જીપ્સીની ડાયરી-૧૭ (કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે)

1965 ઓક્ટોબર-નવેમ્બર: યુદ્ધ પશ્ચાત્…

લડાઈ દરમિયાન બન્ને પક્ષે ભયંકર માત્રામાં તોપોનો ઉપયોગ થયો હતો. પાકિસ્તાનમાં પ્રવેશ કરતાં જ અમારા પર બોમ્બવર્ષા થઈ, અને આપણી તોપોએ પાકિસ્તાનના સૈનિકોએ પોતાનાં ગામડાંઓની નજીક ખોદેલા મોરચાઓને ઉદ્ધ્વસ્ત કરવા ગોળા વરસાવ્યા હતા. પાકિસ્તાનનાં ગામડાંઓની રચના આપણા ગ્રામ્યવિસ્તાર જેવી છે, ફેરફાર માત્ર નાની વિગતનો છે: દરેક ગામમાં મંદિરના સ્થાને મસ્જિદ અથવા ઈદગાહ છે, અને સ્મશાનને બદલે કબ્રસ્તાન. બોમ્બવર્ષામાં કેટલીક મસ્જિદોને નુકસાન થયું હતું. મારી પ્લૅટૂને આ મસ્જિદોનું સમારકામ કરવાનું નક્કી કર્યું. મારા જવાનોને લઈ હું આ કામ કરાવતો. જવાનો કામ કરે ત્યારે હું કબ્રસ્તાનની મુલાકાત પણ લેતો. ઘણી વાર મને કબ્રસ્તાનમાં વેરવિખેર પડેલ કુરાનનાં પાનાં મળતાં, જે હું ભેગા કરી, સરખી રીતે ગોઠવી સુરક્ષિત સ્થાને મૂકતો.

Continue reading જીપ્સીની ડાયરી-૧૭ (કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે)

Advertisements

જીપ્સીની ડાયરી-૧૬ (કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે)

ફિલ્લોરાનું અવિસ્મરણીય યુદ્ધ

ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધના ઇતિહાસમાં ફિલ્લોરાની લડાઈને મહત્ત્વની ગણવામાં આવી છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ બાદ થયેલી પ્રણાલીગત લડાઈઓ (conventional warfare)માં 1965ના બે ટેંક યુદ્ધો અનેક દૃષ્ટિએ નિર્ણાયક સાબિત થયા. 1965ની લડાઈના સૌથી પ્રસિદ્ધ ગણાતા ખેમકરણ સેક્ટરમાં આવેલ ભીખીવિંડ ગામ પાસેની અસલ ઉત્તરની લડાઈમાં આપણી સેનાએ પાકિસ્તાનની 97 પૅટન ટેંકોનો વિનાશ કર્યાે હતો. બીજી ઐતિહાસિક લડાઈ અમારા ફિલ્લોરા સેક્ટરમાં 11મી સપ્ટેમ્બર 1965ના રોજ થઈ. આ યુદ્ધનું મહત્ત્વ એટલા માટે છે કે ભારતીય સેના અહીં આક્રમણ પર હતી જ્યારે અસલ ઉત્તરમાં આપણી રણનીતિ સંરક્ષણની હતી. ફિલ્લોરામાં પાકિસ્તાનની 6ઠી આર્મર્ડ ડિવિઝન આવી ગઈ હતી, જેના પર હુમલો કરવાની જવાબદારી આર્મર્ડ બ્રિગેડ જેમાં પૂના હોર્સ, 16મી કૅવેલ્રી તથા સેકન્ડ લાન્સર્સ જેવા પ્રખ્યાત રિસાલા હતા. બીજા વિશ્વયુદ્ધ બાદ જગતમાં ટેંક્સ વચ્ચેનું સૌથી વધુ ભીષણ યુદ્ધ પાકિસ્તાનના ફિલ્લોરા ગામની નજીક થયું. અહીં થયેલી ઘમસાણ લડાઈમાં પાકિસ્તાનની એક ટેંક ડિવિઝન વત્તા એક આર્મર્ડ બ્રિગેડે ભાગ લીધો હતો. આપણી આર્મર્ડ ડિવિઝને પાકિસ્તાનની 57 અત્યાધુનિક પૅટન ટેંક્સનો ધ્વંસ કર્યાે હતો. આપણા ઘણા સૈનિકો શહીદ થયા, તથા અનેક ઘાયલ થયા. સખત ઘાયલ થયેલા ગોરખા જવાનો જરા પણ કણસતા પણ નહોતા. તેમને થયેલા જખમનું વર્ણન કરવાની મારામાં શક્તિ નથી. એટલું જરૂર જાણજો કે એક વખત તેમને જોયા બાદ, કે તેમની સ્થિતિનું વર્ણન સાંભળ્યા બાદ કોઈ તેમને વિસારી શકે નહીં. આવા રણબંકા છે આપણા સૈનિકો.

Continue reading જીપ્સીની ડાયરી-૧૬ (કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે)

હેલ્થ એન્ડ કેર ફાઉંડેશન – ૩ (ડો. ભરત ભગત)

શ્રધ્ધા અને મેહનતનો શ્રીજી સાથે સંવાદ . . .

સર્જન છું, વિજ્ઞાનનો વિદ્યાર્થી છું એટલે અંધશ્રદ્ધા મને અડતી નથી છતાં યે શ્રદ્ધાથી ભરેલો છું. હું માનું છું કે ધર્મમાં વિજ્ઞાન છે અને વિજ્ઞાનમાં ધર્મ. હવે આધુનિક વિજ્ઞાન અને હવે ધર્મ ઘણા નજીક આવી રહ્યાં છે.

Continue reading હેલ્થ એન્ડ કેર ફાઉંડેશન – ૩ (ડો. ભરત ભગત)

જીપ્સીની ડાયરી-૧૫ (કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે)

આયો ગોરખાલી!

ગોરખાઓના એસેમ્બ્લી એરિયામાં જઈને જોયું તો આખી બટાલિયન, તેમના CO કર્નલ ગરેવાલ, 2IC મેજર બાગચી તથા તેમના કંપની કમાન્ડરો તેમના માટે ફાળવેલી ટ્રકની બહાર કતારબંધ ઊભા હતા. રિપોર્ટિંગનો વિધિ શરૂ થયો અને કોન્વોય કમાન્ડર તરીકે મેં કર્નલસાહેબને O.K. રિપોર્ટ આપ્યો. તેમણે મને માર્ચ કરવાની રજા આપતાં મેં મારા ડ્રાઇવરોને ગાડીઓનાં એન્જિન ચાલુ કરવાનો હુકમ આપ્યો. ગાડીઓ કતારબંધ થઈ અર્ધા કલાકમાં રામગઢ પાસે આવેલી આંતરરાષ્ટ્રીય સીમાને પાર કરી ગઈ. અનેક ટેંક્સ અને સૈનિકોથી ભરેલી સેંકડો ટ્રક્સના કોલમમાં અમારી ગોરખા પલટન હતી. `ઓર્ડર ઓફ માર્ચ’માં – એટલે કૂચ કરનાર સૈન્યમાં કઈ રેજિમેન્ટનું સ્થાન ક્યાં અને કોની સાથે સમન્વય રાખીને આગળ વધશે તેના ક્રમ પ્રમાણે અમારે હડસન્સ હોર્સ તથા આપણા જનરલ રાજેન્દ્રસિંહજીના જૂના રિસાલા – સેકન્ડ લાન્સર્સની સાથે રહેવાનું હતું. આર્મર્ડ ડિવિઝનનું પ્રસ્થાન બે કોલમમાં – એકબીજાની સમાંતર કરવાનું હતું.

Continue reading જીપ્સીની ડાયરી-૧૫ (કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે)

જીવનરસથી છલકાતું કલાસભર વ્યક્તિત્વ (સંધ્યા બોર્ડેવેકર ગજ્જર)

કુમુદબેન પટેલ

૨૪ જુલાઈ, ૨૦૧૧, વડોદરાના માનવંતા એવા કલાકાર કુમુદબેન પટેલને પંચમહાભૂતમાં વિલીન થયે લગભગ એક વર્ષ પૂરું થયું. જીવનરસથી ભરપૂર અને આનંદી છતાંય નિર્ભય, પોતાના શબ્દો અને મત પ્રત્યે ખૂબજ સભાન એવી આ હસ્તી, પોતાની શરતો પ્રમાણે જીવન જીવી હતી. ૧૯૨૯માં ભાદરણ ગામમાં જયારે તેઓનો જન્મ થયો ત્યારે તેઓ પોતાની માતાની હથેળીમાં માંડ સમાય શકે એટલા નબળા હતા. તેમના પિતા હૈદ્રાબાદ, જે તે સમયે સિંધ(પાકિસ્તાન)નો ભાગ હતો, ત્યાનાં જમીનદાર હતા. ૧૯૪૨માં જયારે ‘હિન્દ છોડો ચળવળ’એ વેગ પકડ્યો હતો તે સમયે સરદાર પટેલની સલાહ માની તેમણે પોતાના કુટુંબને ગુજરાત મોકલી દીધા હતાં અને તેઓ વડોદરામાં સ્થાયી થયા હતાં. એક બાળસહજ ચમક તેમની આંખોમાં ઉતરી આવી અને તેઓ કહેવા લાગ્યાં, “૧૯૪૨મા ગાંધીજીની સ્વદેશીઓ માટેની હાકલને ટેકો આપવા મેં ખાદી પહેરવાનું શરૂ કર્યું, જે આજ દિન સુધી મેં ચાલુ રાખ્યું છે, મારો ખાદી માટેનો આગ્રહ એટલો વધ્યો કે મેં મારા અંતઃવસ્ત્રો પણ ખાદીમાં સીવવાના શરૂ કરી દીધાં.”

Continue reading જીવનરસથી છલકાતું કલાસભર વ્યક્તિત્વ (સંધ્યા બોર્ડેવેકર ગજ્જર)

જીપ્સીની ડાયરી-૧૪ (કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે)

ઓગસ્ટ-સપ્ટેમ્બર 1965- ઓપરેશન નેપાલ

બોર્ડર પર તંગદિલી વધતી જતી હતી. પાકિસ્તાનના ઘુસણખોરો કાશ્મીરમાં આવીને ભયાનક આતંક મચાવી રહ્યા હતા. સાચી વાત તો એ હતી કે પાકિસ્તાને તેના સૈન્યના અફસરોની આગેવાની હેઠળ ત્રાસવાદીઓને મિલિટરી ટ્રેનિંગ આપી મોટી સંખ્યામાં કાશ્મીરમાં ઘુસાવ્યા હતા. આ યોજનાને તેમણે `ઓપરેશન જીબ્રોલ્ટર’ નામ આપ્યું હતું. તેમને સોંપાયેલી કામગીરી કાશ્મીરમાં જઈ અખનૂર, બારામુલ્લા અને અન્ય ચાવીરૂપ વિસ્તારો પર કબજો કરી, અલગતાવાદી સ્થાનિક લોકોના મોરચાની મદદ વડે ભારતીય સેનાને પરાસ્ત કરી કાશ્મીર પર કબજો કરવાની હતી. સરહદ પર પાકિસ્તાનના સૈનિકો મન ફાવે ત્યારે આપણા સૈનિકો અને સીમા પર રહેતા ગ્રામવાસીઓ પર નિષ્કારણ ગોળીબાર કરતા હતા. હજારોની સંખ્યામાં આવેલા હથિયારબંધ પાકિસ્તાની ઘુસણખોરોના હુમલા અને તેમણે કરેલી આપણા જવાનોની હત્યાને કારણે પરિસ્થિતિ એટલી ખરાબ થઈ ચૂકી હતી કે ઓગસ્ટમાં આપણા વડા પ્રધાન લાલબહાદુર શાસ્ત્રીને રાષ્ટ્ર પ્રતિ સંદેશ આપવો પડ્યો. તેમાં તેમણે પાકિસ્તાનને ચેતવણી આપી કે જે રીતે પાકિસ્તાની નાગરિકો તથા સૈનિકોએ ભારતમાં પ્રવેશ કરીને આતંક ફેલાવીને ભારતની સામે યુદ્ધ જાહેર કર્યું છે, તેમ યુદ્ધનો જવાબ ભારત યુદ્ધથી આપી શકે છે. આજે, 44 વર્ષનો સમય થઈ ગયો હોવા છતાં રેડિયો પર સાંભળેલા શાસ્ત્રીજીના શબ્દો મારા કાનમાં હજી ગુંજે છે: `They have declared war on us. Let it be known that we can and will enter their country at the time and place of our own choosing to fight this war.’ ભારત સ્વતંત્ર થયા બાદ તે દિવસે પ્રથમ વાર મને મારા વડા પ્રધાન પ્રત્યે પ્રચંડ અભિમાન અને ગૌરવની ભાવના થઈ. નહેરુએ પોતાની અંગત પ્રતિષ્ઠા વધારવા અને વિશ્વના શાંતિવાદી નેતા બનવા 1948થી પાકિસ્તાનના ઘોંચપરોણા ખાધા. ત્યાર પછી 1962માં પોતાની વૈચારિક નિષ્ઠાના ભાઈ ચીનના પડખામાં સ્નેહમાં રત હતા ત્યારે જ ચીને આપણા પડખામાં છરો હુલાવી દેશને ઘાયલ કરી દેશ તથા દેશના નેતાઓને શરમની ખાઈમાં ધકેલ્યા હતા. અપમાનની આગમાં ભારતીય સેના હજી પણ તમતમતી હતી. દુશ્મનોની શરમવિહીન આડોડાઈને કારણે ભારતીય સેનાનો ક્ષોભ અને ક્રોધ ચરમસીમા પર હતો. અમે ભારતની પ્રતિષ્ઠાને પાછી લાવવા તત્પર થઈ રહ્યા હતા, પણ દેશનું નેતાવૃંદ નિષ્ક્રિય હતું… તે દિવસે વડા પ્રધાનના વક્તવ્યથી અમારાં શિર ફરી એક વાર ઉન્નત થયાં. આમાં ઓગસ્ટ વીતી ગયો.

Continue reading જીપ્સીની ડાયરી-૧૪ (કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે)

તારા ગયા પછી-ગોરધનભાઈ વેગડ- (પરમ પાગલ)-અવલોકન (પી. કે. દાવડા)

તારા ગયા પછી

તારા ગયા પછી વૃંદાવનમાં વાંસળીના સૂર ખોવાયા

સઘળા અમ ચહેરા પરના નજારા નૂર ખોવાયા

Continue reading તારા ગયા પછી-ગોરધનભાઈ વેગડ- (પરમ પાગલ)-અવલોકન (પી. કે. દાવડા)

જીપ્સીની ડાયરી-૧૩ (કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

પહેલો પડાવ: પંજાબ

અમારા પ્રવાસનો પહેલો પડાવ પંજાબના જંડિયાલા ગુરુ નામના ગામની નજીક આવેલા બાબા બકાલા નામના ગામડાની પાસે હતો. અહીં જવાનો માટે ખેતરોમાં તંબૂૂ તાણવામાં આવ્યા. તેમનાથી દૂર, એક ઝાડની નીચે એક થ્રી-ટન ટ્રકમાં કૅમ્પ-બેડ નાખી તેનો `કૅરેવાન’ બનાવ્યો. આ મારું ઘર હતું. ટ્રકની બાજુમાં ચાળીસ રતલ વજનનો નાનકડો તંબૂ બાંધ્યો. આ હતી બાથરૂમ. નજીકના ખેતરમાં ડીપ ટ્રેન્ચ ટોઈલેટ બનાવ્યું.

Continue reading જીપ્સીની ડાયરી-૧૩ (કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસનો અછડતો પરિચય (પી. કે. દાવડા)

(આજે ક્રમ અનુસાર “મારી વિદ્યાયાત્રા”ના બીજા મણકાનો વારો હતો. લેખિકા પાસેથી લેખ સમયસર  ઉપલબ્ધ ન થવાથી stop gap arrangement તરીકે મારો એક લેખ મૂક્યો છે.- પી. કે. દાવડા)

મધ્યકાલીન સાહિત્યની શરૂઆત નરસિંહ મહેતાથી એટલે કે પંદરમી સદીના મધ્યકાળથી અને અંત ૧૮૫૨ માં દયારામના અવસાનથી માનવામાં આવે છે. સમયને ભક્તિયુગ કહી શકાય. ભાલણ, પ્રેમાનંદ, શામળ, અખો અને દયારામ જેવા સમર્થ કવિઓએ ભક્તિના પદો રચ્યા.

Continue reading ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસનો અછડતો પરિચય (પી. કે. દાવડા)

જીપ્સીની ડાયરી-૧૨ (કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે

એપ્રિલ 1965- Operation Ablaze

પિકનિક પરથી પાછા ઝાંસી ગયા બાદ બે કે ત્રણ અઠવાડિયાં શાંતિથી વહી ગયાં. 22મી એપ્રિલ, 1965ના રોજ યુનિટમાં જતાં પહેલાં બ્રેકફાસ્ટ કરવા અમે બેઠા હતા ત્યાં મોટરસાઇકલ પર મારંમાર કરતો ડિસ્પેચ રાઇડર અમારા બંગલા પર આવ્યો. મને સૅલ્યૂટ કરી કહ્યું, સર, આપને કંપની કમાન્ડર સાહેબે તાત્કાલિક યાદ કર્યા છે. બીજા અફસરોને ખબર કરી દીધી છે.

Continue reading જીપ્સીની ડાયરી-૧૨ (કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસે