ર વિનોદભાઇ જ, એમનો જ ફોટો. આયોજન પણ એવુ છે કે કોઇ સ્ટેજ પર નહીં, માત્ર એક ખાલી ખુરશી અને એની ઉપર વિનોદભાઇનો એક ફોટો….

એમ થાય કે દિવંગત સર્જકને કેવી કેવી રીતે યાદ કરવા. તને યાદ હશે, એમના મરણ પછી આપણા ઘરે અમે એક ‘વિનોદ સપ્તાહ’ ઉજવેલું. બેસાડેલું નહીં પણ ઉજવેલું. સામાન્ય રીતે કોઇના મરણની પાછળ લોકો ભાગવત સપ્તાહ કે ગરુડ પુરાણ બેસાડે. પણ આપણે વિનોદ સપ્તાહની ઉજવણી કરેલી. એક હ્રદયંગમ અનુભવ રહ્યો, એમ કરીને અમે વિનોદભાઇનું મૃત્યુ એક અઠવાડિયું પાછું ઠેલેલું. પણ મૃત્યુ તો મૃત્યું તો મૃત્યુ છે. અનિવાર્ય અને એક કઠોર વાસ્તવિકતા.

આજે બે ત્રણ વાતોથી વિનોદભાઇને યાદ કરવા છે. તું જાણે છે મારો નિત્યનિયમ એવો કે મારે રોજ સવારે ‘મોર્નિંગ વૉક’ કરતાં કરતાં મારે એમની સાથે વાત કરવાની. પહેલાં મઝા આવતી, પછી એ ટેવ બની, અને છેલ્લે છેલ્લે તો વ્યસન. જયશ્રીબેંન મર્ચન્ટના પુસ્તક વિમોચન માટે હું બે-એરિયામાં ગયેલો. ત્યારે પ્રતાપભાઇ પંડ્યાને ત્યાં રોકાયેલો. ત્યાંથી જ્યારે મેં મે [2018] ની ત્રીજી, ચોંથી અને પાંચમી એમ ત્રણ દિવસ વાત કરેલી ત્યારે વિનોદભાઇ એક વાક્ય બોલેલા, ” મારા વ્હાલા, વહેલા વહેલા આવી જાઓ… ” મઝા નથી આવતી. અને પછી હું નવમીએ પહોંચ્યો ત્યારે તો સ્વાસ્થ્ય ઘણું કથળ્યું.

મૃત્યુ પહેલાં ત્રણ દિવસ પહેલાં એટલે કે અઢારમી મે ની સાંજે હું, રતિલાલ બોરીસાગર અને ગુર્જરગ્રંથ વાળા શ્રી મનુભાઇ શાહ એમને મળવા ગયેલા. ખુબ જ નાજુક તબિયત પણ હાસ્ય અકબંધ. મેં પુછ્યું, ” શું થાય છે, કાકા ? ” એમનો લાક્ષણિક જવાબ, ત્રુટક ત્રુટક વાક્યો, ” વ્હાલા, બધા અંગો શિથિલ થઈ ગયા છે.” મેં કહ્યું, ” મગજ તો બરાબર હોય એમ લાગે છે… ” તરત જ વિનોદ ભટ્ટ પ્રગટ્યા, ” એ તો ક્યારનુંયે નથી ચાલતું”. મેં લુઝ બૉલ નાંખ્યો, ” ક્યારનું, એટલે ક્યારનું ? ‘” બસ, જુઓને,… તમને મળ્યા ત્યારથી.. ” પાછા ચુપ થઈ ગયા. મરણના આગલા દિવસે આપણા શિક્ષણમંત્રીશ્રી  ભુપેંદ્રસિંહજી સાથે  હું ગયેલો, બિલકુલ નિશ્ચેષ્ટ શરીર. તમે માની ના શકો કે ગુજરાતી હાસ્ય આટલું ઠંડું કેમ.. ! ભુપેંદ્રસિંહને ગુજરાતી ભાષા ફરજિયાત કરવા માટે હાથ મિલાવવા એમને હાથ લંબાવ્યો. મેં કાનમાં બુમ પાડી, “કાકા… !” તો એ એક વિલક્ષણ ‘સ્માઈલ’ આપી ગયા. પ્રાર્થના, એમનું આ અંતિમ સ્મિત એ મારા જીવનની બહુ મોટી મૂડી છે. આવડો મોટો સર્જક.. એમની ચપળતા. તમે કશું બોલો એની સાથે જ છગ્ગો ફટકારવાની ક્રિકેટાયેલી વિનોદવૃત્તિ.

આવા વિનોદભાઇનું બેસણું નહોતું રાખ્યું. એમના પુત્ર સ્નેહલભાઇ જે પોતે એક સોફ્ટવેર/હાર્ડવેંરના વ્યાપારમાં ઘણા સફળ થયેલા છે, અને એક સારા જ્યોતિષશાસ્ત્રી છે. એમને આયોજન કરેલો વિનોદાંજલિનો કાર્યક્રમ કદાચ ગુજરાતી સાહિત્યમાં અભુતપૂર્વ ઘટના હતી. ઓફિસો કાર્યરત હોય તેવો દિવસ, કોઇ છાપામાં આ સભાની જાહેરાત નહીં. માત્ર સોશિયલ મીડિયા પર એક સંદેશ ફરે. અને અદભુત દ્રશ્ય… આખો હૉલ ચિક્કાર ભરાઇ ગયો. બહુ ઓછા સર્જકોની આટલી બધી લોકસ્વીકૃતિ મેં જોઇ છે. આવા ઓલિયા માણસને કોઇ ઇનામ કે પારિતોષિકની નહોતી પડી. જો કે એમને ગુજરાતી સાહિત્યના તમામ ખ્યાતનામ ઇનામો મળેલા છે. પણ એ કહેતા; “મને આ જગતમાં કોઇની પાસેથી કંઇ જોઇતું નથી.’ એમની આ ખુમારી જ એમના હાસ્યનું રહસ્ય હતું.

ગુજરાતી હાસ્યનું સરનામું હાલ તો જાણે ભુંસાઇ ગયું હોય એવું લાગે છે.

ફરી ફરી, વાત કરતા રહીશું…

ભાગ્યેશ.

પ્રાર્થનાને પત્ર-૧૩ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

8-5-2013

પ્રિય પ્રાર્થના,

પ્રિય અનીશ,

કેમ છો ? ગરમીનો હાહાકાર હજી એટલો જ છે પણ ગરમીને પણ પરસેવો વળી જાય તેવો સરસ ઉત્સવ અમદાવાદને આંગણે ઉજવાયો, બહું લોકોએ માણ્યો. આ ઉત્સવ એટલે પુસ્તકમેળો. આમ પણ તું જાણે છે પુસ્તક મળે એટલે મને મારા ભગવાન મળ્યા જેટલો આનંદ થાય. જો ડુબવાનું મળે તો એ પુસ્તક મારે માટે જાણે ગામનું તળાવ. એક વાત કહું , મને તરતાં નથી આવડતું, મેં નાનાપણમાં અનેક મિત્રોને સહજતાથી ગામના તળાવમાં કૂદકો મારીને પડતા અને આરામથી તરતા જોયા છે. મનમાં એક વસવસો હતો કે આપણે આ વાત ચૂકી ગયા, થોડું ખટકતું હતું કે ‘બાળપણની આ મસ્તીથી તો કોરા જ રહ્યા. પણ પુસ્તકોએ આ ખોટ પુરી. પુસ્તકોએ એક તરફ ઉડવા આકાશ આપ્યું તો એક સરસ નદી રચી આપી. પાતળી નદી, સતત ખળખળતી અને અહર્નિશ વહેતી નદી. મારી તાજપનું સરનામું બને એવી નદી. આ નદી એટલે મારા પુસ્તકો, મને ગમતા લેખો અને નિબંધો અને કાવ્યો અને છાપાઓ અને પુસ્તક્સમીક્ષાના લેખો. આવો પુસ્તકમેળો યોજાય અને એમાં સાહિત્યના કાર્યક્રમોની સંરચના અંગેની સમિતિની અધ્યક્ષતા મને મળે   તે મારે માટે એક મઝાની ઘટના બની રહી. વડોદરામાં જે શબ્દ પ્રગટ્યો તે શબ્દ માહિતીના મારા પ્રથમ અવતારમાં મોટો થયો, માહિતી વિભાગના ગુજરાત પાક્ષિકના તંત્રી લેખો લખતાં લખતાં અચાનક જ શબ્દએ એક પ્રકારની પુખ્તતા પ્રપ્ત કરી લીધી. આ શબ્દએ હવે ગગનને ઓળખી લીધું, આ અક્ષરે હવે આભને ચાખી લીધું, મનની શબ્દમાવજતે એક ગેબી મંદિરના ગર્ભગૃહને માપી લીધું, એક ભણક સંભળાઇ ગઈ છે. સવારનું અજવાળાનું રૂપેરી પહેરણ હોય કે બપોરની બળબળતી શબ્દચામડી હો, સાંજની લટ ખોલવા મથતો એક ઘંટારવ મને સંભળાય છે. અંધારાનું ઓઢણ લઈને ઉભેલી રાત પણ મારા અસ્તિત્વમાં ઉભરાતા કે ફરફરતા કોઇ પુસ્તકનો ફરફરાટ જ છે.

   આ પુસ્તકમેળાએ અમદાવાદને નવી ઓળખ આપી છે, એની સામાજિક ચેતનાની નવી સાબરમતી જડી  ગઈ છે. અચાનક જ ગરમીના દિવસોમાં સાજે કંટાળ્યા હોઇએ અને ઓટલા પર ઉભા હોઇએ અને ઠંડી હવાની એક લહેર આવે અને જે અનુભૂતિ થાય તેવી અનુભૂતિ થાય છે આ પુસ્તકમેળામાં ગળેલી સાંજો થકી. હું લગભગ રો જ જતો,મઝા આવી. 2500થી વધું લોકો મોટા સભાગૃહમાં આવતા. છેલ્લી સાંજ તો અનોખી રહી. મેં ‘જીવન અને હું ‘ એ વિષયના ગણેશ સ્થાપ્યા. કહ્યું , આવિષયમાં (જીવન અને હું’ માં ) ‘અને’ ને અતિક્રમવાનો છે. આપણા જીવનાનંદ અને જીવન વચ્ચે હું ઓગાળી ઓગાળી જીવનના સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપને પામવાનું છે, ‘જીવને શિવ’ તરીકે ઓળખી શકાય તેવું અદ્વૈત સાધવાની સાધના કરવાની છે. માર્ગને આનંદમય બનાવવો છે તે માટે ‘જીવન એક ઉત્સવ છે’ તેવા મંત્રને રોમે રોમે જગવવાનો છે. અને હું ગાઇ ઉઠેલો પે’લા કૃષ્ણના શબ્દો,; ” આરપાર આસપાસ અઢળક ઉભો છું, મને પાછા વળીને મને કળજો, મને મીરાંની જેમ તમે મળજો..”

   આ સમાપનસભામાં મનોજ જોશી, મિહિરભુતા, ઉપેંદ્ર ત્રિવેદી, રઘુવીર ચૌધરી અને ઇસ્માઇલ દરબારે પણ પોતાની કેફિયત કહી, પણ ખરી મઝા તો વિનોદ ભટ્ટે કરાવી. હસાવી દીધા બધાને.. અનેક રમૂજોમાંથી પોતાનો અમદાવાદ પ્રેમ પ્રગટ કર્યો. સૌના રાજીપાએ આ પુસ્તકમેળાની અને મસ્તકમેળાની આ જુગલબંધી વધાવી લીધી.

ચાલો, તમે પણ થોડું વાંચી લો.

ભાગ્યેશ.

 

પ્રિય પ્રાર્થના,

પ્રિય અનીશ…..

અહીં ગરમીનો પ્રકોપ ચાલી રહ્યો છે. આખી પૃથ્વી પરસેવે રેબઝેબ લાગે છે. એક વિશાળકાય ઝાડની જરૂર છે જેની છાયામાં આપણું આખું નગર સમાઇ જાય. જે રીતે સૂરજ આપણા શરીરમાં પેસી ગયો છે તેને બદલે તેને પાડોશી તરીકે જોવાના કુવિચારો પણ આવે છે. માની લો કે આપણને આવતા બે-એક લાખ વર્ષા પછી સૂરજને બદલે આપણે કોઇ બીજા શીતળ સૂરજના પ્રકાશમાં આપણે ગાયત્રી મંત્ર બોલતા હોઇએ. આપણો આજનો સૂરજ ઠંડો પડીને મહાચંદ્ર બનીને દુર દેખાતો હોય. આવી પરિસ્થિતિમાં ગાંધીનગરના આપણા ઘર આગળ બે યુરોપીયન પુરાતત્વવિજ્ઞાનીઓ ‘આ કવિનું ઘર છે ! ‘ એ કાવ્ય વાંચતા હોય, એના અર્થઘટનોના પડોશમાં ધોળાવીરાના નગર રચનામાં વપરાયેલા તડકાના ચિત્રોની સ્પર્ધાની વાતો થતી હશે.

આપણે આજે જે ચંદ્રની ચાંદની માટે પાગલ થવાના અભરખા રાખી રાખીને કવિતાઓ લખીએ છીએ તે ચંદ્ર કોઇ બીજી આકાશગંગામાં એલટીસી જેવી કોઇ અવકાશીસમાજની રજા-પ્રવાસ યોજનાના ફળ ચાખી રહ્યો હશે.

ભાગ્યેશ

 

પ્રિય પ્રાર્થના,

આ વર્ષે અમેરિકામાં જે સ્નેહ અને આદર મળ્યો તે અદભુત હતો. ઘણીવાર ભાવકો વક્તાને ઓળખ અને પ્રેમ આપીને ઘડતા હોય છે…. ડૉ. સુધીરભાઈ પરીખના ખુબ જ પ્રેમાળ વ્યક્તિત્વનો વધારેને વધારે પરિચય થયાં કરે છે. એમનો ખાસ આગ્રહ હતો કે આપણી આ પત્રયાત્રા ગુજરાતી અને ભારતની વિચારયાત્રા /સાહિત્ય યાત્રા બની રહો….આજે જે સોશીયલ મીડિયાને લીધે નવો જે સામાજિક પિંડ બંધાઈ રહ્યો છે એની વાત કરવી છે.

કવિ અનિલ જોશીની કવિતા ‘કવિ વિનાનું ગામ’ ગુંજ્યા કરે છે. કાળઝાળ ઉનાળાની બપોરે આવી કવિતા હાથ લાગે એટલે એક પ્રકારની શીતળતા પ્રસરી જાય છે. પ્રશ્ન થાય છે કે આપણે ક્યાં આવી પહોંચ્યા છીએ. કેટલાયે વર્ષોથી પ્રવાસમાં છીએ. ડટ્ટાવાળા કેલેન્ડર છોડીને હવે સ્માર્ટફોનના કેલેંડરમાં સંતાડ્યો છે આપણા સમયને… એક તરફ સોશીયલ મીડિયામાં વરસતી કવિતાઓની ધોધમાર હેલી અને બીજી બાજુ રોબોટથી પણ આગળ જતો આઇ-પાલ [i-pal] આવી પહોંચ્યો છે. પણ ગામ ઉનાળાની ભાગોળ જેવું લાગે છે. વ્હૉટસ-અપમાં ટોળેટોળા છે, ફેસબુક   ચિક્કાર ભરાયેલી છે, પણ આંગણું કવિ કહે છે તેવા ‘કવિ વિનાના’ ગામ જેવું લાગે છે. શું થઈ રહ્યું છે ? એક પરોક્ષ વિશ્વ આપણા અસ્તિત્ત્વને નવી રીતે વ્યાખ્યાયિત કરી રહ્યું છે. માણસ તરીકે આપણે પરોક્ષ શબ્દોના અને પરિણામે પરોક્ષ સંબંધના માણસ થતા જઈએ છીએ. કાલે ટહૂકાને પણ ચિત્રમાં અનુભવવો પડશે.

હમણાં મિત્ર વિનોદભટ્ટના મરણોત્તર શ્રધ્ધાંજલીઓ અને લાગણીઓના ભારે ધસારાને અનુભવવા મળી. સોશીયલ મીડિયા પર જે લોકો આટલું બધું લખે એ રૂબરૂ આવે પણ નહીં ! આ એક નવી સામાજિકતા છે. એક જ શહેરમાં છીએ, પંદર-વીસ મિનિટ કે અડધો કલાકનું અંતર છે, પણ માણસને એની લાગણીઓ વિજાણું પડદે વ્યક્ત કરવી છે, પ્રત્યક્ષ નથી થવું. આ ખોટું છે કે ખરું છે તે ખબર નથી પણ મનુષ્યની અભિવ્યક્તિની આ સબ-સીસ્ટમ કે વૈકલ્પિક વ્યાકરણ ઉભું થઈ રહ્યું છે. ચિંતા નથી, વિસ્મય છે.

કવિતાનું આવું થવા માંડ્યું છે. શબ્દો અણિયાળા હોય, એને આંજીને એક ભાવક તરીકે કવિને મળીએ ત્યારે એક અલગ જ માણસ દેખાય. સ્નેહરશ્મિ કે ઉમાશંકર કે સુરેશ દલાલ પાસે જે ધબકાર અને થડકાર અનુભવતા હતા તે ના દેખાય. કવિનો શબ્દ જે ‘યુગ યુગથી વહેતો વહેતો આવતો હોય.. ત્યારે તમને કાળની નદીની ખળખળ પ્રવાહિતા સંભળાય, તમને કોઇ શીતળ વાયુનો સ્પર્શ થયો હોય તેવી આહલાદક-ક્ષણોનું લખલખું પસાર થઈ જાય. એવું નથી થતું. કશુંક ખુટે છે. મેં મારા દીર્ઘ સનંદી સેવામાં પણ જોયું કે ‘પ્રેઝન્ટેશન’ કરીને પોતે ખુબ મોટું કામ કરી નાંખ્યું છે એવો કશોક છીછરો-ભાવ પહેરીને ફરનારા અધિકારીઓ જોવા મળે. મીડિયાના આ હાથવગા માળિયાઓથી માણસને શોર્ટકટ ફાવવા લાગ્યો છે. એટલે સંબંધો પણ છીછરા થવા લાગ્યા છે. મનોરંજનમાં પણ કશું દીર્ઘકાલીન હોવાની જરૂર નથી. ફિલ્મીગીતોનું આયુષ્ય ટુંકું થતુ જાય છે, જોકે ભાવ અને કવિતાના તળિયા ઘણા ઉપર આવી ગયા છે. આ એક ચિંતાભરી સ્થિતિ છે, પણ એક મોટો વર્ગ આને નવો યુગવળાંક છે એવું માની રહ્યો છે. આપણે ઉતાવળ નથી. પણ પ્રશ્ન તો ઉભો કરવો જ જોઇએ.

 કવિ સોશીયલ મીડિયાના સરળતાથી ઉપલબ્ધ માધ્યમથી લપસી તો નથી પડ્યો ને ! કવિતા તમને એક ઝાડ  નીચે બેસીને કામુ કે કાફકા કે સુરેશ જોશી કે આનંદઘન કે બુધ્ધ કે મહાવીરના વિચાર કરતા કેમ કરી ના મુકે… ક્યાંક આપણેે કવિ વિનાના ગામમાં તો નથી આવી ગયા ને !

ડૉ. સુધીરભાઈ ના પ્રેમાગ્રહથી આપણે નવી યાત્રાએ નીકળવું છે…નવી દુનિયાને શોધવી છે, એવી કોલંબસી કામના સાથે…

ભાગ્યેશ.

જય જય ગરવી ગુજરાત.

પ્રાર્થનાને પત્ર-૧૨ (શ્રી ભાગ્યેશ જહા)

23-4-2013

પ્રિય પ્રાર્થના,

પ્રિય અનીશ…

રામનવમીને દિવસે પૂ.મોરારીબાપુની ભાવનગર કથા પુરી થઈ, તો આપણા મોદીસાહેબ નવીનક્કોર ઑફીસમાંથી કાર્યભાર સંભાળવા લાગ્યા. લીમડાનો મૉંર પીધો, કડવાશથી એક લખલખું પસાર થઈ જાય ત્યારે રોમરોમ બાળપણ ઉગી નીકળે. આના કારણે એક સૂક્ષ્મ આનંદ પ્રગટે, થોડી બાળપણની દોંડાદોંડ જાગી ઉઠે, થોડું ભોળું હાસ્ય અસ્તિત્વની પરસાળ પર વેરાઈ જાય. કદાચ આ કારણે જ રોગો ફળીયેથી જ પાછા ફરે. આપણી પરંપરાઓની ચામડીના એક સ્તર નીચે કઈંકને કઈંક આવી નાનકડી નદીઓના નીર વહેતા હશે, આ જ આપણી ઉક્તિ છે ને.. ‘अत्र लुप्ता सरस्वती….।’ બીજી રીતે જોઇએ તો જે છાયા આપી શકે એ જ  કોઇની દવા પણ બની શકે.

આ અઠવાડિયે એક ઘટના બની. વિનોદભાઇ એટલે કે વિનોદ ભટ્ટ એટલે કે વિ.ભ. મને વારંવાર ફોન કરીને કહેતા કે ‘મિત્ર’ જરા મળવા આવો તો સારું’. મારે જરા અંગત કામ છે અને ફોન પર કહેવાય તેવું નથી. મારે મેળ પડતો નહોતો. દોંડાદોંડી તો હતી જ અને એક પ્રકારની અનિશ્ચિતતાએ પણ મનનો કબજો લીધો હતો. બીજી તરફ ‘મહાવીર જ્યંતી’ના પ્રસંગે ‘માનવતાની વાણી-મહાવીરવાણી’ એવા વિશય પર બોલવાનું હતું, પણ મહાવીરજયંતીને દિવસે સમય કાઢીને વિનોદભાઇને ઘેર જઈ આવ્યો, ખુબ રાજી થયા, હું પણ થયો. કામ હતું એમના બે પુસ્તકો મને આપવાનું. એક હાસ્ય નોબંધોનું પુસ્તક ‘બસ.. એમ જ !’ અને બીજું પુસ્તક ‘અમેરિકા એટલે… ‘ વાત આટલી સરળ નથી. ‘બસ એમ જ… !’ પુસ્તક એમણે મને અર્પણ કર્યું છે, આમ લખીને.. ‘અર્પણ… મારા પ્રિય કવિમિત્ર  ભાગ્યેશ જહાને.

બસ…. એમ જ ….. !’ આ  બસ એમ જ આમ જોવા જઈએ તો જીવનનો સાર છે. આટલા લોકોને મળ્યા પછીઅને આટલા બધા મિત્રોના નાના-મોટા વર્તુળો પછી અમે એમ લાગે છે, બસ એમ જ, કશા કારણ વગર મળે, ચાહે, આપણી ચિંતા કરે એવા લોકો ક્યાં છે ? ઝંડા અને એજન્ડાવાળા લોકોને મળવું એના કરતાં આવા ‘બસ એમ જ’ લોકોને મળવાની મઝા અલૌકિક છે. માણસ અમથો અમથો જીવવાનું કારણ પામે એજ તો જીવનની સાર્થકતા છે. સ્વાર્થી જગત પર આબાદ કટાક્ષ કરતાં એમણે લખ્યું છે કે આત્માને ખિસ્સું નથી હોતું. વિનોદભાઇ આ પુસ્તકના પ્રારંભમાં જ કહે છે કે મનુષ્યનું હાસ્ય એ ઇશ્વરનું હાસ્ય છે. એમના હાસ્યમાં જે શક્તિ છે તે એમના જીવનમાં છલકાતી જીવન ઉર્જાની શક્તિ છે. વિનોદભાઇનો વિનોદ એ એમના જીવનનું નવનીત છે, એ પોતાના ઉપર હસી શકે છે. નલીનીબેન પણ એટલી જ નિર્દોષતાથી હસે છે. બન્ને જણ અદભુત છે. એમને મળવું એક ઉજાણી છે. જો કે આ વખતે એમને રાયપુરના ભજીયા મંગાવી આખી મીટીંગ અને ઉજવણીને સ્નિગ્ધ બનાવી.

આ બન્ને પુસ્તકો વિનોદભાઇના નિરીક્ષણોનું મર્માળું નકશીકામ છે, ‘ચલો ગુજરાત’માં અમેરિકા આવેલા તેના ખુબ જ રમુજી પ્રસંગો છે. આવા સરસ લેખક અને એટલા જ ઉમદા માણસ એવા વિનોદભાઇ મહાવીર જ્યંતીને દિવસે બે પુસ્તકો ભેટ આપે ત્યારે લાગે કે આપણી ભાષા અને માનવતા સુરક્ષિત છે. મઝા આવે એવા માણસો જીવનમાં મળ્યા કરે એ જ તો મોજ છે. તમને અઢળક મોજ મળો એ જ શુભાશિષ…

ભાગ્યેશ.

********************

પ્રિય પ્રાર્થના,

પ્રિય અનીશ.

છેલ્લા ત્રણ-ચાર દિવસથી નવસારીમાં છું, પૂર્ણા નદીને કિનારે આવેલા આ નગરની નવરંગી ઇતિહાસગાથા છે, હસતું રમતું નગર છે. અહીં પારસીઓનો વિનોદ છે તો સયાજીરાવના સુશાસનના પડઘા છે. પુસ્તકોથી સુગંધાય છે આ નગર. અહીં એક ‘સયાજી વૈભવ’ નામે પુસ્તકાલય છે. નાનું પણ નહીં અને મોટું પણ નહીં. દિવાલોમાં ઉંમર દેખાય, કાચના કબાટ પુસ્તકોને ચશ્મા આવ્યા હોય તેમ આપણી સામે જુએ. પણ દરેક ખુણો ઉપયોગાય છે તેવી અક્ષરની ચહલ-પહલ સંભળાય. હું અચાનક એમના એક કાર્યક્રમમાં જઈ ચઢ્યો, જો કે આવી જગાએ હોઉત્યારે ચાનક તો ચઢેલી જ હોય કે ગુજરાતના આ ભાગમાં  જીવાતા જીવનની અત્તરશીશી શું છે, ક્યા ગીતો આ છોડને પાણી સીંચે છે ?  સયાજી વૈભવમાં પાછા ફરીએ. આ પુસ્તકાલયમાં એક ફોરમ ચાલે છે, વાચકોનો એક વર્ગ છે. જ્ઞાનપિપાસુ અને સંવાદ માટે આતુર. આજે એક ઉધોગપતિ શ્રી દિનેશ જોશી બોલવાના હતા. વિષય હતો, ‘અધ્યાત્મ અને વિજ્ઞાન’. આ અભિયાનનું ચાલક્બળ એટલે મહાદેવ દેસાઇ. વ્યવસાયે સ્થપતિ પણ અક્ષરમાં અ-ક્ષરતા જોઇ અને શબ્દમાં શબદને શોધવાની ફકીરાઈ સાંભળી. એટલે આ માણસે સમાજ-ચેતનાને સ્કેચને પકડ્યો, ડ્રોઇંગબૉર્ડ પર ભાષાની નિસબતને દોરી. સો-સવાસો બુધ્ધિશાળીઓનો સાથ લીધો અને વાંચન અભિયાન ઉપાડ્યું. એક સ્થપતિને સમજાયું કે આ ‘સયાજી-વૈભવ’ના મકાનમાં કેવી મોટી મિલકત છુપાયેલી છે. આ કારણે નવસારીમાં વાતાવરણ પલટાયું ઉનાળાની સાંજે ગરમીથી ત્રસ્ત લોકોએ બાળકોને વાંચવા તરફ વાળ્યા, શેરીએ શેરીએ વાંચંશિબિરો યોજાયી. આપણા રમેશ તન્ના કરે છે તેમ આ લોકોએ બાળકોને એક બાગ બતાવ્યો. વેકેશન વેડફાયું નહીં પણ વંચાયું. પુસ્તકાલયના લેખકોએ નવસારીની નવી પેઢી સાથે વાત માંડી. એક દિવસ ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી મોદીસાહેબ નવસારી આવ્યા, તેમણે બાળકોની આ જાગૃતિ જોઇ, સમાજની સામેલગીરી જોઇ. એક બૌધ્ધિક નેતૃત્વથી છલકાતું આ અભિયાન આખા રાજ્યમાં ‘વાંચે ગુજરાત’ના નામે વ્યાપી ગયું. ચેકબૂક અને પાસબૂક વાંચવા માટે વિખ્યાત ગુજરાત જેદી અદાથી વાંચવા લાગ્યું. આ નવસારીની અલગ તરી આવતી અલગારી ઓળખને પામ્યો.

શનિવારની સાંજે દિનેશભાઇએ અધ્યાત્મ અને વિજ્ઞાન કેવાં પુરક થઈ શકે એના6 અનેક ઉદાહરણો આપ્યાં.

રંગસૂત્રોના ક્ષેત્રમાં ચાલી રહેલી શોધોએ આપણી સંસ્કારભાવનાનો પડઘો ક્યાંક પાડ્યો છે. તો મંગળનો ગ્રહ લાલા છે તે ખગોળવિજ્ઞાન નહીં ભણેલા ગ્રામજોશીને પણ ખબર છે તેનો મહિમા કરવા જેવો છે. પુષ્પક વિમાન અને માનવમનને વાંચતા યંત્રોમાં આજના કૉમ્યુટર અને રોબોટની ઉપયોગિતાની બદલાતી જતી બારાખડી વંચાય છે અથવા વાંચી શકાશે.

બીજી મારે જે વાત કરવી છે તે શુક્રવારે મેં રાત્રીનિવાસ કર્યો તે ધરમપુરના શ્રીમદ રાજચંદ્રના અદભુત આશ્રમની…..એ તો તને ખ્યાલ છે જ કે શ્રીમદ રાજચંદ્ર એ ગાંધીજીના પણ ગુરુ હતા. ગાંધીજીના વાણી વિચારમાં એમનો ખાસો પ્રભાવ હતો. ધરમપુરનો આ આશ્રમ જૈન વિદ્વાન-સંત શ્રી રાજેશભાઇ ઝવેરી ચલાવે છે, તેઓ ‘ગુરુજી’ના માનવાચક નામથી જાણીતા છે. યુવાન મેનેજર કૌશિક અને ટ્રસ્ટી મોહનભાઇ થકી આ આશ્રમની ભુગોળ જાણી. પણ આશ્રમના અંતરંગને તો ખોળી આપ્યું રાતના ચંદ્રએ… ચાંદનીની ચુંદડી ઓઢીને ગાતી વનવાસી ટેકરીઓ અને વચ્ચે વાહનોને કેડમાં ભરાવીને ટેકરીઓ ચઢતી કેડીઓ.. ક્ષણાર્ધમાં જ ધ્યાન લાગી જાય તેવી શાંતિ.. મંત્રો કરતા સાધકોના વાઇબ્રેશનની ઘટાદાર હાજરી. મઝા આવી. થાય છે કે બે-એક દિવસ આવી જગાએ જઈને સંતાઇ જવું  જોઇએ. જાતને જ એપોઇન્ટમેંટ આપીને છેડવો જોઇએ એક સંવાદ… રજનીશેને, ટાગોરે ને અરવિંદે છેડ્યો હતો તેવી રીતે. શ્રીમદજીની મોક્ષમાળાને ખુલ્લી રાખીને સુકાતી સળીઓથી બાંધવો જોઇએ અસ્તિત્ત્વનો માળો, જ્યાં પે’લાં ઉપનિષદનાં બન્ને પક્ષીઓ એક ગીત ગાયા કરે અનંતનું..

ક્યારે ફરીથી… લખીશ…

ભાગ્યેશ.