Category Archives: લેખ/વાર્તા

પરિવાર (લેખક – અજ્ઞાત)

એક   પરિવાર   છે ..   આ   પરિવારના   લોકો   વરચે   બહુ   ઓછા   મતભેદ   થાય   છે.  તેનું કારણ  પૂછ્યું તો   એ   વડીલે   કહ્યું   કે,   અમારા   પરિવારમાં   દરેક   વ્યકિતને   બે   વાત   શીખવવામાં   આવે   છે.

Continue reading પરિવાર (લેખક – અજ્ઞાત)

Advertisements

ગાંધીજીના પત્રો અને ટપાલ ખાતું (સંકલન-પી. કે. દાવડા)

અંગ્રેજી શાશન દરમ્યાન તાર ટપાલ ખાતું સીધું બ્રિટીસ સરકારના હાથ નીચે હતું. ગાંધીજી આખા દેશમાં ફરતા રહેતા હતા, એમનું કોઈ નિશ્વિત એક સરનામું ન હતું, તેમ છતાં તાર ટપાલ ખાતું એમના અધૂરા કે નામના સરનામા વાળા પત્રો પણ ગાંધીજી જ્યાં હોય ત્યાં તેમને ઝડપથી પહોંચતા કરતા.

અહીં એવા કેટલાક પત્રોના ફોટોગ્રાફસ રજૂ કરૂં છું.

Continue reading ગાંધીજીના પત્રો અને ટપાલ ખાતું (સંકલન-પી. કે. દાવડા)

કીડી અને પતંગિયું (પી. કે. દાવડા)

 

ઉનાળાની ગરમીમાં કીડી પોતાનું દર બનાવી એમાં ચોમાસા માટે ખોરાક સંગ્રહ કરી રહી હતી, ત્યારે પતંગીયું એક છોડથી બીજા છોડ ઉપર કુદાકુદ કરતું હતું. પતંગિયાને લાગતું કે કીડીમાં અક્કલ નથી, ઉનાળાની મજા લેવાને બદલે કીડી ગધામજૂરી કરે છે. Continue reading કીડી અને પતંગિયું (પી. કે. દાવડા)

મહિપતરામના બચાવમાં (નાગરી નાત વતી નર્મદનું લખાણ)

(મૂળ ભાષા રહેવા દીધી છે જેથી તે સમયે શબ્દો અને જોડણી કેવા હતા તેનો ખ્યાલ આવે – સંપાદક)

(એ હેંડબિલ તા. ૧૫ એપરેલ ૧૮૬૧ ની રાતે રા. ભાઉદાજીને તાંહાં ભાઈ મહિપતરામને માન આપવાને મળેલા મિત્રોમાં વેંહેંચવામાં આવ્યું હતું.)

Continue reading મહિપતરામના બચાવમાં (નાગરી નાત વતી નર્મદનું લખાણ)

દિકરીનો બાપ ( એષા દાદાવાળા )

નરસિંહ મહેતા, કણ્વ ઋષિ અને મુકેશ અંબાણી :

શું આ પરંપરા તૂટવી ન જોઇએ..??

દિકરીનાં પિતાએ હાથ જોડીને કેમ ઊભા રહેવું પડે?

જેનું એક આમંત્રણ પણ જીંદગીનો મહામૂલો પ્રસંગ ગણાય એવો એ માણસ હાથ જોડીને ઊભો હતો. જેનાં એક જ અવાજે સેંકડો લોકોની તકદીર બદલાઇ જાય એવા એ માણસનાં અવાજમાં કંપ વર્તાતો હતો. આખા શહેરની ફાઇવ સ્ટાર હોટલો એણે બુક કરી લીધી હતી. લોકોએ ક્યારેય ન માણી હોય એવી ભવ્ય આગતા-સ્વાગતા હતી અને છતાં એ માણસ માફી માંગતો હોય એવા સૂરમાં કહેતો હતો-’ક્યાંક કોઇ કસર રહી ગઇ હોય તો થોડું સહન કરી લેજો…છેવટે અમે દિકરીવાળા છીએ !’

Continue reading દિકરીનો બાપ ( એષા દાદાવાળા )

અણમોલ રત્નઃ મહાદેવભાઈ દેસાઈ  ( ઘનશ્યામદાસ બિરલા )

અણમોલ રત્નઃ મહાદેવભાઈ દેસાઈ  ( ઘનશ્યામદાસ બિરલા )

મહાદેવભાઈ સાથે પહેલો પરિચય ક્યારે થયો તે તો આજે મને યાદ નથી. લાંબા વખતની ગાઢ મૈત્રીના થરની નીચે એ તિથિ એ ભૂલાઈ ગઈ છે, પણ જ્યારે હું તેમનાં મધુર સંસ્મરણો ઉપર દૃષ્ટિપાત કરું છું, ત્યારે મને એમ લાગતું જ નથી કે તેઓ મૃત્યુ પામ્યા છે. છતાં જ્યારે વિચારું છું કે તેઓ આપણા સારું સદાયને માટે અપ્રાપ્ય બની ગયા છે, ત્યારે એક ઊંડો નિશ્વાસ નીકળી જાય છે. મૃત્યુ આ જીવનનો નૈસર્ગિક અંત છે, અને મૃત્યુને અંતે જીવન જ હશે એમ સમજવું જોઈએ. તો પણ સ્વજનનું મૃત્યુ – અને તે પણ સુજનનું મૃત્યુ – ઊછળતા હૃદયને મૂર્ચ્છિત બનાવી દે છે, તેથી જ તો ભર્તુહરિએ કહ્યું છે કે,

‘સમજાતું નથી કે આ જગત વિષ છે કે અમૃત!’

મહાદેવભાઈનાં સંસ્મરણો લખવાનું મારે માટે સહેલું છે તેટલું જ મુશ્કેલ પણ છે. એટલાં અસંખ્ય સંસ્મરણો છે કે ક્યાંથી આરંભ કરું અને ક્યાં તેનો અંત લાવું? બધાં જ સંસ્મરણો અત્યંત સુખદાયી છે. મહાદેવભાઈ ચિડાયા હોય કે ક્રોધમાં હોય એવું જોયાનું મને યાદ નથી. હાસ્ય તો તેના ચહેરા ઉપર આઠે પ્રહર રમ્યા કરતું. મહાદેવભાઈ ભાવુક શ્રદ્ધાળુ હોવાં છતાં પણ વ્યવહારિક હતા. તેઓ દરેક ક્ષણ કામમાં મગ્ન રહેતા હતા. આળસનું તો તેમનામાં નામ પણ ન હતું. જ્ઞાનના તેઓ ભંડારરૂપ હતા. ગંભીર હોવા છતાં પણ વિનોદવૃત્તિ ઓછી ન હતી. બાપુના મંત્રીપદને તેઓએ ગૌરવપૂર્વક શોભાવ્યું. અને અંતે બાપુની સેવા કરતા મૃત્યુ પામ્યા. રાજાજીએ સાચું જ કહ્યું છે કે, ‘મહાદેવભાઈના મૃત્યુથી બાપુ અનાથ બની ગયા છે.’

કોઈ એક માનનીય વ્યક્તિને પત્ર લખતાં મહાદેવભાઈએ લખ્યું હતું કે, ‘હું બાપુના મંત્રી, સેવક અને પુત્રસમુચ્યયરૂપ છું.’ મેં મહાદેવભાઈને ત્રણે સ્વરૂપમાં જોયા છે. મારે તો મહાદેવભાઈ સાથે ગાઢ મૈત્રી હતી, તેથી એમના મંત્રીપદનો મારે માટે કશો વિશેષ અર્થ ન હતો, છતાં તેઓ મારી પાસે બાપુના મંત્રી બની આવી શકે તેવો એકવાર આકર્ષક અનુભવ થયો છે, ત્યારથી તેમના ગુણોનો હું વધુ પ્રશંસક બન્યો.

ઘણાં વર્ષો પૂર્વેની વાત છે. ગાંધીજી દિલ્હી આવ્યા હતા અને હરિજનનિવાસમાં ઊતર્યા હતા. આ જ સમયમાં કવિ સમ્રાટ ટાગોર પણ ‘વિશ્વભારતી’ માટે ફંડ કરવા નીકળ્યા હતા. તેઓ પણ દિલ્હી આવી પહોંચ્યા. કવિ સમ્રાટનો કાર્યક્રમ એ હતો કે સ્થળે સ્થળે પોતાની નાટ્યકળા લોકોને બતાવે અને પછી લોકો પાસે પૈસાની માગણી કરે. આ વસ્તુએ ગાંધીજીનું હૃદય વીંધી નાખ્યું. ગુરુદેવ જેવી મહાન વિભૂતિ વૃદ્ધાવસ્થામાં પૈસા એકઠા કરવા ફરે, અને તે પણ કેવળ સાઠ હજાર રૂપિયા માટે, અને પોતાની નાટ્યકલા અને નૃત્યનું પ્રદશન કરે, એ વાત ગાંધીજીને અસહ્ય લાગી. હું તો ગાંધીજીને હંમેશાં મળતો હતો, પણ તેઓએ મને આ સંબંધી કશું કીધેલું નહિ, તેમની વેદના વધતી જતી હતી. જ્યારે તેમને આ વેદના અસહ્ય થઈ ત્યારે તેમણે મહાદેવભાઈને પોતાનું બધું દર્દ કહી સંભળાવ્યું.

રાતનો એક પહોર વીત્યો હશે. હું હજી નિદ્રાવશ થયો ન હતો. નિદ્રાની રાહ જોતો પથારીમાં સૂતો પડ્યો હતો. બત્તી બુઝાવી દીધી હતી. અચાનક કોઈના પગરવથી હું જાગી ઊઠ્યો : ‘કોણ છે?’ મેં પૂછ્યું તો મહાદેવભાઈ ઓરડામાં આવીને પલંગ પાસે બેઠા. ‘મહાદેવભાઈ, તમે! રાત્રે કેમ? છે તો બધું કુશળ ને?’ ‘હા, બધું કુશળ મંગળ છે. થોડી વાતચીત કરવી છે.’ હું પલંગમાંથી ઊઠવા જતો હતો ત્યાં તો મહાદેવભાઈએ કહ્યું, ‘સૂઇ રહો. સૂતાં સૂતાં જ વાત કરી લઈએ, ઊઠવાની કંઈ જરૂર નથી.’ વળી, હું ઊઠવા ગયો, પણ અંતે મહાદેવભાઈના આગ્રહથી સૂઈ રહ્યો. ‘કહો, શું વાત છે?’ મેં કહ્યું.

બસ, પછી તો મહાદેવભાઈની વાગ્ધારા ચાલી. એને શબ્દબદ્ધ કરવાની મારી શક્તિ નથી. જે ઓજ અને કળાથી તેમણે ગાંધીજીની મર્મવેદનાનું ચિત્ર દોર્યુ હતું, તે ખરેખર જોવા લાયક હતું. આખુંયે દૃશ્ય મારી આંખ સામે રમી રહ્યું. મહાદેવભાઈની વાણીમાં ભાવુકતા હતી, મૃદુતા હતી અને તેજસ્વિતા હતી. ગુરુદેવનાં ગુણગાન, ગુરુદેવને આ વૃદ્ધાવસ્થામાં થોડા એવા પૈસા માટે નાચવું પડે એ આપણું દુર્ભાગ્ય અને બાપુની અંતરવેદના – આ બધી વસ્તુઓનું મર્મસ્પર્શી ચિત્ર મારા હૃદય ઉપર અંકિત થતાં મને રડવું આવી ગયું. ‘બાપુએ કહ્યું કે, ઘનશ્યામદાસને કહો કે તેઓ પોતાના શ્રીમંત મિત્રોને લખે અને છ જણ મળીને દશ દશ હજારની રકમ ગુરૂદેવને આપી હિન્દુસ્તાનને આ શરમમાંથી બચાવી લે. અને ગુરુદેવને નિશ્ચિંત કરીને શાંતિનિકેતન પાછા મોકલી આપે.’ મહાદેવભાઈએ પોતાનું વક્તવ્ય પૂરું કરતાં આ શબ્દો કહ્યા.

‘મહાદેવભાઈ, બાપુની વ્યથા હું બરાબર સમજી શકું છું; પણ તમે આટલી મોડી રાતે આવી કડકડતી ઠંડીમાં શું કામ આવ્યા? બાપુ પોતે જ નિર્ણય કરી શકતા હતા. હું કોની પાસે ભિક્ષા માગવા જાઉં? બાપુને કહો કે જે કાંઈ આપવાનું હોય તે મારી પાસેથી માગી લે અને ગુરુદેવને આપી દે.’ મેં એમ કહ્યું તો ખરું, પણ એનું શ્રેય તો મહાદેવભાઈને હતું, કેમ કે એમના શાંત પરંતુ માર્મિક વ્યક્તવ્યે મારા માટે બીજો કોઈ નિર્ણય જ રહેવા દીધો ન હતો.

એક ચતુર કલાકારના માટીના પિંડાને પોતાની આંગળીઓની કરામતથી જે રીતે મનમાન્યું રૂપ આપે છે તે રીતે મહાદેવભાઈએ લોકોના મન ઉપર મનમાની અસર ઉપજાવીને પોતાને અનુકૂળ બનાવી લેવાની શક્તિ હસ્તગત કરી હતી, અને તે શક્તિ અદ્ભુત હતી. તેની કલમમાં પણ એવું જ ઓજ હતું અને વાણીમાં પણ કાંઈ ઓછી કળા નહોતી. પારંગત મંત્રીને કોઈ વાર વિનમ્ર, કોઈ વાર ઉદાસીન, કોઈ વાર સહનશીલ, કોઈ વાર અસહિષ્ણુ, કોઈ વાર ભાવુક તો કોઈ વાર વ્યવહારિક બનવાની જરૂર પડે છે. મહાદેવભાઈ જરૂરિયાત અનુસાર આ ભાવોને પ્રદર્શિત કરી શકતા હતા.

ઠક્કરબાપાએ સિત્તરમા વર્ષમાં પ્રવેશ કર્યો ત્યારે તેના કેટલાક મિત્રોએ તેમની સિત્તેરમી જયંતી ઊજવવાનો નિર્ણય કર્યો. તે નિર્ણય તો સાવ દમ વિનાનો હતો. સિત્તેરમી વર્ષગાંઠને લક્ષ્યમાં રાખીને સિત્તેરસો એટલે સાત હજાર રૂપિયા એકઠા કરવા એટલો જ એ નિર્ણય હતો. ગાંધીજીએ આ વાત સાંભળી ત્યારે કહ્યું કે, ‘ઠક્કરબાપાની સિત્તેરમી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે માત્ર સિત્તેરસો! સિત્તેર હજાર કે સિત્તેર લાખ નહિ? ઓછામાં ઓછા સિત્તેર હજાર તો એકઠા કરવાના જ.’  પણ આ સિત્તેર હજારની રકમ પણ યોજકોને પહાડ જેવી લાગી. જયંતીના દિવસો નજીક આવવા લાગ્યા પણ ધારેલી રકમ એકઠી થઈ શકી નહિ. છેવટે ગાંધીજીએ મહાદેવભાઈને મુંબઈ મોકલ્યા. ત્યાં તો પૈસાનો વરસાદ વરસવા લાગ્યો અને બે દિવસમાં એક લાખ વીસ હજાર એકઠા થઈ ગયા. થોડા વર્ષ બાદ ગુજરાતમાં દુકાળ પડ્યો ત્યારે ફરી ગાંધીજીએ મહાદેવભાઈને પૈસા લેવા માટે મુંબઈ મોકલ્યા. નિર્ણય એવો હતો કે ત્રણેક લાખ એકઠા કરવા, પણ સાત-આઠ લાખ એકઠા થઈ ગયા. સૌથી વિશેષ આશ્ચર્યની વાત તો એ હતી કે ‘ચમડી તૂટે, પણ દમડી ન છૂટે’ એવા કેટલાક લોકો પાસેથી પણ મહાદેવભાઈને સારી એવી રકમ મળી હતી.

સાચોસાચ મહાદેવભાઈ ગાંધીજીના માત્ર મંત્રી જ નહિ પણ તેમની બીજી કાયા બની ગયા હતા, ગાંધીજીના વિચારો તેઓ એટલે સુધી પીને પચાવી ગયા હતા કે તેઓ માત્ર ગાંધીજીના મંત્રી જ નહિ પણ સમય આવ્યે ગાંધીજીના સલાહકાર અને સંચાલક સુદ્ધાં બની બેસતા.

થોડા સમય પહેલાં એક અંગ્રેજી વર્તમાનપત્રનો પ્રતિનિધિ ચાલુ પરિસ્થિતિ ઉપર ગાંધીજીનું નિવેદન લેવા આવ્યો. ગાંધીજીએ જમતાં જમતાં નિવેદન લખાવવા માંડ્યું. હું જોતો હતો કે મહાદેવભાઈની કલમ એવી સફાઈથી ચાલતી હતી કે જાણે તેમના વિચારોને રોમેરોમમાં ઉતારી તેઓ બાપુથી અભિન્ન થઈ ગયા હતા.

છેલ્લાં બે-ત્રણ વર્ષમાં કેટલીયે વાર મહાદેવભાઈએ ગાંધીજી સાથે ચર્ચા કરીને તેમના ઉપવાસ સંબંધી વિચારો ઉપર પ્રહાર કર્યા હતા – કેટલીયે વાર ઉપવાસ સંબંધી નિર્ણયોને ફેરવ્યા હતા. આજે એવું કોણ છે કે જે ગાંધીજી સાથે શાસ્ત્રાર્થ કરે? એવા મંત્રી ક્યાં હોય છે કે જે મંત્રી પણ હોય અને સલાહકાર પણ હોય, જે સેવક પણ હોય અને પુત્ર પણ હોય?

કદાચ બધાને ખબર પણ નહિ હોય કે મહાદેવભાઈએ કેટલાંક વર્ષ પહેલાં ‘ગીતા’નો અંગ્રેજીમાં ટીકા સાથે પ્રમાણિત અનુવાદ કર્યો હતો. મહાદેવભાઈનો જ્ઞાનનો ભંડાર અનુપમ હતો. પાશ્ચાત્ય તત્વજ્ઞાન વિશે તેમને જેવું જ્ઞાન હતું તેટલું જ તેમને આપણાં શાસ્ત્રોનું જ્ઞાન હતું, અને તેથી જ તેઓ ‘ગીતા’નો અનુવાદ કરવાના શાસ્ત્રીય અધિકારી બન્યા હતા. પોતે કરેલ અનુવાદમાંથી કેટલાક ભાગ કોઈ કોઈ વાર મને તેઓ સંભળાવતા હતા, અને તે મને અત્યંત આકર્ષક લાગ્યા હતા. એ અનુવાદ આજ સુધી પ્રગટ થયો નથી. કેટલીયે વાર છપાવવા માટે મેં તેમને આગ્રહ કર્યો, પણ મૂળ વાત એ હતી કે ગાંધીજીની સેવા-ચાકરીમાંથી અનુવાદ છપાવવાની ફુરસદ ન મળી. ગાંધીજીના સંબંધમાં જુદે જુદે સમયે લખેલી એટલી બધી નોંધો તેમની પાસે હતી કે ગાંધીજીની વિસ્તૃત જીવનકથા માટે એ એક અત્યંત ઉપયોગી સામગ્રી બને. હું તેમને કહ્યા કરતો હતો કે, ‘મહાદેવભાઈ, ગાંધીજીની વિસ્તૃત જીવનકથા ક્યારેક પણ તમારે જ લખવાની છે.’ અને તેઓ ઉલ્લાસથી હામ પણ ભીડતા. પણ એ દિવસ આવ્યો નહિ. ‘મન કી મન હી માંહી રહી.’

(તા. ૧૫મી ઓગસ્ટ, ૧૯૪૨ના રોજ મહાદેવભાઈ દેસાઈના થયેલા નિધન પ્રસંગે તેમને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા લખાયેલો લેખ)

ગીતિનું આંગણું

૧૦ મી માર્ચ ૨૦૧૮ ના મારા ૮૨ મા જન્મ દિવસે, મારી ૧૨ વર્ષની પૌત્રી ગીતિએ પ્રથમ અંગ્રેજીમાં ડ્રાફટ કરી પછી On line translation ની મદદથી ભાષાંતર કરી, પ્રિંટઆઉટ કાઢી, વહેલી સવારે મને આ કાગળ આપ્યો. ગીતિ અહીં અમેરિકામાં જન્મી છે. એને ગુજરાતી લખતાં વાંચતાં આવડતું નથી, છતાં ટેકનોજીની મદદ લઈ એણે ગુજરાતીમાં convert કરીને આપ્યું. ગીતિ છ વર્ષની હતી ત્યારથી કોમપ્યુટર વાપરે છે. મારા આ ચાર ફોટા એણે ઈંટરનેટ વાપરી શોધી કાઢ્યા છે. હું દિવસનો મોટો ભાગ દાવડાનું આંગણું ઉપર જ કામ કરતો હોઉં છું એ એને ખબર છે, એટલે એણે આ પત્રને ગીતિનું આંગણું નામ આપ્યું.

ગીતિનું આંગણું

10 માર્ચ, 1936 ના રોજ, એક મહાન વ્યક્તિ, મારા દાદા, પુરૂષોત્તમ દાવડા જન્મ્યા હતા. તેનો જન્મ મુંબઈમાં થયો હતો. તેમને સિવિલ એન્જિનિયરિંગનું શિક્ષણ મળ્યું. વર્ષ 1961 માં, તેમણે બી.ઇ. ડિગ્રી મેળવી. તેમને ભાવેશ દાવડા અને જાસ્મિન દાવડા નામના બે અદ્ભુત બાળકો છે. મારા દાદા ખૂબ સરસ બ્લોગ લખે છે અને પ્રેરણાત્મક પ્રવચન આપે છે, બીજાઓને પ્રોત્સાહન આપવું એમને ગમે છે. મારા દાદા હંમેશાં યોગ્ય માર્ગ પર જાય છે, અને દરેકને યોગ્ય રીતે માર્ગદર્શન આપે છે. તે બાળકો સાથે ખૂબ જ રમુજી છે. અને તે કેલિફોર્નિયામાં રહે છે. તે ખૂબ જ સક્રિય છે, 82 વર્ષની વયે પણ, કારણ કે તે સવારમાં અને સાંજના રોજ રોજ ચાલવા માટે જાય છે. મારા દાદા પુરણપોળીને બહુ પસંદ કરે છે. તે બધાની સાથે દરેક સમયે સમાન રીતે વર્તે છે. તે ખૂબ જ નિષ્ઠાવાન અને સહાયભૂત છે. તેની પૌત્રી તરીકે, હું ખરેખર ખુશ છું. આજે 10 મી માર્ચ, 2018 એ પુરૂષોત્તમ દાવડાના 82 મો જન્મદિવસ છે. મારા દાદા માટે હંમેશા તેમની સાથે મારી શુભેચ્છાઓ છે. હેપ્પી બર્થ ડે દાદા!

ગીતિ

જિંદગીની કિતાબ (સુનીલ શાસ્ત્રી)

જિંદગીની કિતાબ

મારા પિતા સમગ્ર વિશ્વમાં શાસ્ત્રીજીના નામે જાણીતા હતા પણ ઘરમાં અમે બધા એમને ‘બાબુજી’કહેતા હતા. આ સંબોધન ધીરે ધીરે ઘરના નોકર-ચાકર અને અન્ય કર્મચારીઓની જીભે ચડી ગયું અને આ રીતે ખૂબ નજીકના લોકો પણ તેમને બાબુજી જ કહેતા. આમ તો બાબુજીએ વ્યક્તિગત રીતે ગીતાના ‘યો ન હ્રષ્યતિ ન દ્વેષ્ટિ ન શોચતિ ન કાંક્ષતિ, શુભાશુભ પરિત્યાગી…’ના આદર્શને ચરિતાર્થ કર્યો હતો. એટલે તેમના મને સંબોધનનું કંઈ ખાસ મહત્ત્વ નહોતું. ગીતાના શ્લોક અનુસાર તેઓ નિષ્કામ કર્મચારી હતા, પણ એવા કર્મયોગી કે જે આયોજનબદ્ધ સુચિંતિત કર્મના અનુયાયી હતા. તેમને કર્મના ઢોલ પીટવા કરતાં તેને અમલમં મૂકવું ગમતું હતું.

દહેજમાં ફક્ત ચરખો—

બાબુજી સામાજિક કુરિવાજોના કટ્ટર વિરોધી હતા.નકામા રિવાજોનો મોઢેથી બોલીને વિરોધ કરવો એક બાબત છે અને એ કુપ્રથાઓનો  વિરોધ જીવનમાં વણી લેવો એ ખરેખર મુશ્કેલ કામ છે. બાબુજીના લગ્ન થયા એ સમયે દહેજ પ્રથા ખૂબ જોરમાં હતી. ઉત્તર પ્રદેશના પૂર્વ વિસ્તારોની પરિસ્થિતિ લોકોને ખબર છે અને આ પ્રથાનો વિરોધ એ જમાનામાં કરવો એ કેટલું કપરું કામ હતું ! બાબુજીએ તેમનાં લગ્ન પહેલાં જે શરત મૂકી હતી તે તેમના આદર્શનું ઉત્તમ પ્રતીક છે. બાબુજીએ કહ્યું ‘લગ્નની ભેટ તરીકે મને ફક્ત ચરખો આપવાના હો તો એ શરતે જ હું લગ્ન કરું.’ દહેજમાં ચરખો લેવાની વાત તો બરાબર પણ ફક્ત એક ચરખો આપીને કેટલાક જરૂરી ‘શુકન ’(જે નવપરિણિત વરવધૂના કલ્યાણ-મંગળને લગતા હતા) ન આપવાની જીદ કોઈને સમજાતી નહોતી. બધાએ તેમને સમજાવવાના બહુ પ્રયત્નો કર્યા પણ બાબુજી જે વાતને અયોગ્ય ગણતા હતા એવી વાત તેઓ ક્યારેય માનતા નહોતા. છેવટે વરરાજાની જીત થઈ અને અમારી અમ્મા દહેજમાં એક ચરખો લઈને અમારા ઘરે આવી. આજથી દાયકાઓ પહેલાં બાબુજીએ પુરવાર કરી દીધું હતું કે કંઈ પણ કહેવા કરતાં કરવું જરૂરી છે.

અક્ષતને અક્ષત જ રહેવા દઈએ:

બાબુજીના વડાપ્રધાન તરીકેના કાર્યકાળમાં કેટલાક કુદરતી કારણોસર કેરળમાં ચોખાની અછત ઊભી થઈ. તેનો પુરવઠો પૂરું પાડવાનું કામ અઘરું હતું એ આખા દેશને ખબર હતી. બાબુજીના આદરણીય સહયોગીઓ પ્રયત્નો કરતા જ હતા, તેઓ પોતેપણ શું કરવું એ અંગેના વિચારોમાં ખોવાયેલા રહેતા. ચોખા એ કેરળવાસીઓનું મુખ્ય ભોજન હોવાથી તેની તંગીથી બાબુજી દુ:ખી થતા હતા. બીજી બાજુ બાબુજી એમ કહેતા હતા કે ચોખાની અછતને લીધે કેરળના એક પણ ભાઈ—બહેનને ભૂખ્યા નહીં રાખીએ. પ્રજાહિતના આવા ચિંતનનો પ્રથમ પ્રભાવ અમારા કુટુંબની રસોઈ પર પડ્યો. બીજા લોકોને અપીલ કરતાં પહેલાં તેમણે ઘરમાં આદેશ આપ્યો, ‘જ્યાં સુધી કેરળમાં ચોખાનો પૂરતો પુરવઠો પૂરો પાડવામાં નહીં આવે  ત્યાં સુધી આપણે બધા ભાત નહીં ખાઈએ. ચોખાનો ઉપયોગ પૂજામાં અક્ષતના નામે કરાય છે. તેને અક્ષત જ રહેવા દઈએ.’ આ આદેશની સૌથી વધુ અસર આદરણીય હરિભાઈ  અને મારી ઉપર પડી, કેમ કે અમે બંને પરિવારમાં ‘ભાતિયા’ગણાતા. એટલે કે ભોજનમાં અમને ભાત તો જોઈએ જ. બાબુજીના ભાત ન ખાવાના આદેશને કારણે અમને તકલીફ તો પડી પણ બાબુજીની સમજાવવાની વિશ્વવિખ્યાત રીત અમને સંતોષ આપતી. આને પશ્ચિમના પત્રકારોએ અનોખી સાદગી કહી છે. મહિનાઓ સુધી અમે ચોખા વગર ચલાવ્યું. આ અનુભવે અમને રાષ્ટ્રીય તકલીફોને અનુભવવાનું અને તેના ઉકેલ માટે કંઈ કરી છૂટવાનો પાઠ ભણાવ્યો.શાસ્ત્રી પરિવારની દરેક વ્યક્તિએ આવા અનેક અનુભવો પરથી ધડો લીધો કે આદર્શને આદત બનાવવી, તેને માત્ર પુસ્તકિયો ઉદ્દેશ ન રહેવા દેવો.

કૃષિ  વડાપ્રધાન:

બાબુજીનું શરૂઆતનું જીવન  અનેક અનુભવો ની વચ્ચે વીત્યું હતું એ તો બધાને ખબર છે. તેઓ થોડા સમજણા થયા ત્યારે તેમણે દેશની આઝાદીની ચળવળમાં સક્રિય રીતે ભાગ લીધો હતો. તેમની જીવનચર્યાનો દરેક દિવસ અને પ્રત્યેક પળ દેશને માટે હતાં. બાબુજી વડાપ્રધાન બન્યા પછી પણ ખેડૂત રહ્યા. આખું જગત જાણે છે કે બાબુજી દેશમાં કુદરતી આફતને કારણે સર્જાયેલી અન્નની આયાત કરવા માગતા હતા પણ રાષ્ટ્રીય નીતિઓમાં ફેરફાર કરીને નહીં. તેમની દૃષ્ટિએ અન્નની કિંમત રૂપિયો હતી,રાષ્ટ્રની આહ્વાન કર્યું કે ભૂમિના કણ કણ પર અનાજનું ઉત્પાદન કરવામાં આવે જેથી કરીને આપણે અનાજ માટેના પુરવઠામાં કોઈ કસર ન રાખીએ. આહ્વાન આપીને બીજા લોકો પાસે આનો અમલ કરાવતા પહેલાં વડાપ્રધાનના નિવાસસ્થાને રાતોરાત મખમલી અને સુંદર લૉન અને સુગંધીદાર પુષ્પો દૂર કરી દેવામાં આવ્યા. એના બદલે એ જગ્યાએ બનેલાં ખેતરોમાં સમય મળ્યે બાબુજી પોતે શારિરીક શ્રમ કરતા હતા. ઈતિહાસના અંધારિયા માર્ગોમાં આ હકીકત ઉજાસનું એક કિરણ બની રહેશે કે ભારતના રાષ્ટ્રપતિ તત્ત્વચિંતક હતા ત્યારે ભારતના વડાપ્રધાન એક ખેડૂત બન્યા.

આર. કે. લક્ષ્મણની યાદમાં

 

ચંદ્ર ઉપર મોકલવા માટે આ માણસ સૌથી વધારે યોગ્ય છે. એ પાણી, ખોરાક, હવા, ઉજાસ અને આવાસ વગર જીવતો રહી શકે છે.

વિમાન ક્યારે ઉપડશે એ જાણવામાં મદદ કરવા આ સગવડ ઉમેરવામાં આવી છે.

ચાલો આપણે ઘરની અદલાબદલી કરીયે, અમારો બે બેડરૂમનો ફ્લેટ તમે લઈ લો. અમે અહીં રહેશું તો અમારા છોકરાઓને પણ હીટ ફીલ્મોમાં કામ કરવા મળશે.

અને સાહેબ આ મોડેલ ચાલે છે.

જોયું, મારી પાછળ કેટલા બધા લોકો છે?