Category Archives: શિલ્પકળા

શિલ્પી રાઘવ કનેરિયા-૪ (અંતીમ) – પી. કે. દાવડા

ગણેશ: ગણપતિ કદાચ સૌથી વધારે plastic દેવ છે આપણા. એમનાં અનેક રૂપો લોકોએ, કળાકારોએ કલપ્યાં છે. અહીં symmetryની મદદ. માથું નાનું ને દુંદ અતિશય મોટી. એમ છતાં બન્ને વચ્ચે સંવાદિતા. કાંસાના માધ્યમમાં આ પ્રકારની grace ઊભી કરવાનું કામ અઘરું છે. આભૂષણો. શ્રીફળના આકારે ગણપતિની મૂર્તિ. લોકકળામાં હોય છે એવા હાથ અને પગ. ખરેખર અદભૂત સંયોજન છે. ૨૦” X ૨૦” x ૩૦ની કાંસાનું શિલ્પ ખરેખર એક ઉત્કૃષ્ટ શિલ્પનો નમૂનો છે.

લોખંડના શિલ્પમાં એક ઊંડો વિચાર વ્યકત થાય છે. બીજમાંથી ફૂટતો ફણગો અથવા અંકુરિત થતું અનાજનું બી. રાઘવભાઈ કહે છે, “તેમાં ફણગો ફૂટતી વખતે બીજમા કેવા ફેરફાર થતાં હોય છે  તે મારી કલ્પના શક્તિ  દોડાવીને કૃતિ બનાવી છેસૌથી નીચે એક બીજ દેખાય છે. ધરતીની નીચે છે દર્શાવવા ઉપર એક ગોળાકાર નક્કર આકાર મુકવામાં આવ્યું છે અને એની ઉપર બીજમાંથી ફૂટી નીકેળેલો ફણગો દેખાય છે. ધાતુ જેવી કઠણ વસ્તુમાં આટલો નાજુક વિચાર વ્યક્ત કરવાનું અઘરૂં કામ અહીં રાઘવભાઈએ સારી રીતે પાર પાડ્યું છે. ૫૬ઊંચા શિલ્પની પહોળાઈ અને જાડાઈ ૩૩અને ૧૫છે.

હવે વિચાર ઉપર આધારિત ફૂટ ઊંચું, જાહેર જગ્યામાં મૂકાયલું શિલ્પ જુવો. અહીં પણ અંકુરિત થતાં બીજનો ઉંચો ફણગો દર્શાવ્યો છે. એક શિલ્પકાર, એક વિચાર પણ અભિવ્યક્તિના કદ અને આકાર તદ્દન જુદા. શિલ્પને આપવામાં આવેલા કેસરી રંગમાં પણ કંઈક સંદેશ તો હશે , પણ એને સમજવા આપણે રાઘવભાઈની ઊંચાઈએ પહોંચવું જોઈએ.

Reclining Woman નામનું લાકડાન બેઝ ઉપર જડેલું કાંસાનું શિલ્પ છે. ૧૫”X ૧૨” X ૧૮નું શિલ્પ Modern Art નો નમુનો છે. હાથ પાછળ રાખી એના ટેકે પોઝ આપતી સ્ત્રી છે કે આરામ કરતી સ્ત્રી છે? સ્ત્રીના અંગ ઉપાંગ અને એના વસ્ત્રોની કરચલીઓ વગેરેને ધાતુમાં ઢાળવી કેટલું અઘરૂં કામ છે એક શિલ્પકાર સમજી શક.

અને અંતમાં

ચિત્રમાં રાઘવભાઈ એક ધાતુના શિલ્પ ઉપર કામ કરી રહ્યા છે. એમની એકાગ્રતાને લઈને જાણે કે શિલ્પનો એક ભાગ બની ગયા છે. ચિત્ર મેં એટલા માટે પસંદ કર્યું છે કે જેથી વાંચકોને જાણ થાય કે શિક્પકારે માત્ર માનસિક નહીં પણ શારીરિક શ્રમ પણ ખૂબ કરવો પડે છે.

સાથે શિલ્પકળાની શ્રેણી હાલ પુરતી પુરી કરૂં છું. આશા છે કે શ્રી નરેંદ્ર પટેલ અને શ્રી રાઘવ કનેરિયા જેવા બે જગપ્રસિધ્ધ શિલ્પકારોની શિલ્પકળા તમને સૌને ખૂબ ગમી હશે.

પી. કે. દાવડા

શિલ્પી રાઘવ કનેરિયા-૩ ( પી. કે. દાવડા અને શ્રી બાબુ સુથાર )

એપીસોડ

રાઘવભાઈના શિલ્પોમાં એમના નંદી અને વાછરડાં ખુબ પ્રસિધ્ધ છે. આજના એપીસોડમાં આપણે આવા ચાર શિલ્પ જોઈએ.

કુદાકુદ કરીને પોતાનો આનંદ વ્યક્ત કરતાં વાછરડાંનું શિલ્પ કાંસાનું છે. 15″×13″× 28″ ના શિલ્પને લાકડાના પ્લેટફોર્મ ઉપર Mount કરવામાં આવ્યું છે. શિલ્પનું શ્રી બાબુ સુથારે કરેલું અવલોકન પ્રમાણે છે.

ગતિ અને એમાં પણ પુનરાવર્તિત થતી ગતિને શિલ્પ જેવા સ્થિર માધ્યમમાં પ્રગટ કરવાનું કામ સાચે જ અઘરું છે. અહીં શિલ્પકારે એ કામ કર્યું છે. વાછરડાના સ્નાયુઓ પર નજર કરો. એમાં રહેલું tension ગતિ, એ પણ પુનરાવર્તિતિ ગતિ,નું સૂચન કરે છે. માથું નીચે. પૂંછડી ઉપર . અદભૂત સમતુલા.

બેસવા જતા નંદીનું શિલ્પ 33″ ×17″ × 48″ નું સ્ટેઈનલેસ સ્ટીલ છે. લાગે છે કે મેટલ પ્લેટ ઉપર માઉંટ કરેલું છે. બેસવા જતા નંદીના શિલ્પમાં સમયની એક ક્ષણ જાણે કે કેદ થઈ ગઈ છે. ફોટોગ્રાફીમાં શક્ય છે, પણ શિલ્પમાં ખૂબ અઘરૂં છે. ઘૂંટણથી વળેલા આગળના બે પગ, ઊંચી ડોક, પાછળ તરફ ઢળેલા શિંગડા, ઉંચી ઉપાડેલી પૂંછ, કેટ કેટલું બારીક નિરિક્ષણ કરીને રાઘવભાઈએ શિલ્પને મૂર્ત સ્વરૂપ આપ્યું છે?

નંદિની સુંદરતા, તાકાત અને છટાનું નિરુપણ કરતું આ શિલ્પ સ્ટેઈનલેસ સ્ટીલમાથી બનાવેલ છે. સુંદર શિલ્પનું અવલોકન પણ મેં શ્રી બાબુ સુથાર પાસેથી કરાવ્યું છે. બાબુભાઈ લખે છે,

ગતિ નહીં, છટા પર ભાર. કોઈ એક ક્ષણમાં સ્થિર. પૂંછડાની અને શિંગડાંની દિશા જોઈ આપણને ગતિનો અનુભવ થાય પણ ચરણની સ્થિરતા એ ગતિને સ્થિર બનાવે. કોઈ એક જ ક્ષણમાં. સ્ટેનલેસ સ્ટીલના પતરાંને કારણે પરંપરાગત નંદિ કરતાં આ નંદિ જુદા લાગે. પોલા છતાં પોલા ન લાગે. નક્કરતાના ભાવને પતરાંના ઉપયોગથી વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે.

રાઘવભાઈનું નંદીનું શિલ્પ ઉપરના બે શિલ્પથી અલગ પ્રકારનું છે. છટા તો રાઘવભાઈના અન્ય નંદીઓની છે, પણ શિલ્પ ઉપરનો શંણગાર અલગ તરી આવે છે. શિલ્પ બ્રોંઝ ધાતુનું બનેલું છે. લાગે છે કે શિલ્પનએ પથ્થરના પ્લેટ્ફોર્મ ઉપર મૂકવામાં આવ્યું છે. ટ્રેડીશન આર્ટથી હટીને મોર્ડન આર્ટ તરફનો ઝૂકાવ પણ નજરે પડે છે.

હવે પછીના ચોથા અને અંતીમ એપીસોડમાં આપણે રાઘવભાઈના અન્ય શિલ્પનું નિરીક્ષણ કરીશું.

શિલ્પી રાઘવ કનેરિયા-૨ ( પી. કે. દાવડા )

શિલ્પી રાઘવ કનેરિયા-૨

શિલ્પ સિવાય રાધવભાઈના અન્ય શોખમાં ચિત્રકળા, ફોટોગ્રાફી અને ફોક મ્યુઝિક છે. એમના મોટા ભાગના સ્કલ્પચર્સ સ્ટિલ, બ્રોન્ઝ અને બ્રાસથી તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. પ્રિન્ટમાં ફાયર વર્ક કરીને તૈયાર કરેલ પ્રિન્ટ, પેન્સિલ અને ક્રેયોન ડ્રૉઇંગ્સનો સમાવેશ થાય છે.

(૧૯૭૪ માં રાઘવભાઈ પોતાના એક શિલ્પને ગ્રાઈંડ કરી રહ્યા છે.)

(૧૯૮૧ માં બીજા જાણીતા ફોટોગ્રાફર કિશોર પારેખ સાથે માંડુમાં ફોટોગ્રાફસ લઈ રહ્યા છે.)

(૧૯૮૫ માં ગામડાંની દિવાલ ઉપરના ભીંતચિત્રનો ફોટોગ્રાફ લેતા રાઘવભાઈ)

(અત્યાર સુધી ફોટોગ્રાફીનો શોખ કાયમ છે. આ ૨૦૧૫ નો ફોટોગ્રાફ છે)

(કોલેજકાળમાં રાઘવભાઈ નાટકોમાં અને રાસ-ગરબામાં ભાગ લેતા. ૧૯૬૦ નો આ ફોટોગ્રાફ છે,)

એમના સ્કલ્પચર્સમાં પશુઓ જોવા મળે છે તેનું કારણ શું? આના જવાબમાં રાઘવભાઈ કહે છે, “મનેપહેલાથી પશુઓ અને ખાસ કરીને નંદી અને વાછરડાઓ માટે વિશેષ પ્રેમ હતો જે મારા આર્ટ વર્કનો વિષય રહ્યો છે. નાનપણથી પશુઓના ફિગર બનાવતો હતો અને શિલ્પકાર તરીકે પણ નંદીના ઘણાં શિલ્પ તૈયાર કર્યા છે.”

આજે આઇકોનિક સ્ટ્રકચર્સ કેમ તૈયાર નથી થતાં?  આના જવાબમાં તેઓ કહે છે, “અજંતાઇલૉરાથી લઇને તાજમહેલ સુધી અને માઉન્ટ આબુ કે દેલવાડાના દેરાથી દક્ષિણ ભારતના પ્રાચીન મંદિરો સુધીના વિશાળ આઇકોનિક સ્ટ્રકચર્સ શિલ્પ તેમજ સ્થાપત્યના ઉદાહરણો રાજા મહારાજ અને ભામાશા જેવા દાનવીરોના લીધે બન્યા હતા.”

શિલ્પકળામાં શું બદલાવ આવ્યો છે? ના જવાબમાં તેઓ કહે છે, “પહેલાનાસમયમાં માત્ર હથોડી અને ટાંકણા વડે સ્કલ્પચર્સ બનતા હતા. જ્યારે આજે તેમાં ગ્રાઇન્ડર અને અન્ય ટૂલ્સનો ઉપયોગ થાય છે. પહેલા માટી, લાકડું ને પથ્થરનો ઉપયોગ કરીને સ્કલ્પચર બનાવવામાં આવતા હતા. જ્યારે હવે ફાઇબર ગ્લાસ, સ્ટિલ, વગેરે મટિરિયલ્સનો ઉપયોગ થાય છે.”

કલાજગતની આ એક દુર્લભ તસ્વીર સાથે આજનો અંક સમાપ્ત કરૂં છું. વડોદરાની ફેકલ્ટી ઓફ ફાઈન આર્ટસના સંસ્થાપક પ્રોફેસર માર્કંડ ભટ્ટ સાથેની રાઘવભાઈની ૧૯૭૦ માં લીધેલી આ તસ્વીર છે. ફેકલ્ટીની સ્થાપના ૧૯૪૯ માં થયેલી.

આ અંકની બધી જ તસ્વીરો જગવિખ્યાત કલાકાર શ્રી જ્યોતિ ભટ્ટના સૌજન્યથી મને પ્રાપ્ત થઈ છે. શ્રી જ્યોતિભાઈનો હું હ્રદયપૂર્વક આભાર માનું છું.

આવતા અંકમાં આપણે રાઘવભાઈના શિલ્પની તસ્વીરો જોઈશું.

(પી. કે. દાવડા)

શિલ્પી રાઘવ કનેરિયા-૧ ( પી. કે. દાવડા )

શિલ્પી રાઘવ કનેરિયા-૧

રાધવ કનેરિયાનો જન્મ ૧૯૩૬માં એક ગરીબ ખેડૂત કુટુંબમાં થયો હતો. શાળાનો અભ્યાસ પૂરો કર્યા પછી ૧૯૫૫ માં વડોદરાની મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીની ફાઈન આર્ટસ કોલેજમાં જોડાયા. વરસે એમની સાથે જોડાયેલા અને પછીથી મોટા કલાકારો તરીકે જાણીતા થયેલા અન્ય વિદ્યાર્થીઓ હતા જ્યોતિ ભટ્ટ, હિંમત શાહ, ગુલામમોહમ્મદ શેખ, વિનોદ શાહ, કૃષ્ણ છાતપર અને વિનોદરાય પટેલ. એમના અધ્યાપકો હતા માર્કંડ ભટ્ટ, એન.એસ. બેન્દ્રે, શંખો ચૌધરી અને કે. જી. સુબ્રમન્યમ જે બધા ભારતના કલાજગતના ખુબ મોટા નામો છે.

જ્યોતિભાઈ અને રાઘવભાઈની પ્રથમ વર્ષમાં જ પાકી દોસ્તી થઈ ગઈ. ૧૯૫૬ માં જ્યોતિભાઈને યુનિવર્સીટીના પ્રાણીશાસ્ત્ર વિભાગમાં એક મોટું મ્યૂરલ (ભીંતચિત્ર) તૈયાર કરવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું. જ્યોતિભાઈએ આ કામ માટે અન્ય બે મિત્રો અને રાઘવભાઈને મદદનીશ તરીકે લીધા. એમાંથી જે મહેનતાણું મળ્યું એ ચારે જણાએ વહેંચી લીધું. ત્યારે રાઘવભાઈની આર્થિક પરિસ્થિતી સારી ન હતી, અને અભ્યાસ છોડી દેવાનો વિચાર પણ આવ્યો હતો, પણ આ મહેનતાણું મળતાં એમને રાહત થઈ હતી.

કોલેજમાં પેઈન્ટીંગ વિભાગની સામગ્રી વિદ્યાર્થીઓએ જાતે ખરીદવી પડતી, પણ શિલ્પકળા વિભાગમાં માટી, પ્લાસ્ટર લાકડું, પથ્થર, ધાતુ વગેરે વિભાગ તરફથી પુરૂં પાડવામાં આવતું. રાઘવભાઈને પેઇન્ટીંગમાં વધારે રસ હોવા છતાં આર્થિક કારણોથી શિલ્પ વિભાગમાં રહેવું પડ્યું હતું. અનેક હાડમારીઓનો સામનો કરીને, રાત દિવસ જોયા વિના કામ કરીને દર વરસે પ્રથમ ક્રમે રહીને અભ્યાસક્રમ પૂરો કરી ડિપ્લોમા મેળવ્યો.

(૧૯૫૭ માં ફેકલ્ટી ઓફ ફાઈન આર્ટ્સ – વડોદરા-માં પ્રથમ વર્ષના વિદ્યાર્થી રાઘવ કનેરિયા)

વર્ષો દરમ્યાન પોતાના ઘર આંગણે ઉછરેલા ગાય, વાછરડાં તથા નંદીના સ્વરૂપ એમની કૃતિઓમાં પ્રગટ થતાં રહેલાં. વિદ્યાર્થિકાળમાં તૈયાર કરેલી એમની એક કૃતિને લલિત કલા અકાદમી આયોજિત રાષ્ટ્રીય પ્રદર્શનમાં પુરસ્કાર મળેલો. પ્રસંગે એમના ખાસ મિત્ર જ્યોતિ ભટ્ટ્ને એટલો આનંદ થયો હતો કે એમણે આનંદનું વર્ણન કરતો એક લેખ માસિકના માર્ચ ૧૯૫૯ ના અંકમા લખેલો.

ડિપ્લોમા મેળવ્યા પછી એમણે બે વર્ષ માટે (૧૯૬૦ થી ૧૯૬૨) ભારત સરકારની નેશનલ શિષ્યવૃતિ મેળવી. ૧૯૬૪ માં બ્રિટીશ સરકારની કોમનવેલ્થ સ્કોલરશિપ મેળવી લંડનની રોયલ કોલેજ ઓફ આર્ટમાંથી M.A. ની ડીગ્રી મેળવી.

લંડનમાં અભ્યાસ દરમ્યાન એમને સર રોબર્ટ સેન્બરી એવોર્ડ મળેલો. ત્યાં અભ્યાસ પૂરો કરી લંડનની વોલ્થમાસ્ટો આર્ટ કોલેજમાં બે વર્ષ સુધી લેકચરર તરીકે કામ કર્યું. ત્યાર બાદ ફરી વડોદરા આવી ફેકલ્ટી ઓફ ફાઈન આર્ટ્સમાં અધ્યાપક બન્યા.

આમ તો ૧૯૬૦ થી પ્રયોગશીલ કલાકાર તરીકે જાણીતા થયા હતા, પણ ૧૯૭૦ સુધીમાં તો એમની ગણત્રી Perfectionist માં થવા લાગી. શરૂવાતમાં ઔદ્યોગિક પ્રોસેસ પછી નકામા તરીકે ફેંકી દેવાયલી વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરી રાઘવભાઈ અનોખા શિલ્પ તૈયાર કરતા. આવા શિલ્પ તૈયાર કારવા તેઓ સામાન્ય પ્રક્રીયાઓ, જેવી કે ખીલ્લા ઠોકીને છૂટક ભાગને જોડવા, લાકડું કોરીને આકાર આપવો, છીણી હથોડીથી કોતરકામ કરવું વગેરે. એમના આવા શિલ્પોમાં એમની રમતિયાળ વૃતિ છતી થતી, પણ ત્યાર બાદના શિલ્પોમાં એમણે ગંભીર સંદેશ આપવાનું શરૂ કર્યું. ૧૯૮૦ માં માટીના ઘડા દ્વારા પ્રયોગા કર્યા, માટીની મૂર્તિઓ બનાવી અને ગ્રામ્ય કલાને છતી કરી.

શિલ્પકળાના અનેક સ્વરૂપો ખેડનારા રાઘવભાઈએ સ્ટીલ, બ્રોન્ઝ અને બ્રાસનો ઉપયોગ કરીને સુંદર શિલ્પોનું નિર્માણ કર્યું છે. એમના શિલ્પોમાં પશુઓ અને ખાસ કરીને આખલા જોવામાં આવે છે, એનું કારણ એમને નાનપણથી પશુઓ અને ખાસ કરીને નંદી અને વાછરડાઓ માટે વિશેષ પ્રેમ હતો.

વિદ્યાર્થીકાળમાં કરેલી એમની કૃતિ લલિત કલા એકેદેમી આયોજિત પ્રદર્શનમાં પુરસ્કૃત થઈ હતી, ત્યારે એમના સહપાઠીઓએ ઢોલનગારા સાથે વડોદરમાં ઉત્સવ ઉજવેલો.

૧૯૬૧ માં જગદીશ સ્વામીનાથન, જેરામ પટેલ, ગુલામમોહમ્મદ શેખ અને અન્ય કલાકારોએ સ્થાપેલા “ગ્રુપ ૧૮૯૦” માં બાર સભ્યો હતા. એમાંથી ૧૧ સભ્યો ચિત્રકાર હતા, માત્ર રાઘવ કનેરિયા શિલ્પી હતા. આ ગ્રુપનું પ્રથમ પ્રદર્શન દિલ્હીમાં લલિત કલા અકાદમીની ગેલેરીમાં, રવીન્દ્ર ભવનમાં યોજાયું હતું, જેનું ઉદઘાટન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરૂએ કરેલું. તેને માટે મુંબઈથી લોખંડના વજનદાર મૂર્તિશિલ્પો પહોંચાડવાનું સાહસ તો રાઘવભાઈએ કર્યું, પણ પાછા લઈ જવાના આકરાં ખર્ચની વ્યવસ્થા થઈ ન શકી, તેથી એક મિત્રના બગીચામાં જ એ છોડી આવ્યા.

(વધુ આવતા બુધવારે)

શિલ્પ (Sculpture)-૫-(નરેન્દ્ર પટેલ-૪ – અંતીમ) -પી. કે. દાવડા

નરેન્દ્ર પટેલના ધાતુ શિલ્પ

નરેન્દ્રભાઈના ઘાતુના પતરાંમાંથી બનાવેલા શિલ્પ આક્રમક નથી. એના આકાર હળવા, હવાઉજાશ વાળા અને કદમાં મોટા છતાં ફલકાફુલકા લાગે છે. જમીન સાથે હળવાશથી સંપર્ક કરતા લાગે છે પણ એની પકડ મજબૂત હોય છે. એમના શિલ્પની ખૂબી એના રંગોમાં છે. તમે એની આસપાસ પ્રદક્ષિણા કરો તો એમ કલર પૂરો થઈને બીજા કલરમાં જાવ તો તમને આંચકો લાગતો નથી. તમે એક રંગમાંથી બીજા રંગમાં સહેલાઈથી સરી જાવ છો.

એક શિલ્પની પ્રદિક્ષણા કરતી વખતે તમે જાણે અનેક શિલ્પ જોઈ રહ્યા છો એવી અનુભુતિ થાય છે. દિવસના સમય અનુસાર તડકા છાંયાની અસર પણ ધ્યાન દોરે છે. નરેન્દ્ર પટેલના શિલ્પ સમજવા મુશ્કેલ છે, પણ જોવા માણવા માટે સહેલા છે.

નરેન્દ્રભાઈએ વધારે કામોમાં તાંબા, પીતળ અને સ્ટેઈનલેસ સ્ટીલના પતરાંનો ઉપયોગ કર્યો છે. ધાતુઓના મૂળ રંગોને એમણે રસાયણો અને ધગધગતા તાપની ઓક્સીડાઈઝ કરીને બદલ્યા છે. કયારે ક્યારેક ગ્રાઈન્ડરની મદદથી ઓછા વધારે પ્રમાણમાં ઘસીને અલગ અલગ ઝાંય ઉપજાવી છે. ક્યારેક ઇલેક્ટ્રોપ્લેટીંગ પણ કર્યું છે. આમ માત્ર ધાતુઓ ખર્ચાળ નથી, એની ઉપરની પ્રક્રીયા પણ ખર્ચાળ છે. એટલે નરેન્દ્રભાઈના શિલ્પ સસ્તામાં તૈયાર થઈ શકે.

૧૯૯૦ પછી એમણે ખુલ્લામાં ઉભા કરાયલા શિલ્પો માટે સ્ટીલનો ઉપયોગ કર્યો છે, અને વિશાળ કદના શિલ્પ Space સાથે એકરાગ થાય એવી રીતે ઊભા રાખ્યા છે. એમના ઘણાં શિલ્પ જમીન સાથે માત્ર ત્રણ જગ્યાએ સંપર્કમાં આવતા જોવા મળ્યા છે. આવા વજનદાર શિલ્પને નાજુક એવા જમીન સાથેના ત્રણ સંપર્કથી ઉભા રાખવા સ્ટ્રકચરલ એંજીનીઅરીંગની દૃષ્ટીએ એક પડકાર છે, પણ નરેન્દ્રભાઈને આવા પડકાર ગમે છે.

એમને Bright industrial રંગો ગમે છે. એમનું માનવું છે કે અમેરિકાના પુર્વભાગમાં શિયાળાના વાતાવરણમાં આવા રંગો વધારે ઉઠાવ આપે છે.

નરેન્દ્રભાઈએ પોતાન શિલ્પ દ્વારા કોઈ સામાજિક કે આધ્યાત્મિક સંદેશ આપવાનો દાવો કયારે પણ કર્યો નથી. એમને તો તમારા Routine વિચારોમાંથી બહાર કાઢી, શિલ્પ વિષે વિચારતા કરી દેવામાં મજા આવે છે.

મારી સાથે બેત્રણ વાર ફોનમાં થયેલી વાતો ઉપરથી મને અનુભુતિ થઈ છે કે નરેન્દ્રભાઈ સીધાસાદા અને મૃદુભાષી વ્યક્તિ છે. કદાચ એમના શિલ્પની જેમ તમને વિચાર કરતા કરી મૂકે છે.

શ્રી નરેન્દ્ર પટેલ અને શ્રીમતિ દુર્ગા પટેલે લેખમાળાની વિગતો એકઠી કરવામાં મને ખૂબ સહકાર આપ્યો છે, બદલ એમનો ખૂબ આભાર માનું છું.

શિલ્પ (Sculpture)-૪-(નરેન્દ્ર પટેલ-૩)

આપ સૌના જીવનમાં આનંદનો દીપ સદાય પ્રજ્વલિત રહે.

 

જંતરમંતર

અત્યાર સુધીમાં આપણે નરેન્દ્રભાઈના ધાતુના બનેલાં શિલ્પ જોયાં. ધાતુના શિલ્પની બાબતમાં શિલ્પ જગતમાં નરેન્દ્રભાઈનું મોટું નામ છે.

આજે આપણે એમનું કોંક્રીટથી બનેલુ શિલ્પ જોઈએ. નરેન્દ્રભાઈનું આ શિલ્પ ૧૯૫ માં બન્યું હતું. શિલ્પ પણ Wisconsin ના Milwaukee માં યુનિવર્સિટીના કેમ્પસમાં છે.

શિલ્પની પશ્ચિમની બાજુ કોલેજ ઓફ એંજીનીઅરીંગ અને એપ્લાઈડ સાયન્સનું મકાન છે. એની પૂર્વની બાજુ ફીઝિક્સ ડીપાર્ટમેન્ટનું મકાન છે. ઉત્તર તરફ પ્લેનેટોરિયમ છે.

એંજીનીઅરીંગ એટલે યંત્રશાસ્ત્ર. યંત્રનું અપભ્રંશ જંતર. ફીઝીક્સ એ વિજ્ઞાનનું મંત્ર છે, અને એનું અપભ્રંશ મંતર. એમણે નામ રાખ્યું જંતરમંતર. વળી પ્લેનોટોરિયમ નામને સાર્થક કરે છે. કદાચ એમના મનમાં દિલ્હી અને જયપૂરના જંતરમંતર પણ રહ્યા હશે.

વિશાળ શિલ્પનું નિર્માણ એમણે એંજીનીઅરીંગ કોલેજના સ્ટાફ અને વિદ્યાર્થીઓની મદદથી કર્યું હતું. શિલ્પમાં વપરાયલું સીમેન્ટ કોંક્રીટ નવું પેટન્ટ મેળવેલું સીમેન્ટ કોંક્રીટ હતું, જેમાં નકામા થઈ ગયેલા ટાયર અને બળીગયેલા કોલસાની રાખ વગેરેનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. માત્ર ૧૨ જણાની ટુકડીએ સાથે મળીને કામ પુરૂં કર્યું હતું. જૂન ૧૯૯૫ માં કામનું ઉદઘાટન થયું હતું.

શિલ્પ પણ Abstract Art છે. એટલે એના આકાર વિષે કંઈપણ કહેવાની મારી ક્ષમતા નથી. એક એંજીનીઅર હોવાને નાતે કહી શકું કે કોંક્રીટના આવા ભારે ભરખમ ચાર ટુકડાને જે રીતે સ્થિરતા આપી છે, એમાં એમણે Theory of Equilibrium જરૂર વાપરી છે. સૌથી મોટા બીજા ટુકડાને એક બાજુ નમાવીને પછી એને પડતો રોકવા એક નાના ટુકડાને ટેકા તરીકે વાપર્યો છે. ઉપરના ત્રીજા અને ચોથા ટુકડાને કાં તો બોલ્ટ કર્યા હશે, અને કાં તો એના Centre of Gravityne નીચા લાવી સ્થિર કર્યા હશે. કોંક્રીટના Volume કે વજનની માહીતિ મારી પાસે નથી.

શિલ્પ તૈયાર કરતી વખતે કામકાજનીલેવાયલી ત્રણ તસ્વીરો અહીં રજૂ કરું છું.

નરેન્દ્રભાઈના કોંક્રીટના બનેલા બીજા બે શિલ્પ પણ ખૂબ જ જાણીતા છે. અહીં એમના ફોટોગ્રાફસ અને ટુંકી વિગત આપી છે.

Nice Spirit નામનું આ શિલ્પ એમણે એમના એક સ્વર્ગસ્થ મિત્રની યાદમાં તૈયાર કર્યું છે. લ્યુકેમિયાથી અકાળે મૃત્યુ પામેલાં મિત્રની આત્મશક્તિને આ શિલ્પ બિરદાવે છે.

Ornithopod નામનું આ શિલ્પ એ પ્રાગ ઐતિહાસિક એક ઉડતા પ્રાણીની કલ્પના રજૂ કરે છે. આગળના ભાગમાં બે પગ છે, અને પાછળ મજબૂત પુંછ્ડી છે, જે પણ એને ઉભા રહેવામાં મજબૂત ટેકો આપે છે. ૧૯૯૭ માં તૈયાર કરાયલા આ બે શિલ્પ ઉપર ભેજવાળી હવાથી શેવાળ બાજે છે, અને એનાથી આ શિલ્પો વધારે આકર્ષક લાગે છે.

આવતા બુધવારે નરેન્દ્રભાઈના શિલ્પનો આખરી મણકો રજૂ કરીશ.

શિલ્પ (Sculpture)-૩-(નરેન્દ્ર પટેલ-૨)

શ્રી નરેન્દ્ર પટેલનું શિલ્પ એક Abstract શિલ્પ છે. ધાતુના પતરાંમાંથી બનાવેલા ત્રણ ત્રિકોણનું બનેલું છે. સામાન્ય રીતે ત્રિકોણ એના પાય ઉપર ઊભું રાખવામાં આવે છે કારણ કે એની કુદરતી સમતુલ મુદ્રા છે (Stable Equilibrium). પણ અહીં ત્રણે ત્રિકોણને ઊંધા, એટલે કે એના ટોચના બિંદુ (Vertex) ઉપર ઊભા કરવામાં આવ્યા છે. Free Standing દશામાં ત્રિકોણ રીતે ઊભા રહી શકે, એટલા માટે જમીનમાં કોંક્રીટના મજબૂત પાયા બનાવી, એની સાથે નટબોલ્ટની મદદથી પડકી રાખવામાં આવ્યા છે. ચોથા પતરાને કદાચ આ ત્રણ ત્રિકોણ સાથે વેલ્ડીંગ કરી અધ્ધર મૂકવામાં આવ્યું છે.

ત્રિકોણો માટે લાલ અને કાળા રંગનો  ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. શિલ્પ એટલું મોટું છે કે બાળકો એની ફરતે નહીં, એની અંદરથી પણ પસાર થઈ શકે છે. શિલ્પની નજીક એક તક્તી ઉપર “ Celebrating the Arts/ Created by Narendra Patel/ as a tribute to/ Linda Nice/ Beloved Music teacher/ Roosevelt Middle School of the Arts/ Dedicated on October 12, 1989.” લખેલું છે. શરૂઆતમાં તો રાતે એને રોશનીથી ચમકાવવામાં આવતું, પણ કોઈએ તોડફોડ કર્યા પછી રોશની બંધ કરવામાં આવી છે.

શિલ્પમાંથી કોઈ સંદેશનો અંદાઝ આવવો મુશ્કેલ છે. ત્રિકોણોને એની ટોચ પર ઊભાં રાખીને એમણે આપણી કોઠાસૂઝને પડકારી છે. દરેક જોનાર પોત પોતાના વિચારો અનુસાર અંદાઝ લગાવી શકે. મારા મનમાં જે વિચાર આવ્યો છે અનુસાર શિલ્પનો સંદેશો છે કે જીવનની અસ્થિરતા ટાળવા, પગ મજબૂત રીતે જમીનમાં રાખો, અને એક્બીજાનો સહારો લ્યો તો તમારા જીવનના રંગોમાં પણ નિખાર આવશે.

૧૯૮૯ માં તૈયાર કરેલું શિલ્પ ૨૦ ફુટ ઊંચું, ૧૪ ફૂટ પહોળું અને ૬ફૂટ ઊંડું છે. તૈયાર કરવા માટે બે ટન લોખંડના પતરાં વપરાયાં છે અને એને જોડવા માટે વેલ્ડીંગ કરવામાં આવ્યું છે.

શિલ્પ (Sculpture)-૨-(નરેન્દ્ર પટેલ-૧)

નરેન્દ્ર પટેલ

૧૯૨૯ માં ભાવનગરમાં જ્ન્મેલા નરેન્દ્રભાઈ હાઈસ્કૂલના દિવસોથી ચિત્રકામ કરતા, અને જુદા જુદા કલાપ્રદર્શનોમાં ભાગ લેતા. ૧૯૫૫ માં એમની કલાકૃતિઓનું પહેલું પ્રદર્શન દીલ્હીની લલિતકલા એકેડેમીમાં ભરાયું હતું. ત્યાર બાદ ભારતના જુદા જુદા શહેરોમાં એમની કલા પ્રદર્શિત થતી રહી.

૧૯૫૮ માં વડોદરાની એમ.એસ.યુનિવર્સિટીની ફેકલ્ટી ઓફ ફાઈન આર્ટસમાંથી ફાઈન આર્ટ્સના સ્નાતક થયા. ૧૯૬૦ માં જવાહરલાલ નહેરૂના હસ્તે, ઈજીપ્તના પ્રમુખ નાસરની હાજરીમાં એમને રાષ્ટ્રીય લલિતકલા એકેડેમી એવોર્ડ એનાયત કરવામાં આવ્યો. ૧૯૬૧ માં કલાના ક્ષેત્રમાં ઉચ્ચ અભ્યાસ કરવા તેઓ પત્ની સાથે અમેરિકા આવ્યા. ૧૯૬૫ માં ડેટ્રોઈટની વેઈન યુનિવર્સીટીમાંથી સ્થાપત્ય (Sculpture) માં માસ્ટર્સ ડિગ્રી મેળવી અને ત્યાર બાદ ૧૯૬૭ માં ક્રેનબુક એકેડમી ઓફ આર્ટસ (મીશીગન)માંથી એમ.એફ.. (Equivalent to Ph.D.) ડીગ્રી મેળવી.

૧૯૬૭ થી નિવૃતિ સુધી નરેન્દ્રભાઈ યુનિવર્સીટી ઓફ વીસ્કોન્સીન (મીલવોકી)માં કલા વિભાગના પ્રોફેસર તરીકે કામ કર્યું.

અમેરિકાના કલા જગતમાં નરેન્દ્રભાઈનું નામ ખૂબ સન્માનપૂર્વક લેવામાં આવે છે. અમેરિકાના ન્યુયોર્ક,વીસ્કોનસીન, ઈન્ડીયાના અને મીશીગન રાજ્યોમાં એમના ૩૫ થી વધારે પ્રદર્શનો ભરાઈ ચૂક્યા છે. અમેરિકા ઉપરાંત ફ્રાન્સ, બેલ્જીયમ અને ઈટાલીમાં પણ કલા જગતમાં એમનું નામ લેવાય છે.

ચિત્રકારો કાગળ કે કેનવાસ ઉપર બ્રશ અને રંગોની મદદથી કૃતિઓનું સર્જન કરે છે. નરેન્દ્રભાઈ માટે ધાતુનાં મોટા મોટાં પતરાં એમના કાગળ અને વેલ્ડરની ટોર્ચ એમનું બ્રશ. સ્ટેઈનલેસ સ્ટીલનાં મોટાં મોટાં પતરાં, તાંબાના વજનદાર પતરાં, કેટલાંક કેમીકલ્સ અને વેલ્ડરની ટોર્ચથી બનાવેલી આકૃતિઓ સુંદર કલાકૃતિઓ બની જાય છે. તાંબાના પતરાંને કયે ઠેકાણે કેવી રીતે અને કેટલી ગરમી આપવી એની આવડતથી નરેન્દ્રભાઈ એના ઉપર અલગ અલગ રંગો પેદા કરે છે. સ્ટેઈનલેસ સ્ટીલના પતરાં ઉપર કેમીકલ્સ લગાવી એને અલગ અલગ જગ્યાએ અલગ અલગ માત્રામાં ઘસીને સુંદર આકૃતિઓ ઉપજાવે છે. આમાંની કેટલીક રીતો અને પ્રક્રીયાઓ તો નરેન્દ્રભાઈની પોતાની આગવી શોધ છે.

એમની કલાકૃતિઓ અનેક આર્ટગેલેરીઓમાં અને અનેક જાહેર જગ્યાઓમાં તથા ખાનગી સંસ્થાઓમાં જોવા મળે છે. એમના સાગના લાકડામાંથી કંડારેલી કલાકૃતિઓ દિલ્હીની નેશનલ ગેલેરી ઓફ મોર્ડન આર્ટમાં જોવ મળે છે, મિલવાઉકીની એક ખાનગી કંપનીમાંવેવ્સ”, ડેટ્રોઈટના એક શોપીંગ સેંટરમાંબુલઅને વિસ્કોનસીન યુનિવર્સીટીમાંરીફ્લેક્ષન૨૨શિલ્પકૃતિ જોવા મળે છે.

લેખમાળામાં આપણે એમની થોડી શિલ્પકૃતિઓ જોઈશું.

        Confluence

ચિત્રનું નામ Confluence છે. આનો અર્થ થાય છે એક બીજામાં વિલીન થવું. સામાન્ય રીતે કોઈપણ શિલ્પના પાયામાં એક તક્તિમાં શિલ્પનું નામ, એના કલાકારનું નામ, શિલ્પની સ્થાપનાની તારીખ, અને શિલ્પ તૈયાર કરવાનો ખર્ચ કોણે ઉઠાવ્યો છે એની માહિતી આપવામાં આવે છે.

શિલ્પમાં ધાતુના પતરાંઓના રંગોના સંયોજન દ્વારા સંદેશો આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે કે અહીં જાત જાતના અને ભાત ભાતના માણસો એક બીજામાં વિલીન થઈને અહીંનો સમાજ બન્યો છે. બીજો સંદેશ કદાચ મળે છે કે અહીં અલગ અલગ સમયમાં અલગ અલગ ઋતુઓના રંગ સાથે જોવા મળે છે. આવા કઈક વિચાર શિલ્પ આપે છે.

આપણે ત્યાં પ્રયાગમાં જ્યાં ગંગાના આછા રંગના પાણી સાથે જમુનાના શ્યામ રંગના પાણી મળે છે એને કદાચ Confluence કહી શકાય. શિલ્પનું બીજું મહત્વનું અંગ છે કે તમે એની ફરતે એક આંટો મારતી વખતે થોડી થોડી વારે શિલ્પ જોવા પ્રયત્ન કરશો તો તમને અલગ અલગ આકૃતિઓ દેખાશે. અનેક આકૃતિઓનું એક શિલ્પમાં Confluence કહી શકાય.

ઉપરની ત્રણે તસ્વીરો આ શિલ્પને અલગ અલગ ખુણેથી લેવામાં આવી છે. દરેક તસ્વીર એક જ શિલ્પના અલગ અલગ સ્વરૂપ જોઈ શકાય છે.

એક ઈન્ટરવ્યુમાં નરેન્દ્રભાઈએ કહ્યું છે કે એક વહેતી નદીના તરંગોને લીધે પાણીના બદલાતા રંગો જોઈને એમના મનમાં જે વિચાર આવ્યા, એ આ કૃતિના મૂળમાં છે. એમણે કાગળ ઉપર એ વિચારને આ પ્રમાણે સ્કેચ કરી લીધો.

શિલ્પ (Sculpture)-૧ -આધુનિક શિલ્પ (Abstract Sculptures)

આધુનિક શિલ્પ (Abstract Sculptures)

ઓગણીસમી સદીના અંત સુધી શિલ્પ (પુતળાં) સૃષ્ટીમાં જોવા મળતા મનુષ્યો, પશુપક્ષીઓ, પ્રકૃતિમાં અને અન્ય સ્થાનોમાં જોવા મળતી વસ્તુઓની પ્રતિકૃતિઓના બનતાં. કોઈ ઐતિહાસિક પુરૂષ કે સ્ત્રી, કોઈ ઐતિહાસિક બનાવ, વાધસિંહહાથી જેવા પ્રાણીઓ વગેરેના પુતળાં જાહેર જગ્યાઓમાં, મ્યુઝમમાં અને મોટા ઘરોમાં જોવા મળતાં.

વીસમી સદીની શરૂઆતથી Abstract Art ની શરૂઆત થઈ. સમયે કેટલાક કલાકારોએ નક્કી કર્યું કે કલા માટે વાસ્તવિક વસ્તુની પ્રતિકૃતિનું નિર્માણ કરવું જરૂરી નથી. કલાકારની કલ્પના, એના મનના વિચારો, એના મનની મુંજવણ વગેરેને વ્યક્ત કરતી આકૃતિઓને પણ કલામાં સ્થાન મળવું જોઈએ. આના માટે ભૂમિતીના આકારો જેવા કે વર્તુળ, ત્રિકોણ, ચોરસ, લંબચોરસ વગેરેનો પણ બહોળા પ્રમાણમાં ઉપયોગ શરૂ થયો. આવા શિલ્પ બનાવવા માટે લાકડું, ધાતુઓ, પથ્થર, માટી અને આવી અનેક વસ્તુઓ ઉપયોગમાં લેવામાં આવી. રંગોનું સંયોજન પણ એમાં વણી લેવામાં આવ્યું.

સામાન્ય માણસ માટે આવું શિલ્પ જોઈને શું છે અથવા શું સંદેશો આપે છે સમજવું લગભગ અશક્ય છે. સામાન્ય માણસને એમાં કોઈ ખાસ મનુષ્ય, પ્રાણી કે વસ્તુનો આકાર નજરે પડતો નથી. કલાકાર એના મનમાં ચાલતા વિચારોને ગુંચવણ ભરેલી રીતે વાચા આપે છે. ઉપલો વર્ગ આવા શિલ્પને સમજ્યા વગર એના વખાણ કરવાને ફેશન માને છે. જોનારાને સમજાય એવી કલાકૃતિની કલાકારને મોટી કીમત મળે છે. જ્યાં સુધી આવો માલદાર વર્ગ કલાને ખરીદે છે, ત્યાંસુધી આવી કલાનું સર્જન થતું રહેશે.

એક વસ્તુને નકારી શકાય કે આવા નિર્માણમાં કલાકારની ખૂબ મહેનત લાગેલી હોય છે. જ્યારે અન્ય કૃતિઓના નિર્માણ દ્વારા પ્રસિધ્ધિ પામેલા કલાકારો આવી Abstract કલાકૃતિનું નિર્માણ કરે છે ત્યારે એની ખૂબ ઉંચી કીમત મૂકાય છે.

આવી કલાકૃતિઓ જ્યારે જાહેર ખુલ્લી જગ્યાઓમાં મૂકવામાં આવે છે ત્યારે જગ્યાની વિશાળતા અને કલાકૃતિની સાઇઝ અને એના રંગો ઉપર ખાસ ધ્યાન આપવામાં આવે છે.

લોકો આવી કલાકૃતિઓના આકારને નહીં પણ એના સંદેશને સમજવાની કોશીશ કરતા રહે છે. હકીકત છે કે Abstract Art અસ્તિત્વ ધરાવતા આકારોને પ્રદર્શિત કરે છે, એટલે એનો સંદેશ પણ આભાસી હોવાનો. કલા એક મનઘડત અને આભાસી અકારને મૂર્ત સ્વરૂપ આપવાનું માધ્યમ છે.

Abstract શિલ્પને સમજવાની શરૂઆત કરવા અગાઉ એ શિલ્પના થોડા દેખાતા પરિમાણ તપાસી લેવા જરૂરી છે.

આકારઃ શિલ્પનો મૂળભૂત આકાર કેવો છે. પ્રથમ દૃષ્ટીએ એ કોઈ સંદેશો આપે છે? એ કોઈ ઐતિહાસિક ચિન્હ હોય તો બાકીનું શિલ્પ એની તાકાત દર્શાવે છે. જો એ હલકું અને ખુલ્લું હોય હોય અને ઉંચું હોય તો એ આશા કે ઇચ્છા દર્શાવે છે. જો એ આકાર પક્ષી જેવો હોય તો એ ઉચી ઉડાણ દર્શાવે છે.

શિલ્પ સાદું હોય કે ગુંચવણ ભર્યું હોય, શાંત હોય કે ઉત્તેજીત હોય, દરેક્માં કલાકારનો એક સંદેશ છુપાયલો હોય છે.

રંગઃ ગાઢા રંગ એ શક્તિનું પ્રતિક છે. ઐતિહાસિક શિલ્પમાં આવા રંગો વપરાય છે. ચમકદાર રંગો ઉત્સાહ અને ઉમંગ દર્શાવે છે. રંગો જોઈને તમારા મનમાં કેવા વિચાર આવે છે?

ભાત (Texture): જો સરફેસ રફ હોય તો એ ઉત્સુકતાદર્શક છે. ક્યારેક એ ઈંતેજારી કે નિરાશાનું પ્રતિક હોય છે. જો સ્મુધ હોય એ સુંદરતા અને આનંદ દર્શાવે છે.

હલન-ચલનઃ કેટલાક શિલ્પમાં હલન ચલનની યાંત્રિક સુવિધા હોય છે, જેથી કલાકાર પોતાના વિચાર વધારે સારી રીતે વ્યકત કરી શકે છે.

આવતા અઠવાડિયે આપણે જાણીતા શિલ્પી શ્રી નરેન્દ્ર પટેલના શિલ્પ વિષે વાત કરીશું.

નરેન્દ્ર પટેલના એક શિલ્પ પાસે નરેન્દ્ર પટેલ અને એમના પત્ની દુર્ગા પટેલ