Category Archives: મને હજી યાદ છે.

મને હજી યાદ છે – ૯૦ (બાબુ સુથાર)

અમાસે ય ઓટ ને પૂનમે ય ઓટ

મેં ઘણો પ્રતિકાર કર્યો તો પણ સુઘોષ કહે: ના, તમને અન્યાય થયો જ છે તો તમારે વધારે નહીં તો યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયાને નોટીસ તો આપવી જ જોઈએ. હું, મેં આગલા પ્રકરણમાં નોંધ્યું છે એમ, ઢચુપચુ હતો. કેમ કે મને ખબર હતી કે યુનિવર્સિટી જેવી મહાસત્તા આગળ મારું કંઈજ નહીં ચાલે. એ વખતે આર્ટ્સ ફેકલ્ટીના જે ડીન હતા એમને પણ મેં આગળ એક પ્રકરણમાં નોંધ્યું છે એમ ભાષાઓ માટે કે માનવવિદ્યાઓ માટે ખાસ આદર ન હતો. અમેરિકામાં, ખાસ કરીને ખાનગી યુનિવર્સિટીઓમાં, આવું બનતું હોય છે. દરેક ડીન પોતાની શિક્ષણની ફિલસૂફી પ્રમાણે પોતાની ફેકલ્ટીને આકાર આપવાનું કામ કરે. તો પણ, મને ખૂબ ઊંડે ઊંડે થોડીક આશા હતી. મને થયું કે મારા સાઉથ એશિયા ડીપાર્ટમેન્ટના જવાબદાર માણસોએ ગુજરાતી પ્રોગ્રામ બંધ કરવાનો નિર્ણય લીધો ત્યારે કદાચ એમના પર ડીનનું દબાણ હશે. કેમ કે એ વખતે ગુજરાતીમાં બહુ વિદ્યાર્થીઓ ન હતા આવતા. જો હું નોટીસ આપું તો એ લોકોએ સાચું બોલવું પડશે. મને એમ પણ હતું કે આટલા બધા વિદ્વાન પ્રોફેસરો જૂઠું તો નહીં જ બોલે. હા, વહીવટીતંત્ર કદાચ પોતાના બચાવમાં જૂઠું બોલે એવું બને ખરું. યુનિવર્સિટીઓ પાસે આપણે હંમેશાં એક પ્રકારની નૈતિકતાની અપેક્ષા રાખતા હોઈએ છીએ. કેમ કે યુનિવર્સિટીઓ પોતે નૈતિકતાના પાઠ ભણાવતી હોય છે. કોઈ યુનિવર્સિટી એના વિદ્યાર્થીઓને જૂઠું કે અસત્ય બોલવાની કળા નહીં શીખવાડે. Continue reading મને હજી યાદ છે – ૯૦ (બાબુ સુથાર)

Advertisements

મને હજી યાદ છે – ૮૯ (બાબુ સુથાર)

ગાડી પાટા પર પણ પાટા…

હવે ટી.વી. એશિયામાં હું અઠવાડિયાના ત્રણ દિવસ જતો. એ પેટે મને મહિને હજાર ડૉલર મળતા હતા. આ કાંઈ મોટી રકમ ન હતી. અમેરિકામાં કોઈને આ રકમ કહીએ તો એને આપણા પર દયા આવી જાય. પણ બીજું કોઈ કામ ન મળે ત્યાં સુધી મારા માટે તો આટલી રકમ પણ મોટી હતી. રેખા કહેતી: તારી હાથખર્ચી નીકળે એટલે બસ. બાકીનું હું સંભાળી લઈશ. રેખા ત્યારે ૭/૧૧ના એક સ્ટોરમાં મેનેજર હતી. Continue reading મને હજી યાદ છે – ૮૯ (બાબુ સુથાર)

મને હજી યાદ છે – ૮૮

મારા ટી.વી. એશિયાના પ્રયોગો

હવે હું અઠવાડિયામાં ત્રણ દિવસ ટી.વી. એશિયામાં જતો હતો. જો કે, હું જે કામ કરતો હતો એ ન્યૂઝલેટર તૈયાર કરવાનું કામ આમ જુઓ તો ત્રણ કે ચાર કલાકમાં જ પૂરું થઈ જાય એવું હતું. પણ મુશ્કેલી એ હતી કે જે લોકો ન્યૂઝલેટરના નિર્માણ સાથે સંકળાયેલા હતા એમાંના મોટા ભાગના ન્યૂઝલેટરના નિર્માણને પ્રાધાન્ય ન હતા આપતા. દરેક કાર્યાલયોમાં બને છે એમ અહીં પણ દરેક કર્મચારી પોતાના કામની એક પ્રકારની પ્રાયોરીટી નક્કી કરતો. એમાં પણ સૌથી પહેલી પ્રાયોરીટી એચ.આર. કહે તે કરવાની. એને કારણે ઘણી વાર એવું બનતું કે હું કામ પર જાઉં પછી આખો દિવસ લગભગ બેસી રહું. કેમ કે ન્યૂઝલેટર તૈયાર કરવા માટે મારે જે સામગ્રી જોઈએ એ સામગ્રી સમયસર મારી પાસે આવે જ નહીં. Continue reading મને હજી યાદ છે – ૮૮

મને હજી યાદ છે – ૮૭

ટીવી એશિયામાં:૧

બેએક અઠવાડિયાં વીત્યાં હશે. ત્યાં જ પાછો એચ.આર. શાહનો (હવે પછી ‘એચ.આર.’) ફોન આવ્યો. એમણે ફરી એક વાર મને તારીખ, વાર ને સમય આપ્યાં ને કહ્યું કે તમે આવી જાઓ. આપણે કામ શરૂ કરી દઈએ. મારે તો શુકનઅપશુકન જોવાના ન હતા. એટલે હું તો એમણે કહેલા દિવસે ન્યૂ જર્સીના એડીસન શહેરમાં આવેલા ટી.વી.એશિયાના કાર્યાલયમાં પહોંચી ગયેલો. Continue reading મને હજી યાદ છે – ૮૭

મને હજી યાદ છે – ૮૪ (બાબુ સુથાર)

કામની શોધમાં: ૨

જેમ જેમ નજીકના ભૂતકાળની વાત કરતો જાઉં છું એમ એમ સ્મૃતિ નબળી પડતી જાય છે. ખબર નથી આવું કેમ થતું હશે. બની શકે કે આપણી સ્મૃતિવ્યવસ્થા યાદ રાખવા જેવું જ યાદ રાખતી હશે અને બાકીનું trashમાં મૂકી દેતી હશે. યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયાની નોકરી ગયા પછી મેં બીજી નોકરી શોધવાના જે પ્રયત્નો કર્યા એ બધી ઘટનાઓ બરાબર યાદ છે પણ એ ઘટનાઓ જે ક્રમમાં બનેલી એ ક્રમ મને યાદ નથી. એમ છતાં હું એ ઘટનાઓને જે તે ક્રમમાં મૂકવાનો પ્રયાસ કરીશ. Continue reading મને હજી યાદ છે – ૮૪ (બાબુ સુથાર)

મને હજી યાદ છે – ૮૩ (બાબુ સુથાર)

નોકરીની શોધમાં: ૧

પછીના થોડા દિવસો સાચે જ ખૂબ ખરાબ ગયા. મને સતત એમ લાગ્યા કરતું હતું કે હું એક અર્થહીન વ્યક્તિ છું અને મેં સૌ પહેલાં તો ભણીને અને ત્યાર બાદ ગુજરાતી ભાષા ભણાવવાનું સ્વીકારીને ભૂલ કરી છે. જો કે, હજી હું નિયમિત કૉલેજ જતો ખરો. ભણાવતો પણ ખરો. કોઈ સનિયર અધ્યાપક મળે તો એને મારી પરિસ્થિતિની જાણ પણ કરતો. પણ મોટા ભાગના અધ્યાપકો મને બહુ બહુ તો આશ્વાસન આપતા ને કહેતા કે કોઈકને કોઈક માર્ગ નીકળશે. મને એમની ભાષામાં રહેલી ઔપચારિકતા તો ખ્યાલ આવી જતો. થોડા દિવસ પછી તો મેં મારી વાત બીજા લોકોને કહેવાનું પણ બંધ કરી દીધું. કેમ કે મને હવે ખાતરી થઈ ગયેલી કે આ બધાનો કોઈ અર્થ રહ્યો નથી. અમેરિકનો મોટે ભાગે પોતાનું દુ:ખ બહુ ઓછા લોકોને કહેતા હોય છે. એ લોકો એકલા એકલા બધું સહન કરતા હોય છે. એને કારણે એ લોકો બીજા લોકોના દુ:ખને પણ ઔપચારિકતા સિવાયની બીજી નજરે જોઈ શકતા નથી. એને કારણે એ લોકો જ્યારે આપણને આશ્વાસન આપે ત્યારે એમાં આત્મિયતાનો અભાવ લાગે. જો કે, એની સામે છેડે ભારતીયો આત્મિયતાનો એવો તો ઢોંગ કરે કે આપણને એમ લાગે કે આ માણસ જ મારો સાચો તારણહાર છે. એ જ મારો ઈશ્વર છે. એના સિવાય મારું કોઈ જ નથી. પછી એ કંઈજ ન કરે. Continue reading મને હજી યાદ છે – ૮૩ (બાબુ સુથાર)

મને હજી યાદ છે – ૮૨ (બાબુ સુથાર)

બેરોજગાર બન્યાના દિવસે ઘેર જતાં

જ્યારે રમ્યાએ મને કહ્યું કે ડીન સંમત થતા નથી. એથી યુનિવર્સિટી તમને આવતા શૈક્ષણિક વરસથી છૂટા કરે છે, ત્યારે મારે કોઈ દલીલ કરવાની હતી નહીં. અલબત્ત, અમેરિકન ઔપચારિકતા પ્રમાણે મારે એમનો આભાર માનવો પડે. એટલે મેં એમનો આભાર માનીને કહેલું કે તમે મને મદદ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો એ બદલ આભાર. મેં સ્વીકારી લીધેલું કે કોઈકનું મરણ થાય તો આપણે મરણની સામે દલીલો નથી કરતા. અરે મરનારને પણ એમ નથી કહેતા કે મરતાં પહેલાં તમારે મને કહેવું જોઈએ ને. કેમ કે આપણને ખબર હોય છે કે દલીલો વડે મરણને હરાવી શકાય નહીં. પણ, મેં એક કામ કરેલું. મેં રેખાને ફોન કરીને તરત આ વાત ન હતી કરી. એ ત્યારે કામ પર હતી. એ કામ પર હોય ત્યારે મારે એને દુ:ખ ન હતું પહોંચાડવું. પણ મેં મારા સ્ટાફના બે મિત્રોને વાત કરેલી. એક તો દેવન પટેલને અને બીજા તે વાસુ રંગનાથનને. આખા સાઉથ એશિયા વિભાગમાં કેવળ દેવેન જ એવો હતો જે મને શાન્તિથી અને સહાનુભૂતિથી સાંભળતો. એને મારી આવડત પર અને મારી સમજણશક્તિ પર પૂરો વિશ્વાસ હતો. એ માનતો હતો કે મારા જેવા ‘વિદ્વાન’ માણસને ડિપાર્ટમેન્ટે રાખવો જોઈએ. પણ, એ મને સાંભળવા સિવાય બીજી કોઈ મદદ કરી શકે એમ ન હતો. જો કે, આ અમેરિકા નામના દેશમાં તમારી વાત કોઈ સહાનુભૂતિથી સાંભળે તો પણ તમને વૈકુંઠ મળ્યાની લાગણી થાય. જો કે, એ વખતે એ પણ ખૂબ વ્યસ્ત હતો. એને પોતાની નોકરી ટકાવી રાખવા માટે એણે પુસ્તક પ્રગટ કરવાનું હતું. યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયામાં ત્યારે એવો નિયમ હતો કે જો આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસરે કાયમી નોકરી મેળવવી હોય તો એણે એનો શોધનિબંધ કોઈક અમેરિકન યુનિવર્સિટીમાંથી જ પ્રગટ કરવો પડે. આ નિયમ કદાચ અત્યારે પણ હશે. જો ઓક્સફર્ડ કે કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી શોધનિબંધ પ્રગટ કરે તો એ ન ચાલે! દેવેનનો શોધનિબંધ Columbia University Press દ્વારા પ્રગટ કરવાનો હતો. પણ, દેવેનને કાયમી કરવાની તારીખ અને પ્રકાશનની તારીખ વચ્ચે બેએક અઠવાડિયાનો તફાવત હતો. દેવેન ડરતો હતો કે આ ટેકનીકલ બાબત આગળ ધરીને એ લોકો મને કાઢી તો નહીં મૂકેને? અમેરિકન યુનિવર્સિટીઓનું કંઈ કહેવાય નહીં. એમાં પણ ખાનગી યુનિવર્સિટીઓનું અને એમાં ય પણ આઈ વી લીગ યુનિવર્સિટીઓની તો વાત જ ન થાય. એ લોકો કોઈ પણ બહાનું કાઢીને તમને વિદાય કરી શકે. એમને પૈસાની કંઈ પડી નથી હોતી. આફ્રિકાના નાના દેશના અંદાજપત્ર કરતાં પણ એમનાં અંદાજપત્ર મોટાં હોય છે.

Continue reading મને હજી યાદ છે – ૮૨ (બાબુ સુથાર)

મને હજી યાદ છે – ૮૧ (બાબુ સુથાર)

પહેલી વાર બેકાર

હવે મને અણસાર આવી ગયેલો કે યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયામાં ગુજરાતી ભાષાનું કોઈ ભાવિ નથી. એક બાજુ અમેરિકામાં બદલાતી જતી ભાષા પરિસ્થિતિ, બીજી બાજુ યુનિવર્સિટીની બદલાતી જતી ભાષાનીતિ, ત્રીજી બાજુ ડીપાર્મેન્ટનો ગુજરાતી ભાષા પરત્ત્વેનો અભિગમ. એમાં વળી વહીવટીતંત્રના અભિગમનો પણ સમાવેશ કરવો પડે. ચોથી બાજુ ઘટતા જતા વિદ્યાર્થીઓ. આ બધાની વચ્ચે હું ‘ગાંધીજીની ભાષા ભણો’-ની જાહેરાતો આપું તો પણ કોઈ અર્થ સરે એમ ન હતો. એટલે મેં વિચાર્યું: મારે કોઈક વૈકલ્પિક માર્ગ શોધવાનું શરૂ કરી દેવું જોઈએ. પણ વરસો સુધી ભાષાનું અને એ પણ એકેડેમિક કામ કર્યા પછી ભલભલા માણસો અર્થહીન (insignificant­) થઈ જતા હોય છે. મને પણ એવું લાગવા માંડ્યું હતું કે હું હવે ધીમે ધીમે insignificant માણસ બનવા તરફ જઈ રહ્યો છું.

Continue reading મને હજી યાદ છે – ૮૧ (બાબુ સુથાર)

મને હજી યાદ છે – ૮૦ (બાબુ સુથાર)

ગુજરાતી ભાષાશિક્ષણનાં વળતાં પાણી

આદિત્ય બહેલના અવસાન પછી યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયાના સાઉથ એશિયા વિભાગના વડા તરીકે દાઉદ અલી આવ્યા. દાઉદ અલી સાઉથ એશિયાના ઇતિહાસના, ખાસ કરીને મુગલ સમયના ઇતિહાસના, નિષ્ણાત છે. મેં એમને બે કે ત્રણ કોર્સિસ ઑડીટ કર્યા છે. એમનું મોગલ સમયના ઇતિહાસનું જ્ઞાન સાચે જ આપણને પ્રભાવિત કરી દે એવું હતું.

Continue reading મને હજી યાદ છે – ૮૦ (બાબુ સુથાર)

મને હજી યાદ છે – ૭૯ (બાબુ સુથાર)

ગુજરાતીના અધ્યાપક તરીકેનાં મારાં સોનરી વરસો

મારું પીએચ.ડી. પૂરું થયું પછી યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયાએ મને ગુજરાતી વિષયના પૂર્ણ સમયના અધ્યાપકની નોકરીની ઓફર કરી. ત્યાં સુધી હું ક્યારેક teaching assistant હતો તો ક્યારેક ખંડ સમયનો અધ્યાપક હતો. ક્યારેક હું શું હતો એની મને પણ ખબર ન હતી. કેમ કે એ દિવસો દરમિયાન દક્ષિણ એશિયા વિભાગનું વહીવટીતંત્ર પણ હખળડખળ ચાલતું હતું. સિનિયર માણસો, એમાં પણ ખાસ કરીને જે લોકોને ગુજરાતી ભાષા માટે પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ લગાવ હતો એ બધા નિવૃત્ત થઈ ગયા હતા. એમાંના કેવળ કાર્ડોના જ રહ્યા હતા. એ પણ આમ જુઓ તો હવે દક્ષિણ એશિયા વિભાગ સાથે ઓછા અને ભાષાશાસ્ત્ર વિભાગ સાથે વધારે જોડાયેલા હતા. હવે દક્ષિણ એશિયા વિભાગના અધ્યક્ષ પણ બદલાઈ ગયા હતા. પ્રોફેસર વેલબૉનનું સ્થાન હવે આદિત્ય બહેલે લીધું હતું. Continue reading મને હજી યાદ છે – ૭૯ (બાબુ સુથાર)