મોદીની હવેલી -૭ (પૂર્વી મલકાણ)

૭. રેલ

डर हमको बहोत लगा था उस रात की सफर में,

पर कई वक्त के बाद हमको मिल ही गई थी एक हसीन सुबह ।

આ શબ્દ સાંભળીને આપને અશોકકુમારનું ગાયેલું રેલગાડી ..રેલગાડી ચોક્કસ યાદ આવી ગયું હશેને આપ મનમાં ગણગણતાં પણ હશો. પરંતુ આજ ની આપણી યાત્રા એ રેલગાડી વિષે નથી પણ પુર વિષે છે. અમારા બગસરામાં ચોમાસામાં ઉપરવાસ વરસાદ થવાથી જ્યારે જ્યારે સાતલડીનાં પાણી બેય કાંઠેથી વહેવા લાગતાં ત્યારે અમે બોલતાં કે એ.. નદીએ કોઈ નો જાતાં રેલ આવી છે. સાતલડીની એ રેલ એ વખતમાં જૂની બજારથી લઈ રત્નેશ્વર મા’દેવ તરફ જતાં બેઠાંપુલને તો સાવ જ પોતાની અંદર ગરક કરી દેતી પણ એ વખતે અમારા રત્નેશ્વર મા’દેવે ય ચૂપ જ બેઠાં રેતાં. આ રેલના સમયમાં અમારી સાતલડી બહુ બળુંકી બની જાતી એ …ને ચોમાસુ આવે તે એને શું થતું એ જ ખબર્ય નોતી પડતી. એ તો એય ને એની જ મસ્તીમાં ગાંડીતૂર્ય બની ટ્રેનનાં ડબ્બા જેમ ધસમસતી એ આવતી ને પોતાની સાથે પાણીનો જથ્થો, પનિહારીઓની ગાગરડી, ઈંઢોણી, ચુંદડી બધું યે ઘસડી લાવતી…. ને અમારા હાથમાં કોઇકની વસ્તુ પરાણે પકડાવી દેતી. પહેલા તો સાતલડીમાંથી ખેંચીને આણેલી આ બધીયે વસ્તુ અમે ઘરે લાવતાં ત્યારે મોટી બા ખીજાતા કે “આમ કોઇની વસ્તુ લાવવાની નહીં, તમારી નો હોય ને, નદીએ આપી હોય તો કાળિયા ઠાકરની હવેલીનાં ચોકમાં મૂકી આવવાની જો ગામનાં કોઇની વસ્તુને સાતલડીએ તાણી હશે તો ત્યાં આવીને લઈ જાહે, ને ઉપરવાસથી આઈવી હશે તો મંદિરમાં વપરાઇ જાહે.” મોટી બાની વાત સમજીને પછી તો અમે ય નદીએ પરાણે પકડાવેલ વસ્તુઓને ઘરે લાવવાનું મૂકી દીધેલું. સાતલડીનાં પાણીથી શરૂ થયેલ આ રેલે ત્રણવાર મારા જીવનમાં  ટકોરા દીધાં, જેમાંથી બે પ્રસંગ બહુ યાદગાર રહ્યાં. આ બંનેમાંથી એક પ્રસંગ મને પોરબંદર તરફ લઈ જાય છે. Continue reading મોદીની હવેલી -૭ (પૂર્વી મલકાણ)

Advertisements

સાહ્યબો મારો ગુલાબનો છોડ (રસકવિ રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટ)

(‘હંસાકુમારી’ નાટકના આ ગીતના રચયિતા હતા રસકવિ રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટ. મોહન જુનિયરના સંગીત નિર્દેશનમાં મીનાક્ષી અને ભોગીલાલ નામનાં કલાકારોએ પહેલી વાર આ ગીત ગાયું ત્યારે ગીતને અગિયાર વાર વન્સમોર મળ્યા હતા. તમે માનશો? નાટકમાં આ ગીત ચાલીસ-પચાસ મિનિટ સુધી ગવાતું. આ ગીત કયા સંજોગોમાં બન્યું એ વિશે વિનયકાન્ત દ્વિવેદી સંપાદિત ‘મીઠા ઉજાગરા’ પુસ્તકમાં સરસ આલેખન કરવામાં આવ્યું છે. ‘હંસાકુમારી’ નાટકના મેનેજર રસકવિને ત્યાં પહોંચ્યા અને કહ્યું કે કંપનીની સ્થિતિ ડામાડોળ છે. નાટક ભજવવું છે પણ સફળતાનો મદાર તમારાં ગીતો પર છે. રસકવિ એ વખતે બીમાર હતા. ૧૦૩ ડિગ્રી તાવ હતો તો ય કલમ હાથમાં લીધી અને પ્રણયના ફાગ ખેલતાં યુગલ માટે હૈયાનો નેહ નિતારતી ઊર્મિઓને વાચા આપી, અને એક સર્વાધિક લોકપ્રિય ગીતનો જન્મ થયો; “સાહ્યબો મારો ગુલાબનો છોડ!” મોહન જુનિયરે આ ગીતને સુંદર સુરાવલિમાં ઢાળ્યું અને પ્રથમ પ્રયોગમાં જ આ ગીતને એકધારા અગિયાર વન્સમોર મળ્યા હતા.)

સાહ્યબો મારો ગુલાબનો છોડ,
વેલી હું તો લવંગની.
ઊડશું જીવનમાં જોડાજોડ,
પાંખો જેવી પતંગની. Continue reading સાહ્યબો મારો ગુલાબનો છોડ (રસકવિ રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટ)

ભગવદગીતાનું બંધારણ (FORMAT) – પી. કે. દાવડા

(મારો આ લેખ તા. ૧૨ ઓગસ્ટ, ૨૦૧૯ ના દૈનિક “ન્યુઝ ઓફ ગાંધીનગર”માં છપાયલો. આ લેખ વાંચીને એક ગુજરાતીએ આ લેખવાળા કેલેન્ડર છપાવીને શાળાઓમાં મૂકવાની ઇચ્છા દર્શાવી છે.)

ગીતાના ૭૦૦ શ્ર્લોકમાં શું લખ્યું છે એ તો ઘણાં લોકોને ખબર છે, પણ આ ૭૦૦ શ્ર્લોકોમાં નથી લખ્યું, છતાં ગીતાની રચના, એના બંધારણમાંથી પણ ઘણુંબધું જ્ઞાન મળી શકે છે. ગીતાના બંધારણમાંથી અમુક મુદ્દા મારા ધ્યાનમાં આવ્યા છે, એમાંથી થોડા હું અહીં સંક્ષિપ્તમાં રજૂ કરૂં છું. Continue reading ભગવદગીતાનું બંધારણ (FORMAT) – પી. કે. દાવડા

ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૨૫ (દીપક ધોળકિયા)

પ્રકરણ ૨૫: ક્લાઇવનું મૂલ્યાંકન

 ક્લાઇવ વિશે વધારે ચર્ચા કરવા માટે આપણે ૧૧મા પ્રકરણમાં પાછા જઈશું તો સારું થશે. એમાં જણાવ્યા પ્રમાણે લંડનમાં કંપનીના પ્રમુખ જોશિઆ ચાઇલ્ડે ભારતમાં વેપાર માટે ગયેલા એજન્ટોને નવી દિશા આપી. એના પહેલાં લંડનમાં ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીના ગવર્નરો માત્ર હિંદુસ્તાનથી મળતા રિપોર્ટોથી સંતુષ્ટ થઈ જતા હતા પણ જોશિઆ ચાઇલ્ડે હિંદુસ્તાનમાં પોતાના નોકરોને હુકમો મોકલવાનું શરૂ કર્યું. એણે કહ્યું કે આપણું કામ માત્ર વેપાર અને માલની સલામતીનું છે પણ આપણે કિલ્લેબંધી વિના આપણો માલ સુરક્ષિત ન રાખી શકીએ. એણે લશ્કરી તાકાત વધારવા અને જમીન પર વિસ્તાર કરવાની હિમાયત કરી હતી. એણે લખ્યું કે આપણા સાર્વભૌમત્વનું આપણે કોઈ પણ રીતે રક્ષણ કરશું અને કોઈ રાજાબાજાની આણ માન્યા વિના આપણા જ કાયદાઓ પ્રમાણે ચાલશું. આમ જોશિઆ ચાઇલ્ડને અંગ્રેજ સામ્રાજ્યવાદનો પ્રથમ પ્રહરી માનવો જોઈએ. Continue reading ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ૨૫ (દીપક ધોળકિયા)

ખંડકાવ્યો –૪

(પ્રહલાદ પારેખનું આ ખંડકાવ્ય હું શાળામાં ભણેલો. આજે ૭૦ વરસ પછી પણ મને એની પ્રથમ પંક્તિ યાદ હતી. એના આધારે મેં આ કાવ્ય ગુગલ કરી શોધી કાઢ્યું. આશા છે કે તમને ગમશે.)

દાન (પ્રહલાદ પારેખ)

ભોરની ભરનિદ્રામાં શ્રાવસ્તી નગરી હતી;

બુદ્ધને કાજ ભિક્ષાની કોની બૂમ નભે ચડી ? Continue reading ખંડકાવ્યો –૪

રાહેં રોશન –૬ (ડો. મહેબૂબ દેસાઈ)

પ્રમુખ સ્વામીના દીદારનો દિવસ

રમઝાન માસનો ૧૯મો રોઝો હતો. વહેલી પરોઢે મેં તહેજ્જુદની નમાઝ અદા કરી.પછી મેં અને મારી પત્ની સાબેરાએ સહેરી( રોઝા પૂર્વેનું ભોજન) કરી. એ પછી  ફજરની નમાઝ પઢી હું કુરાને શરીફનું પઠન કરવા બેઠો. ત્યાંરે સાબેરા બોલી ઉઠી,

“આજે સવારે આઠેક વાગ્યે હિતેશભાઈએ અક્ષરધામમાં આવવા નિમત્રણ આપેલ છે. થોડીવાર માટે આપણે જઈ આવીશું ?” Continue reading રાહેં રોશન –૬ (ડો. મહેબૂબ દેસાઈ)

હું ગુલામ? (ઉમાશંકર જોષી)

 

(ઉમાશંકર જોષીનું આ એક ખૂબ જ જાણીતું કાવ્ય છે. એની છેલ્લી બે પંક્તિઓનો જવાબ હજી સુધી કોઈએ આપ્યો નથી – સંપાદક)

હું ગુલામ ?
સૃષ્ટિ–બાગનું અતૂલ ફૂલ માનવી ગુલામ ?
સ્વચ્છંદ પંખી ઊડતાં,
સ્વતંત્ર પુષ્પ ખીલતાં
હલાવતાં સુડાળ ઝાડ, ના કહેતું કોઈ ના Continue reading હું ગુલામ? (ઉમાશંકર જોષી)

બજાર વચ્ચે બજાણીયો (અવિનાશ વ્યાસ)

(અવિનાશ વ્યાસે સેંકડો ગીતોમાં મનુષ્યજીવનના સ્પંદનો જીલ્યા છે. તાજેતરમાં પરણીને સાસરે આવેલી યુવતીના જીવનમાં અચાનક આવતા ફેરફારોને ખૂબ જ સંવેદશીલતાથી આ ગીતમાં દર્શાવ્યા છે. જે ક્રીયા પિયરમાં સહેજ રીતે કરી શકાય, એ જ ક્રીયા સાસરિયામાં મર્યાદા ભંગ ગણાય એ વાત એમણે ખૂબ જ ૠજુતાથી રજૂ કરી છે. –સંપાદક)

Continue reading બજાર વચ્ચે બજાણીયો (અવિનાશ વ્યાસ)

એક અનુભવ, કલ્પનાતીત – (જયશ્રી વિનુ મરચંટ)

“આમ મુક્ત રીતે હવામાં, તરવા મળી રહ્યું છે, અને એ પણ અદ્રશ્ય રહીને! શું હું ચંદ્ર પર પહોંચી ગયો છું? ના, લાગતું તો નથી. આમ નીચે હું એમ્બ્યુલન્સમાં સૂતો છું તો આ હું અહીં તરું છું એવું કેમ બને? અને આ શું, હું મને કેમ સ્પર્શી નથી શકતો? મારી આંખ, નાક, કાન, શરીર ક્યાં છે? શું હું એક હવાના ઝોંકામાં ટ્રાન્સફોર્મ થઈ ચૂક્યો છું? હું સાવ ભારહીન થઈ ગયો છું તો બધો બોજો નીચે મારા શરીરમાં છોડીને નીકળી ગયો છું? વેઈટ અ મિનીટ! શું હું મરી ગયો છું? બધાં જ કાયમ કહે છે કે સૌથી વધુ કાતિલ અકસ્માત ઘરની પાસે જ થતા હોય છે, આજે પણ આમ જ થયું છે. અમે ઘરથી દૂર માંડ દસ માઈલ પણ ગયા હશું, ત્યારે એક ટ્રક સાથેના અકસ્માતમાં મારે જિંદગીથી હાથ ધોવા પડશે એની કલ્પના પણ ક્યાં હતી? હજુ દસ દિવસ પહેલાં જ તો મેં બીજા લગ્ન કર્યા હતા. પ્રથમ લગ્નને માંડ છ મહિના થયા હતાં અને મેનેન્જાઈટીસમાં, માત્ર ચાર દિવસની માંદગીમાં, મારી એ પત્નીનું અવસાન થયું. એના મરણ પછી બાર-તેર વર્ષો સુધી મને કોઈનેય મળવામાં રસ નહોતો, લગ્ન કરવાની વાત તો દૂરની હતી. અને હવે, મારા બીજા લગ્નના દસ દિવસમાં હું જતો રહ્યો! પણ, મારી બીજી પત્ની ક્યાં છે? મારા એ સાવકા દિકરાને એની નાનીમા પાસે મૂકીને અમે બેઉ અમારા હનીમૂન માટે નાયગરા જવા નીકળ્યા હતા! અરે, મારી પત્ની, નીચે મારા અચેતન શરીરની પાસે ઊભેલી દેખાતી નથી? હું જરા નીચે આવું તો આ બધાં જ ડોક્ટરો અને નર્સોની વાત સંભળાશે. લાવ નીચે ઊતરવા દે! આ રહી, મારી પત્ની, હાશ, સારુ થયું કે એને બહુ વાગ્યું નથી. ઓચિંતી જ ટ્રક સાઈડમાંથી આવી, અને ટક્કર મારી એજ વખતે પેસેન્જર સાઈડનો દરવાજો ખૂલી ગયો અને મેં મારી પત્નીને ગાડીની બાહર પડતાં તો જોઈ હતી, પણ પછી તો હું જ ન રહ્યો! જે થયું એ સારું જ થયું. એટ લીસ્ટ એ બચી ગઈ! પણ, આ લોકોના હોઠ તો ચાલે છે છતાં મને કઈં સંભળાતું કેમ નથી? “ઓ મારા ભાઈ, સોરી અહીં તો મારે ઈંગ્લીશમાં બોલવું પડશે! માય ડિયર બ્રધર, આઈ કેન ટોક ઈન ઈંગ્લીશ, ડુ યુ હીયર મી?” આઈ ડુ નોટ થીંક ધે કેન… સોરી, સોરી, હું મારી જાત સાથે તો ગુજરાતીમાં વાત કરી શકું છું, હું પણ સાચે જ હલી ગયો છું અને હલી કેમ ન જાઉં? હું મારી બધી જ ઈન્દ્રિયોની શક્તિ ખોઈ બેઠો છું અને બસ, હવામાં આમતેમ કોઈ લક્ષ્ય વિના ઊડતી પતંગ બની ગયો છું. આખી જિંદગી, અસ્તિત્વની ચિંતા કર્યા કરી અને હવે..? ક્યાં સુધી મારે આમ હવામાં ઊડ્યા કરવાનું છે? અને, હું એકલો જ આમ “ઊડતા પંજાબ” છું કે મારા જેવા બીજા કોઈ હવામાં તરી રહ્યા છે? કોને ખબર અને ખબર પડશે પણ કેમ? હું માત્ર પવન છું, કોઈ આકાર નહીં, કોઈ શબ્દ નહીં, કોઈ ચેતન નહીં, બસ એક અબોલ ખ્યાલ…! કદાચ, ભૂત બનવા અને એ રીતની ઈન્દ્રિયોની શક્તિ પામવા માટે મેં જરૂરી ખરાબ કાર્યો નહીં કર્યા હોય અને મોક્ષ પામવા માટે પૂરતા સારા કામ પણ નહીં કર્યા હોય! અરે, કોઈ છે જે મને એટલે કે ‘ખયાલી મને’ સાંભળી શકે, સમજી શકે, અને સમજાવી શકે કે આ બધું મારી સાથે શું થઈ રહ્યું છે? Continue reading એક અનુભવ, કલ્પનાતીત – (જયશ્રી વિનુ મરચંટ)

ભાષાને શું વળગે ભૂર: ૬ (બાબુ સુથાર)

ગુજરાતી નામ:૧

વ્યાકરણનાં પુસ્તકોમાં આપણે નામની આ વ્યાખ્યા વાંરવાર વાંચી છે: “પ્રાણી, પદાર્થ, અને નામને ઓળખવા માટે જે નિશાની વાપરીએ છીએ તેને નામ કહેવામાં આવે છે” (‘સરળ ગુજરાતી વ્યાકરણ’, ડૉ. ભરતકુમાર ઠાકર, ૨૦૦૪. પાન:૮૧). નામને આપણે ‘સંજ્ઞા’ તરીકે પણ ઓળખીએ છીએ. આ પ્રકારની વ્યાખ્યાઓને notional વ્યાખ્યાઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. એમાં જે તે પારિભાષિક શબ્દને વિચાર વડે સમજાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવતો હોય છે; નહીં કે એની સંરચના કે એના કાર્ય વડે. ભાષાશાસ્ત્રીઓએ અવારનવાર આ પ્રકારની વ્યાખ્યાઓની સામે ફરીયાદો કરી છે. એ કહે છે કે આ પ્રકારની વ્યાખ્યાઓ ક્યારેક નામ ન હોય એને પણ નામ કહેવા માટે અને નામ હોય એને નામ ન કહેવા માટે મજબૂર કરતી હોય છે. એથી એમણે નામ સહિત ભાષાના તમામ વ્યાકરણમૂલક વર્ગોની સંરચનામૂલક અને/અથવા કાર્યમૂલક વર્ણન કરવાની તરફેણ કરી છે. પણ આપણે એની ચર્ચામાં નહીં પડીએ. ભાષાશાસ્ત્રની, અને કદાચ બીજાં શાસ્ત્રોની પણ, આ એક મુશ્કેલી છે. ખૂબ સંવેદનશીલ બાબતોની વાત કરવાની આવે ત્યારે આપણે શાસ્ત્રીય બનવું પડે. અને જ્યારે પણ આપણે શાસ્ત્રીય બનીએ ત્યારે જે તે મુદ્દાની ચર્ચા કરનારી ‘મંડળી’ ખૂબ નાની બની જતી હોય છે. Continue reading ભાષાને શું વળગે ભૂર: ૬ (બાબુ સુથાર)