બેલુરમઠમાં જુમ્માની નમાઝ (ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ)

ઈ.સ. ૧૯૯૧ના ઓક્ટોબર માસમાં કોલકત્તાની રાષ્ટ્રીય ઇતિહાસ પરિષદ પૂર્ણ કરી મેં બેલુરમઠ જવા સામાન બાંધ્યો. બેલુરમઠ શ્રી રામકૃષ્ણ પરમહંસ અને સ્વામી વિવેકાનંદના આધ્યાત્મિક વિચારો અને વિવેકાનંદજીના અંતિમ નિવાસ માટે જાણીતો છે. પરિણામે જીવનની અનેક મહેચ્છામાની એક ઈચ્છા  બેલુરમઠના પવિત્ર વાતાવરણમાં થોડા દિવસ રહેવાની હદયમાં કંડારાયેલી હતી. જો કે બેલુરમઠમા આમ તો મારે કોઈનો પરિચય ન હતો. પણ મારા એક પ્રોફેસર મિત્ર વ્યાસ અવાનવાર બેલુરમઠ જતા. એટલે હું કોલકત્તા જવા નીકળ્યો ત્યારે એમણે મને કહેલું, Continue reading બેલુરમઠમાં જુમ્માની નમાઝ (ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ)

ભાષાને શું વળગે ભૂર – ૨૩ (બાબુ સુથાર)

કાળ/અવસ્થા/વૃત્તિ

ક્રિયાપદોને આપણે કાં તો infinitive સાથે વાપરી શકીએ (જેમ કે, ‘મારું આવવું), કાં તો infinitive વગર. જ્યારે આપણે infinitive વગર વાપરીએ ત્યારે infinitiveની જગ્યાએ આપણે બીજી કોઈક સામગ્રી વાપરવી પડે. એ સામગ્રી આજ્ઞાર્થવાચક પણ હોઈ શકે, કાળ/અવસ્થા/વૃત્તિવાચક પણ હોઈ શકે અથવા તો કૃદંતવાચક પણ હોઈ શકે. આપણે આ પહેલાંના લેખમાં infinitiveની જગ્યાએ વપરાતી આજ્ઞાર્થવાચક સામગ્રી જોઈ. એમાં એક વાતનો ઉલ્લેખ કરવાનું હું ચૂકી ગયેલો:‘જા’ કે ‘આવ’ જેવાં આજ્ઞાર્થમાં infinitive ‘-વું’ની જગ્યાએ કંઈ જ નથી એમ કહેવાને બદલે આપણે એમ કહેવું જોઈએ કે ત્યાં ‘-વું’ની જગ્યાએ શૂન્ય છે. યાદ રાખો કે ભારતીય ફિલસૂફીમાં પણ શૂન્ય એટલે ‘કંઈજ નહીં’ એવો અર્થ નથી થતો. એક બીજો મુદ્દો પણ અહીં ખૂબ મહત્ત્વનો છે. મેં ક્રિયાપદોના સ્વરૂપની વાત કરતી વખતે કહેલું કે ગુજરાતીમાં -વું infinitive નથી. -વ્- infinitive છે. -ઉં તો લિંગ અને વચનનો નિર્દેશ કરતો પ્રત્યય છે અને એ જરૂરિયાત પ્રમાણે બદલાતો રહેતો હોય છે. એથી અહીં આપણે ‘-વ્-ઉં’ની જગ્યાએ વપરાતા કાળ/અવસ્થા/વૃત્તિનો નિર્દેશ કરતી સામગ્રીની વાત કરીશું. Continue reading ભાષાને શું વળગે ભૂર – ૨૩ (બાબુ સુથાર)

અનુવાદ – ૧૦ (અશોક વૈષ્ણવ)

૧૦. વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીની પ્રશંસામાં…(ભાગ ૨ જો)

(નોંધઃ પશ્વાતવર્તી આકલન ઉદ્વેગ અને ચિંતાજનક જણાય છે. ટેક્નોલોજી છે જ એવી બેધારી તલવાર ! હવે પછીના પ્રકાશીત થનાર બીજા ભાગમાં, આગળ પર નજર કરીને, આપણે શું શું કરી શકીશું કે કે કરવું જોઇએ તેની વાત કરીશું.)

 (નોંધઃ આ લેખના પહેલા ભાગમાં આપણે ટેક્નોલોજીની અસરો અને સંભાવનાઓને પાછળ તરફ દૃષ્ટિ કરીને જોઇ ગયાં. હવે આગળની તરફ નજર કરીએ……) Continue reading અનુવાદ – ૧૦ (અશોક વૈષ્ણવ)

ગીતા (મારી સમજ) – ૧૦ (પી. કે. દાવડા)

(૯) રાજવિદ્યા-રાજગુહ્ય યોગ

નવમાં અધ્યાયનો વિષય છે રાજવિદ્યા-રાજગુહ્ય યોગ. અહીં બે શબ્દો અમસ્તા જ નથી વાપર્યા. આપણે રોજીંદા વ્યહવારમાં પણ રાજ શબ્દ, સર્વોત્તમના પર્યાય તરીકે વાપરીએ છીએ. દા.ત. રાજમાર્ગ, રાજશાહી ઠાઠ. બીજો શબ્દ છે ગુહ્ય. આ શબ્દને લીધે જ અનેક ગીતાના વિદ્વાનો, ગીતા સમજવી અઘરી છે એમ કહે છે. લેક્ષિકોનમાં ગુહ્ય શબ્દનો અર્થ છુપું, ગુપ્ત, ન સમજાય એવું, એમ આપેલું છે. કાવત્રાં ગુપ્ત રાખો એ સમજી શકાય, પણ સારી વાત શા માટે ગુપ્ત હોવી જોઈએ? બસ ગીતાની આવી વાતો પકડી, બાવાઓ, બાપુઓ, શાસ્ત્રીઓ અને અન્ય ગીતાના વિદ્વાનો, ગીતાના એક એક શ્ર્લોક ઉપર રોજના પાંચ છ કલાકના હિસાબે, એક અઠવાડિયા સુધી બોલે રાખે છે. હું એમાંનું કંઈ સમજ્યો નથી. મારી સમજ સીધી સાદી છે, જે આપણને પોતાની મેળે સમજાય અને જીવનમાં અપનાવવા જેવું લાગે, આપણા માટે ગીતાનો એટલો જ ઉપદેશ છે. Continue reading ગીતા (મારી સમજ) – ૧૦ (પી. કે. દાવડા)

સમાજસેવા – વ્યક્તિગત અને સંસ્થાકીય – ૧૦ (ડો. ભરત ભગત)

રાજેન્દ્રભાઈ (ભાવનગર)

ભાવનગર સદ્દવિચાર સેવા ટ્રસ્ટ દરરોજ પાંચસો જેટલાં ટીફીન સત્તર હજાર ટીફીન દાતાઓના સહયોગથી સરકાર હોસ્પિટલમાં દાખલ થયેલાં દર્દીઓને  નિયમિત પહોંચાડે છે. Continue reading સમાજસેવા – વ્યક્તિગત અને સંસ્થાકીય – ૧૦ (ડો. ભરત ભગત)

લીમડાને આવી ગ્યો તાવ (કૃષ્ણ દવે)

લીમડાને આવી ગ્યો તાવ,

લીમડાના દાદા ક્યે કહી કહી ને થાકી ગ્યો,

જાવ હજી ફાસ્ટફૂડ ખાવ. Continue reading લીમડાને આવી ગ્યો તાવ (કૃષ્ણ દવે)

ચારણી સાહિત્ય –૯ (ડો. અંબાદાન રોહડિયા)

(૯) મૂળ કથાનકમાં પોતીકી પ્રતિભા

ચારણી કથાસાહિત્ય સમૂહ સમક્ષ રજૂ કરવા માટેનું સાહિત્ય છે. એનું પઠન વિશિષ્ટ પ્રકારની કેળવણી અને આવડતથી જ કરી શકાય. આ માટે ચારણી સાહિત્યની રજૂઆતની અનેક પાઠશાળાઓ પણ અસ્તિત્વ ધરાવતી હતી, જ્યાં આ ધારાના સાહિત્યને પ્રસ્તુત કરવાના તમામ તરીકાઓ, રીત-રસમો અને પધ્ધતિઓ શિખવવામાં આવતાં, અને બહુધા એ બધું કંઠસ્થ કરાવવામાં આવતું. આ પ્રાચીન પરંપરાથી પરિચિત થયા સિવાય ચારણી સાહિત્યનું ન્યાયી મૂલ્યાંકન કર્યું ન ગણાય. કચ્છ સૌરાષ્ટ્રમાં આ પ્રકારની પાઠશાળાઓ દ્વારા અનેક કવિઓ કાવ્યસર્જન અને કાવ્ય રજૂઆતમાં નિપુણતા મેળવીને પ્રખ્યાત થયાના ઉદાહરણો મળે છે. Continue reading ચારણી સાહિત્ય –૯ (ડો. અંબાદાન રોહડિયા)

ભાવિન અધ્યારૂની કટાર – ૯

ફિલ્મો ઓછી અને રિવ્યુઅર ઝાઝા!

ભારતભરમાં દર ત્રીજી મિનીટ એ એક ફિલ્મ રિવ્યુઅરનો જન્મ થાય છે!

આપણે સૌ જે પણ ફિલ કરીએ છીએ, જે જોઈએ-સાંભળીએ-ખાઈએ એ બધા વિષે આપણને શેર કરવાની અંદર થી એક ‘અર્જ’ આવે છે. જેમ ચટપટુ, તીખુંતમતું કે ગળ્યું ખાવાનું મન થાય, જેમ સેક્સની અર્જ આવે, પૈસા થી સન્માન સુધી દરેક વસ્તુની એક ભુખ હોય એમ જ છેલ્લા થોડા વર્ષોમાં ફિલ્મો વિષે આડુંઅવળું, સીધું, અધકચરું બધું જ લખવાનો એક જુવાળ ફાટી નીકળો છે. એમાં પણ સોશિયલ મીડિયા (ફેસબુક-ટ્વિટર-ઈન્સટાગ્રામ-યુ ટ્યુબ) આવ્યા પછી બધાને ફિલ્મ જોવા જાય ત્યારે છેક થિયેટરનાં ‘ચેકઇન’ થી લઈને અડધી ફિલ્મ પત્યે વનલાઈન રિવ્યુ લખવા છે અને પતી જાય પછી એની લાંબીલચક પોસ્ટ પણ અચૂક લખવી છે. દર શુક્રવારે ફિલ્મો રિલીઝ થાય કે લગભગ ૧૦૦ થી વધુ રિવ્યુ કોઈ દંગાગ્રસ્ત વિસ્તારમાં જેમ અંધાધુંધ પથ્થરો ઝીંકાય એમ આડેધડ અફળાય છે. બસ દરેકને ફિલ્મ વિષે લખવું છે, અને એમાં ખોટું પણ કંઈ નથી! Continue reading ભાવિન અધ્યારૂની કટાર – ૯

આંગણાંના ત્રણ વર્ષ (પી. કે. દાવડા – સંપાદક)

આજે ૧ લી ડીસેંબર, ૨૦૧૯ ના આંગણું શરૂ કર્યાને ત્રણ વર્ષ પુરા થયા. આ ત્રણ વર્ષ દરમ્યાન મેં મારી આવડત અને ક્ષમતા અનુસાર આંગણું ચલાવ્યું. બીજા સેંકડો ગુજરાતી બ્લોગ્સને ચીલે ન ચાલતા મેં આંગણાં માટે અલગથી ચીલો ચાતર્યો. શરૂઆત લલિતકળાથી કરી. થોડા સમયમાં જ એમાં સાહિત્ય વિભાગ ઉમેર્યો. આ બન્ને વિભાગમાં પ્રતિભાશાળી સર્જકોને ત્રણ ત્રણ મહિના માટે પોતાના સર્જનોના પ્રદર્શન માટે Platform ઉપલબ્ધ કરાવ્યું. મને કહેતાં આનંદ થાય છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ પામેલા કલાકારો અને અમેરિકા અને ભારતમાં વસતા લબ્ધપ્રતિષ્ઠિત સાહિત્યકારોએ આ બન્ને વિભાગોમાં યોગદાન આપ્યું. Continue reading આંગણાંના ત્રણ વર્ષ (પી. કે. દાવડા – સંપાદક)

લો વારતા શરૂ થઈ (સરયૂ પરીખ)

જન્મપત્રિકા લખાઈ ને સફર શરૂ થઈ,
લો વારતા શરૂ થઈ.

નક્ષા ને માર્ગ રૂપરેખા આધાર લઈ,
જાણે ના જીવ, હસ્તરેખા દોરાઈ ગઈ,
લો વારતા શરૂ થઈ.

જન્મતાની સાથ મથામણમાં અટવાઈને,
આડબીડ રસ્તે વિમાસે આ વાટ કઈ?
માને આ જંગલમાં મારાથી પહેલ થઈ,
લો, મારાથી આજે આ વારતા શરૂ થઈ.

ચાલ્યે જાય આગળ જન્માક્ષર રેખ પર,
શક્ય છે, લખેલું એ ફેરવે નિર્ધાર લઈ,
શક્તિ, પરિસ્થિતિ, આવે બદલાવ લઈ,
પૌરુષત્વ લખે નવી વાર્તા વળાંક લઈ.

હસ્તમાં લખેલ તે જ મુખ્ય માર્ગ જન્મથી,
રોજ નવાં રસ્તા, નવ પ્રકરણની ભાળ લઈ,
જાણીજોઈ અવગણી પણ, મૃત્યુની વાત થઈ,
ગ્રંથ થયો બંધ, લો વારતા પૂરી થઈ.
——
સરયૂ પરીખ